مرگ تدریجی یک صنعت، در شکاف دولت و بخش خصوصی

صنعت دارو تابع بازار است، یک چرخه بزرگ از واردات مواد اولیه، حمل و نقل، تولید، توزیع و مصرف، هر جای این چرخه بلنگد بازار به هم می‌خورد مثل امروز. در این چرخه معیوب که دولت در تامین نقدینگی و قیمت گذاری چرخش می‌لنگد، تولید برخی دارو‌ها متوقف شده است.

کد خبر: ۱۴۰۹۹۷۰

يکشنبه - ۱۰ خرداد ۱۴۰۵ / May 31, 2026

به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو، اگر چه مسئولان وزارت بهداشت از استمرار تولید در «شرایط جنگی» می‌گویند، اما شواهد میدانی از بدهی‌های انباشته و اصلاحِ دیرهنگامِ قیمت‌ها، حکایت از یک بحران ساختاری دارد.

تلاقیِ «گرانی جهانی مواد اولیه» و «خساستِ سیستم در پرداخت مطالبات»، صنعت دارو را در یک بازیِ بازنده قرار داده که دودش نهایتاً به چشم نظام سلامت و مردم می‌رود.

دکتر حسین کرمانپور سخنگوی وزارت بهداشت، گفت: مسئله و مشکل دارو فقط به تولید یا واردات محدود نیست؛ از ارز و مواد اولیه تا بسته‌بندی، حمل‌ونقل، نقدینگی شرکت‌ها، بیمه‌ها و شرایط جنگی، همگی زنجیره‌ای پیچیده ساخته‌اند که هر اختلال در یکی از حلقه‌های آن می‌تواند به کمبود مقطعی، گرانی یا توقف تولید منجر شود.

مشروح کامل گفت‌و‌گو با دکتر حسین کرمانپور را بخوانید:

چرا در چندوقت گذشته دارو‌هایی که عنوان «تولید داخل» دارند، دچار کمبود یا افزایش هزینه شدند؟

اولین مسئله‌ای که همه ما باید نسبت به آن آگاه باشیم این است که دارو در یک چرخه جهانی قرار دارد؛ هم در تولید، هم در واردات و هم در بسیاری از محصولات سلامت‌محور.

این چرخه شبیه طلاست. طلا ممکن است در ایران هم تولید یا عرضه شود، اما در چرخه جهانی قیمت‌گذاری می‌شود. این موضوع قابل فهم است. نمی‌توان گفت، چون طلا در ایران است، پس قیمت آن کاری به جهان ندارد. شما لحظه‌به‌لحظه قیمت طلا را براساس نوسانات ارزی و دلاری رصد می‌کنید.

دارو یک کالای عادی نیست

ببینید، حقیقت اول این است که این زنجیره از تولید و واردات شروع می‌شود، بعد به حمل‌ونقل می‌رسد و خودِ حمل‌ونقل در برخی دارو‌ها بسیار تعیین‌کننده است. گاهی علت بروز کمبود در همین بخش‌ها همین مساله است. یعنی ممکن است دارویی وجود داشته باشد، خریداری هم شده باشد، اما به دلیل اختلال در حمل‌ونقل، نتواند به موقع وارد چرخه مصرف شود.

از طرف دیگر، مسئله ارز و تأمین مواد اولیه هم وجود دارد. بسیاری از دارو‌های ما در ایران امکان تولید دارند، اما ماده اولیه آنها باید از جایی وارد شود. برای این وضعیت هم تدبیر‌هایی شده است. اگر جنگ نبود هم ما مشکلاتی داشتیم؛ حالا که جنگ شده، یک سری مشکلات دیگر هم به آن اضافه شده است.

اگر قیمت دارو مثل طلا هر روز اصلاح می‌شد

اگر قیمت دارو مثل بازار طلا روزانه و لحظه‌ای اصلاح می‌شد، ممکن بود امروز عدد قیمت‌گذاری چیز دیگری باشد. اما در اصلاح قیمت دارو یک بازه زمانی طی می‌شود؛ بنابراین قیمت دارو ثابت می‌ماند، در حالی که هزینه‌های تولید بالا می‌رود.

دلیلش هم این است که همه مواد اولیه دارو در ایران نیست. ممکن است ماده اولیه یک دارو در هندوستان تولید شود، ممکن است در انگلستان تولید شود، ممکن است در کشور دیگری تولید شود و ما در ایران ترکیب، بسته‌بندی یا بخشی از مراحل تولید را انجام دهیم؛ بنابراین این یک حقیقت است که بخش مهمی از مواد اولیه دارو، حتی تجهیزات تولید و حتی تجهیزات بسته‌بندی، به خارج از کشور و زنجیره جهانی وابسته است. اگر کسی این موضوع را کتمان کند، یعنی صنعت دارو را نپذیرفته یا آن را به‌درستی نمی‌شناسد.

