زاهدی: نبود معماری سازمانی، مانع اصلی تحقق دانشگاه هوشمند است

برگزاری سلسله دوره‌های آموزشی معماری سازمانی ویژه مدیران و کارشناسان ستاد وزارت علوم و دانشگاه‌ها به مرحله اجرا رسیده و اولین دوره آن با حضور بیش از ۲۰۰ نفر از کارشناسان مرتبط برگزار شد.

کد خبر: ۱۴۱۳۶۶۲

سه‌شنبه - ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ / June 09, 2026

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو به نقل از روابط عمومی وزارت علوم، محمدهادی زاهدی مدیرکل فناوری اطلاعات و هوشمندسازی وزارت علوم، در مراسم افتتاحیه این این دوره آموزشی با اشاره به نقشه راه دولت هوشمند مصوب سازمان اداری و استخدامی کشور، اظهار داشت: معماری سازمانی، قانون اساسی فناوری اطلاعات هر دستگاه اجرایی است و بدون آن، هر دانشگاه معماری اختصاصی خود را طراحی می‌کند و حاصل آن، سامانه‌هایی است که با یکدیگر تعامل ندارند.

وی افزود: دانشگاه‌های کشور، از سیستم‌های متعدد آموزشی، پژوهشی، مالی و دانشجویی استفاده می‌کنند که به صورت جزیره‌ای و بدون لایه یکپارچه‌سازی طراحی شده‌اند. این معماری پراکنده نه تنها هزینه‌های جاری را افزایش می‌دهد، بلکه امکان ارائه خدمات هوشمند و یکپارچه به دانشجویان و اساتید را از بین می‌برد.

زاهدی با تأکید بر سه محور کلیدی معماری سازمانی در آموزش عالی گفت: محور اول، ایجاد انسجام و یکپارچگی در سامانه‌های ناهمگن است. محور دوم، پیاده‌سازی معماری داده و حاکمیت فناوری اطلاعات و حکمرانی داده مبنا است؛ به گونه‌ای که بدانیم هر داده در کجا تولید می‌شود، چگونه پردازش و توسط چه کسی و برای چه منظوری مصرف می‌شود. محور سوم، همسوسازی راهبرد‌های کلان وزارت علوم با فناوری‌های نوین و بهبود مستمر فرآیند‌ها و خدمات سازمانی است.

استاد دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی در ادامه به تجارب موفق جهانی اشاره کرد و گفت: کشور استونی با معماری توزیع‌شده، بدون متمرکزسازی فیزیکی داده‌ها، تبادل امن و یکپارچه را ممکن ساخته است. انگلستان نیز با چارچوب معماری دولتی GAF، ابتدا فرآیند‌ها را بازطراحی کرد و سپس سیستم‌ها را هوشمند ساخت.

زاهدی ادامه داد: کره جنوبی از سال ۲۰۰۵ معماری سازمانی ملی را برای تمام دستگاه‌های اجرایی الزامی کرده است و هر دستگاه، مکلف به تدوین این معماری و تبعیت از نقشه معماری ملی است و عدم تطابق با آن، مجوز تخصیص بودجه فناوری اطلاعات را دریافت نمی‌کند. نتیجه آن، یکپارچگی بیش از ۲۵۰۰ سامانه دولتی و صرفه‌جویی چند صد میلیون دلاری در یک دهه بوده است.

زاهدی با بیان اینکه وزارت علوم در حال تدوین «سند معماری سازمانی» است، خاطرنشان کرد: این سند با الهام از تجربیات موفق جهانی و منطبق بر نقشه راه دولت هوشمند ایران، چهار لایه اصلی «فرآیند‌های کسب‌وکار»، «داده»، «برنامه‌های کاربردی» و «فناوری» را برای کل نظام آموزش عالی تعریف خواهد کرد. وی برگزاری مستمر و مرتب کارگروه حکمرانی داده محور وزارتخانه به ریاست وزیر علوم را نشان از عزم راسخ و جدی مسئولین وزارت برای حرکت به سمت آموزش عالی هوشمند عنوان داشت و گفت: تعیین تکلیف پایگاه‌های اطلاعات پایه آموزش عالی و تعیین متولیان به‌روز‌رسانی و تکمیل داده‌ها را از دستاورد‌های این کاگروه عنوان داشت.

