به مناسبت روز كرسي‌هاي آزادانديشي – بخش اول

مانيفست رضوي اخلاق گفت‌وگوي علمي

مناظرات علمي حضرت رضا (ع) نشان مي‌دهد كه اين رهبر عالم شيعي، در باب آزاد فكري و مباحثات علمي قائل به وجود اخلاقياتي بودند كه ضامن سالم و علمي نگه داشتن فضاي گفت‌وگوست.

کد خبر: ۱۵۰۰۰۲

شنبه - ۱۶ مهر ۱۳۹۰ / October 08, 2011

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»، معصومه نديري - كارشناس ارشد علوم اجتماعي؛ پاسخگويي به پرسشهاي معرفتي و بنياديني كه جريان شيعي(اسلام ناب) با آن مواجه بوده، از سيره پيشوايان اين مذهب است؛ سوال و جوابهايي كه امير مؤمنان با آنها مواجه بودند، مناظراتي كه در زمان امام باقر و امام صادق(عليهماالسلام) صورت ميگرفت، كرسيهاي مناظراتي گوناگوني كه در زمان امام رضا(ع) انجام پذيرفت و نيز مواجهات حضرت عسكري (ع) در سامرا با غاليان همگي نمونههاي برجسته و مشهور تاريخي جريان علمي - معرفتي تشيع در تاريخ امامان است.

با عطف به اين امر و نيز با توجه به اهميت كنوني برگزاري مناظرات علمي در دانشگاههاي كشور، در سال گذشته روز ميلاد عالم آل محمد، از سوي نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاهها به عنوان «روز كرسيهاي آزاد انديشي» نامگذاري شد.

شرايط در زمان حضرت رضا (ع) به سبب تصميمات دستگاه حكومتي براي ايجاد چالش معرفتي در مباني تفكر علوي، به گونهاي بود كه امكان شركت ايشان در گفت و گوها و مناظرات بسيار بيشتر از هر دوران ديگري شد و همين امر علاوه بر ايجاد فوايدي براي تشيع در آن دوران، براي تمام ادوار بركاتي داشته كه از جمله آنها دستيابي به يك نوع «مرامنامه اخلاق علمي» است.

يادداشت پيش رو سعي دارد با استعانت از روايات معتبري كه درباره مناظرات حضرت ثامن الحجج(ع) نقل شده، اشارات موجزي به اين اخلاق گفت و گوي علمي داشته باشد.

هدف از برگزاري كرسيها

ترويج عقايد اصيل اسلامي و ارائه طرق شناخت حق از باطل، ايجاد فضاي علمي مناسب جهت طرح انديشه ها و نظرات مخالف، از بين بردن تأثير عقايد باطل كه در ميان نخبگان علمي و عامه مردم رواج داشت و جهت دهي به جامعه اسلامي، از اهدافي بود كه امامان شيعه مناظرات و گفت و گوهاي علمي را كه حتي با هدف تخريب چهره آنها ترتيب داده ميشد، ميپذيرفتند و هرگز نمونهاي يافت نشده است كه از ائمه معصومين، خصوصا امام رضا (ع) درخواست گفت و گو شود و حضرات نپذيرند.

در واقع در نگاه پيشوايان شيعه اين امر فرصتي براي نوعي دست گيري معرفتي از جامعه بوده است، نه ميداني براي به رخ كشيدن و كسب پيروزي در كلام.

در روايات داريم كه حضرت رضا (ع) قبل از حضور در كرسيهاي مناظراتي، وضو ميگرفتند و اين يعني جلسه بحث عقلي را نوعي عبادت ميدانستند نه بازياي براي بهره برداريهاي سياسي.

وقتي در روايات داريم كه حضرت در آغاز مناظرات شروع بحث را به طرف مقابل ميسپردند و در ميانه مناظراتشان به طرف بحث كمك ميكردند تا سوالش را كاملتر و جامعتر بپرسد، خود گوياي آن بود كه هدف ايشان هرگز تخريب طرف مقابل بحث نبوده و صرفا به دنبال تبيينهاي معرفتي و عميق بودند.

حتي در يك مورد مناظره با فردي به نام عمران، ايشان در لحظه نماز، در حالي كه عمران ديگر به انتها رسيده بود و تفوق كامل امام در حال صورت گرفتن بود، حضرت بحث را رها كرده و به دنبال نماز رفتند كه اين خود نشان از اصالت عمل به تكليف در ذهن امامان شيعه دارد و نه پيروزي يافتن و تفاخر در كلام و ...

ايجاد فضاي امن براي طرف مقابل

ايجاد فضاي علمي و سياسي امن براي طرف مقابل و به اصطلاح دادن فضاي پرسشگري مناسب جهت طرح انديشه ها و نظرات مخالف، يكي ديگر از مواردي است كه از سوي امام عليه السلام مراعات ميشد؛ به طوري كه طرف مقابل در پرسش از عقايد اسلامي با هدف فهم حقيقت، هر سوالي را كه در ذهن دارد بدون هيچ خط قرمزي مي پرسد.

در جايي آوردهاند امام رضا (ع) در جلسه اي بعد از تفوق حضرت، با صداي بلند فرمودند: «يا قوم! ان كان احد يخالف الاسلام و اراد اي يسأل فايسأل غير محتشم؛ يعني مردم اگر بين شما حتي يك تن هست كه اسلام را قبول ندارد و با اصل اسلام مخالف است و خودش مايل است، بپرسد از هر چه مي خواهد، بدون هيچ بيم و واهمهاي.»

در زمان حكومتداري حضرت امير مومنان نيز، با توجه به داشتن قدرت سياسي و قضايي، ايشان به هنگام سوال و جواب ميفرمودند به پهناي زبانتان بپرسيد، يعني هر آنچه ميخواهيد و هر طور كه ميخواهيد بپرسيد و بدانيد كه امنيت خواهيد داشت.

نتيجه اين امر دادن فضا براي طرح هر نوع پرسشي بدون فيلترينگهاي سياسي، حذف و تهديد است؛ وقتي مكتبي و مذهبي به حقانيت خود ايمان داشته باشد هرگز از سوال نمي هراسد، بلكه به استقبال آن نيز ميرود و آن را براي زمينه سازي پذيرش عقايد خود در جامعه لازم ميبيند.

نمونه اين امر در كلام پيامبر آمده است كه ايشان با جديت تمام فرمودهاند: «من سد فاه و لم يسأل لم يوءت شيا؛ يعني هر جامعه اي كه دهانش را ببندد و سوال نكند هرگز به چنين فرد و جامعه اي چيزي داده نخواهد شد.»

در روايت تمام جلسات گفت و گوهاي علمي حضرت ثامن الحجج(ع) آمده است كه ايشان در هر مجلسي به كرات ميفرمودند: هر كس هر سوالي كه دارد، بپرسد و در جلسات افراد را به پرسش ترغيب ميكردند.

منابع:

1- عيون اخبارالرضا

2- توحيد شيخ صدوق

ادامه دارد ...