من در حد سواد خودم می‌دانم دارویی که در نهایت وارد دهان من می‌شود یا به عضله من تزریق می‌شود، در یک چرخه این‌چنینی قرار دارد و همه بخش‌های آن به نوعی به زنجیره جهانی وصل است.

وقتی نرخ ارز و هزینه واردات بالا می‌رود. قیمت کارتن، بسته‌بندی، مواد اولیه و سایر اقلام مورد نیاز هم افزایش می‌یابد. وقتی نوسانات ارز به سمت بالا حرکت می‌کند، باید قبول کنیم که هزینه تولید دارو هم افزایش پیدا می‌کند. کارخانه‌ای که مواد اولیه را چند برابر گران‌تر تهیه می‌کند، نمی‌تواند با قیمت قبلی تولید را ادامه دهد.

قیمت دارو دیر اصلاح می‌شود

حقیقت دوم این است که اگر اصلاح قیمت دارو دیر انجام شود، خودش مشکل‌ساز می‌شود. بازار دارو متأسفانه از بازار طلا تبعیت نمی‌کند که قیمت آن لحظه‌ای تغییر کند. باید عده‌ای بنشینند، بررسی کنند و قیمت‌گذاری انجام دهند. این زمان که طول می‌کشد تا قیمت اصلاح شود، در شرایطی که بازار ارز نوسانات شدید دارد، خودبه‌خود باعث می‌شود قیمت دارو ثابت بماند، در حالی که هزینه‌های تولید بالا رفته است.

اینکه چرا یک دارو ناگهان کمیاب یا ناپدید می‌شود؛ دلیلش این است که ما در انتقال، واردات، صادرات، حمل‌ونقل و تأمین مواد اولیه با اختلال مواجه هستیم. اگر در شرایط عادی بودیم، مردم و مطبوعات حق داشتند بپرسند چرا وضعیت این‌گونه است و چرا باید این فرآیند‌ها پیچیده باشد. اما واقعیت این است که اکنون فضای واردات و صادرات دچار اختلال است و نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

قیمت دارو تابع شرایط بازار است

مثلاً فرض کنید دولت قیمت دارویی مانند دگزامتازون را ثابت نگه می‌دارد. اما شیشه آن دارو، کارتن آن، جعبه بسته‌بندی آن، آلومینیوم قرص، بسته پلاستیکی یا تلقی آن، همه اینها قیمتشان تابع نرخ ارز، عرضه، تقاضا و شرایط بازار است و بالا می‌رود.

برای شرکتی که تولید می‌کند، اگر بخواهد منتظر بماند تا قیمت همان دارو اصلاح شود، ممکن است تولید را متوقف کند. اگر تولید نکند، فردا صبح قیمت بسته‌بندی، مواد جانبی و اقلامی که برای تولید لازم است دوباره بالاتر می‌رود؛ بنابراین اتفاقی که می‌افتد این است که تولیدکننده مجبور می‌شود یا به صورت طبیعی به سمت افزایش قیمت برود و بعد به دولت ثابت کند که من قیمت دارو را بالا نبرده‌ام، بلکه قیمت اقلام جانبی و محتویات اطراف دارو بالا رفته است.

برخی شرکت‌های دارویی دیگر توان تولید ندارند

گاهی قیمت خود دارو ثابت است، اما هزینه‌های جانبی آن قیمت‌گذاری مستقل و افزایشی دارند. بعضی شرکت‌ها هم واقعاً دیگر توان تولید ندارند و تولید را رها می‌کنند. نتیجه این می‌شود که تولید دارو کاهش پیدا می‌کند و آن دارو در بازار پیدا نمی‌شود.

بعد دولت می‌آید و به شکلی به آن شرکت کمک می‌کند؛ مثلاً در تأمین بسته‌بندی یا بخش‌های دیگر کمک می‌کند تا تولید دوباره شروع شود، اما طبیعتاً با قیمت جدید یا شرایط اصلاح‌شده.

۴۰۰ تن مواد اولیه دارو ماه‌ها در یک کشور مانده بود

*یکی از نگرانی‌ها این است که گفته می‌شود مواد اولیه وارد نشده و همین مسئله می‌تواند به موج تازه‌ای از کمبود دارو منجر شود. وضعیت از این نظر چگونه است؟

بله این حقیقت سوم است، اختلال در انتقال ارز و حمل‌ونقل است. زنجیره دارو همان‌طور که گفتم، از تولید تا پخش، با این دو مسئله دچار اختلال، نقصان و کندی می‌شود.