دانشگاه هوشمند بدون معماری سازمانی امکان‌پذیر نیست

زاهدی، عضو هیئت علمی گروه فناوری دانشگاه و دبیر تحول دیجیتال وزارت علوم، با اشاره به چالش‌های موجود گفت: برخی از دانشگاه‌ها طی سال‌ها و دهه‌ی اخیر سرمایه‌گذاری‌هایی بر روی توسعه سامانه‌های الکترونیکی مانند سامانه‌های آموزش مجازی، کتابخانه‌های دیجیتال و سامانه‌های پژوهشی و آموزشی داشته‌اند، اما به دلیل نبود معماری سازمانی، این سامانه‌ها به «جزیره‌های شبه هوشمند» تبدیل شده‌اند چراکه با یکدیگر تعامل ندارند، درحالیکه هوشمندی در تعامل داده‌های درونی و برونی و گفتگوی بین سرویس‌ها ایجاد می‌شود.

وی افزود: اطلاعات یک عضو هیات علمی در سامانه‌های متعدد مالی، اداری، آموزشی، فرهنگی، پژوهشی و ... ثبت می‌شوند که این سامانه‌ها عمدتا با یکدیگر تعامل ندارند فلذا در برخی فرآیند‌های سازمانی و برای احتساب برخی شاخص‌ها از جمله شاخص عملکرد و اثربخشی نیازمند این تعاملات براساس معماری داده و معماری فرآیند در قالب معماری سازمانی هستیم که زمینه بهره مندی از فناوری‌های نوظهور را فراهم آورد از جمله استفاده اثربخش از هوش مصنوعی برای موضوعات پیش بینی پذیری.

زاهدی با اشاره به مفهوم «مدیریت تغییرات و پیچیدگی» در معماری سازمانی، تأکید کرد: دولت هوشمند یک پروژه خطی نیست، بلکه یک فعالیت مستمر و تکاملی است که «معماری سازمانی» به عنوان یک «نقشه راه پویا» عمل می‌کند و تأثیر هر تغییر در قوانین، رویه‌ها یا فناوری را بر کل نظام دانشگاهی نشان می‌دهد بدون آن، هر تغییر کوچک منجر به شوک بزرگ و بازسازی پرهزینه خواهد شد.

کاهش هزینه‌ها و شفافیت؛ دو دستاورد ملموس

مدیرکل فناوری اطلاعات وزارت علوم در بخش دیگری از صحبت‌های خود با اشاره به صرفه‌جویی اقتصادی ناشی از معماری سازمانی گفت: برآورد‌ها و گزارش‌های معتبر نشان می‌دهد استفاده از معماری سازمانی در پروژه‌های بزرگ می‌تواند ۱۵ تا ۳۰ درصد از هزینه‌های کل را بکاهد. وی همچنین عنوان داشت در نظام دانشگاهی، اشتراک‌گذاری قابلیت‌های مشترک مانند سامانه احراز هویت واحد، تبادل داده و تعامل سرویس‌ها و ایجاد مخزن داده‌های پژوهشی یکپارچه، هزینه‌ها را به شدت کاهش می‌دهد.

وی در پایان با بیان اینکه بدون رویکرد معماری محور، هر سرمایه‌گذاری جدید در فناوری اطلاعات دانشگاهی صرفاً به «جزیره شبه هوشمند» جدیدی تبدیل خواهد شد که با بقیه جزیره‌ها ارتباطی ندارد، ابراز امیدواری کرد که با تصویب و ابلاغ سند معماری سازمانی وزارت علوم در آینده نزدیک، گام بلندی در جهت تحقق «دانشگاه هوشمند، شفاف و چابک» برداشته شود.