در همین چند ماه گذشته که هم درگیر جنگ بودیم و هم حتی قبل از جنگ با برخی اتفاقات مواجه بودیم، هم انتقال ارز برای خرید مواد اولیه با مشکل روبه‌رو شد و هم حمل‌ونقل بین‌المللی و داخلی با مشکل مواجه شد.

برخی کشور‌هایی که می‌توانستیم از آنها دارو یا مواد اولیه وارد کنیم، بعد از چانه‌زنی‌های مختلف، قیمت‌ها را به‌شدت بالا بردند. قیمت‌های سنگین و شرایط خاص گذاشتند. با این حال، بالاخره توانستیم بخشی از جنسی را که خریداری شده بود، وارد کشور کنیم. نزدیک به ۴۰۰ تن مواد اولیه دارویی ماه‌ها در یک کشور مانده بود و تازه روند ورود آن به کشور شروع شده است.

ورود مواد اولیه از چه کشور‌هایی بوده است؟

به دلیل اینکه اکنون در شرایط جنگی هستیم و هر لحظه ممکن است فضا ناامن شود، اجازه دهید نام کشور‌ها را مطرح نکنیم. اما این کشور‌ها کشور‌هایی بودند که به‌سختی توانستیم مواد اولیه‌ای را که داشتیم، از آنها وارد کشور کنیم.

دولت باید سهم بیمه‌شده را پرداخت کند تا این پول به بیمه، از بیمه به داروخانه و از داروخانه به شرکت پخش و تولیدکننده برسد. وقتی دولت نتواند نقدینگی را به‌موقع تأمین کند، این چرخه دچار اختلال می‌شود.

یعنی حتی وقتی پول سفارش هم وجود داشته باشد، رسیدن مواد اولیه به کارخانه‌ها و تولید دارو ممکن است با تأخیر روبه‌رو شود. همین مسئله باعث می‌شود گاهی دارویی که تا ماه گذشته در بازار وجود داشت، ناگهان ناپدید شود.

شرایط عادی نیست

*نگاه شما به ماه‌های آینده چیست؟ آیا همچنان باید منتظر کمبود دارو باشیم؟

تجربه جدیدی از کمبود به این معنا نیست که ماه آینده دارویی که اکنون فراوان است، حتماً فراوان بماند یا دارویی که اکنون نیست، همچنان نباشد. ممکن است ماه آینده دارویی که این ماه کمبود داشته، ماده اولیه‌اش برسد، تولید آن آغاز شود و به دست مردم برسد و حتی فراوانی ایجاد شود.

از طرف دیگر، ممکن است دارویی که اکنون راحت پیدا می‌شود، به دلیل نرسیدن مواد اولیه یا همان اختلالاتی که توضیح دادم، در ماه آینده با کمبود مواجه شود و مردم آن را پیدا نکنند.

همه آن تعلیقی که امروز در بازار‌های مختلف تجربه می‌کنیم، در بازار دارو هم وجود دارد. با این تفاوت که در مورد طلا، نقره یا گندم، موضوع محدودتر است؛ اما در مورد دارو‌ها هزاران فاکتور وجود دارد.

ما ۱۷ یا ۱۸ نوع مسکن داریم، آسپرین داریم و شاخه‌های مختلف دارویی وجود دارد. تازه هر شاخه دارویی خودش به چندین زیرشاخه تقسیم می‌شود. از طرف دیگر، دارو‌های بیماران خاص داریم، دارو‌های بیماران معمولی داریم، دارو‌های بیماری‌های مزمن داریم.

تغییر نرخ ارز در بازار دارو مشکل ایجاد می‌کند

مثلاً دیابت دیگر در بسیاری از نظام‌های سلامت، فقط به عنوان بیماری خاص تلقی نمی‌شود، بلکه یک بیماری مزمن شناخته‌شده است که همه دنیا آن را پذیرفته‌اند. برای دارو‌های خاص تدبیر ویژه داریم، اما این دارو‌ها هم از همین فضا و از همین مشکلات جدا نیستند.

ما براساس همین حقایقی که عرض کردم، می‌نشینیم و تدبیر می‌کنیم. اما اگر نرخ ارز بالا نرود، شرایط یک‌گونه است و اگر بالا برود، مشکل ایجاد می‌شود. این موضوع فقط دست ما نیست. اگر صرفاً دست ما بود، می‌گفتیم نرخ ارز تغییر نکند. اما وقتی تغییر می‌کند، ما هم در حوزه دارو با مشکل مواجه می‌شویم.

*غیر از ارز و واردات، چه عوامل دیگری در ایجاد کمبود یا اختلال در بازار دارو مؤثر است؟

یک حقیقت دیگر هم وجود دارد که اگر درست توضیح داده شود، مردم راحت‌تر می‌توانند آن را درک کنند. مشکل داروی ما در کشور فقط تولید، واردات و ارز نیست. نقدینگی شرکت‌ها هم بسیار مهم است.

شرکت‌های دارویی و شرکت‌های پخش باید دائماً خرید کنند، تولید کنند، دارو را به بازار برسانند، آن را بفروشند، پولش را دریافت کنند و دوباره برگردند و خرید بعدی را انجام دهند. این چرخه باید ادامه پیدا کند. هر جایی که این چرخه بشکند، دوباره کل فضا به هم می‌ریزد.

دولت عامل چرخه معیوب نقدینگی دارو

یکی از چرخه‌هایی که امروز دچار مشکل می‌شود، چرخه نقدینگی است. گاهی ممکن است دولت ارز داشته باشد و اعلام کند ارز تالار دوم یا ارز ترجیحی وجود دارد و شرکت‌ها بیایند آن را بگیرند و دارو وارد کنند. اما طرف پول ندارد. چرا؟ چون داروخانه‌ای که شرکت به آن دارو داده، نتوانسته پول را پرداخت کند. چرا؟ چون آن داروخانه با بیمه‌ها طرف قرارداد است و گاهی بیمه‌ها تا یک سال بعد پول را پرداخت می‌کنند.

باز هم سؤال این است که بیمه‌ها پول را از کجا می‌آورند؟ دولت باید پول بدهد. دولت باید سهم بیمه‌شده را پرداخت کند تا این پول به بیمه، از بیمه به داروخانه و از داروخانه به شرکت پخش و تولیدکننده برسد. وقتی دولت نتواند نقدینگی را به‌موقع تأمین کند، این چرخه دچار اختلال می‌شود.

در چنین شرایطی شرکت‌ها به اصطلاح قفل می‌شوند؛ نه پول دارند که خرید کنند، نه می‌توانند به راحتی بفروشند، نه می‌توانند تولید را ادامه دهند. دوباره همین مسئله به کمبود یا ضرورت اصلاح قیمت منجر می‌شود.

بودن دارو از قیمتش مهمتر است

*با این شرایط، آیا زنجیره درمان و تولید دارو در کشور با خطر توقف روبه‌رو است؟

با همه این فشارها، اکنون دارو در کشور تولید می‌شود. درست است که کمبود‌هایی وجود دارد و همان‌طور که گفتم این کمبود‌ها ثابت نیست و ممکن است هر ماه یکسری اقلام کم یا زیاد شود، اما تولید متوقف نشده است.

به دلیل اتفاقاتی که توضیح دادم، از ترابری و حمل‌ونقل گرفته تا ارز، همیشه نوعی نوسان و کمبود خواهیم داشت. این مسئله در همه دولت‌ها هم وجود داشته است. وقتی جنگ هم به آن اضافه شود، ممکن است کمبود‌ها بیشتر شود.

اما با تمام این فشارها، تولید متوقف نشده است. با وجود مشکلات اقتصادی کشور، تولید ادامه دارد. جدای از تأمین دارو، زنجیره درمان متوقف نشده است. ممکن است یک روز دارویی کم باشد، اما درمان در کشور انجام می‌شود و مردم در حال درمان هستند.

من پیش‌تر هم در یک مصاحبه گفته‌ام که احساس می‌کنم برای مردم، بودن دارو از قیمت دارو مهمتر است. البته قیمت مهم است، اما وقتی درباره طلا صحبت می‌کنیم، بودن یا نبودن آن و قیمتش تابع زمان، مکان و وضعیت مالی فرد است. اگر کسی پول نداشته باشد، شاید برایش مهم نباشد که طلا باشد یا نباشد.

اما درباره دارو، مسئله فرق می‌کند. سؤال مردم این است که آیا دارو هست یا نیست؟ اگر دارو باشد، ممکن است فرد قرض بگیرد، خانه‌اش را بفروشد یا هر کاری بکند تا داروی عزیزش یا داروی خودش را تهیه کند. برای مردم مهمتر این است که درمان شوند؛ بنابراین دارو، با وجود تمام این ناملایمات، وجود دارد و تولید می‌شود. ما هم تلاش کرده‌ایم شرایط به شکلی مدیریت شود که دارو با قیمت مناسب به دست مردم برسد.

منبع: اقتصاد نیوز