نظام چابک معماری سازمانی؛ چتری بر سایر نظام‌های مدیریتی و فناوری

در ادامه این دوره آموزشی، مهندس امیر مهجوریان مدرس دوره معماری سازمانی و مشاور معماری سازمانی و تحول دیجیتال، با تشریح رویکرد «توسعه چابک معماری سازمانی» که توسط سازمان اداری و استخدامی به دستگاه‌های اجرایی ابلاغ شده، اظهار داشت: هدف از این رویکرد آن است که دستگاه‌ها و دانشگاه‌ها به جای اجرای پروژه‌های طولانی‌مدت و پرهزینه معماری سازمانی، بتوانند در چرخه‌های کوتاه و مسئله‌محور، ضمن پاسخگویی به الزامات ملی، نیاز‌های واقعی و اولویت‌های سازمانی خود را نیز پوشش دهند.

وی با اشاره به تغییر رویکرد‌های نوین معماری سازمانی در جهان گفت: معماری سازمانی امروز صرفاً یک فعالیت فناورانه نیست، بلکه به‌عنوان چتری فراگیر بر حوزه‌های کسب‌وکار، داده، نرم‌افزار، فناوری، امنیت، تحول دیجیتال و هوشمندسازی عمل می‌کند و بستری برای همسویی تمامی این حوزه‌ها با اهداف راهبردی سازمان فراهم می‌سازد.

مهندس امیر مهجوریان با تأکید بر ارتباط نزدیک معماری سازمانی و حکمرانی داده افزود: در رویکرد جدید، فعالیت‌هایی نظیر شناسایی موجودیت‌های داده‌ای، تدوین شناسنامه داده‌ها، تعیین روابط میان داده‌ها و طراحی راهکار‌های داده‌محور به‌صورت یکپارچه انجام می‌شود. به همین دلیل بخش قابل توجهی از الزامات و پیش‌نیاز‌های حکمرانی داده نیز در فرآیند معماری سازمانی پوشش داده می‌شود و دستگاه‌ها می‌توانند از انجام پروژه‌های موازی و جزیره‌ای اجتناب کنند.

مدیر فنی آزمایشگاه معماری سازمانی دانشگاه بهشتی یکی دیگر از مزایای این رویکرد را کاهش هزینه‌ها و جلوگیری از موازی‌کاری دانست و گفت: بسیاری از خروجی‌های مورد نیاز معماری سازمانی، هم‌اکنون نیز در قالب تکالیف قانونی و دستورالعمل‌های مختلف از دستگاه‌ها مطالبه می‌شود. رویکرد توسعه چابک معماری سازمانی تلاش می‌کند این الزامات پراکنده را در یک چارچوب یکپارچه تجمیع کرده و از تولید اسناد و مطالعات موازی جلوگیری کند.

وی در پایان با بیان اینکه توسعه چابک معماری سازمانی بر خلاف رویکرد‌های سنتی و پروژه‌محور، مبتنی بر چرخه‌های مستمر «معماری تا پیاده‌سازی» است، اظهار امیدواری کرد که استقرار این رویکرد در نظام آموزش عالی کشور، زمینه تحقق دانشگاه‌های داده‌محور، هوشمند، چابک و تعامل‌پذیر را بیش از پیش فراهم سازد.

در حالیکه نقشه راه دولت هوشمند جمهوری اسلامی ایران بر لایه‌های معماری سازمانی، داده و یکپارچگی تأکید دارد، کارشناسان خبره حوزه تحول اداری معتقدند نظام آموزش عالی کشور بدون استقرار «معماری سازمانی» قادر به تحقق دانشگاه هوشمند و حکمرانی داده‌محور نخواهد بود. در حال حاضر دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور با انبوهی از تعدد سامانه‌های ناهمگن، موازی و فاقد قابلیت تعامل‌پذیری مواجه هستند و از آن به عنوان «معماری تکه‌تکه‌شده» یاد می‌شود و این در حالیست که قانون برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران و نقشه راه دولت هوشمند بر یکپارچه سازی سامانه‌ها و توسعه ماژولار، توسعه مبتنی بر سکو و میکروسرویس تاکید دارند، لیکن این ناهماهنگی و ناهمگنی نه‌تنها هزینه‌های نگهداری را به نظام آموزش عالی تحمیل کرده است، بلکه امکان بهره‌مندی از ظرفیت فناوری‌های نوظهور از جمله هوش مصنوعی، کلان‌داده و سیستم‌های تصمیم یار هوشمند را محدود کرده است.