یادداشت//

شاخص‌های یک جامعه مردم سالار

مردم سالاری یا دموکراسی نظامی از پیش ساخته با ماهیتی ایستا و تغییر ناپذیر نیست و شکل و طبیعت آن در سایه پرسش و آزمایش متحول می‌شود و تحول، جزئی از گوهر آن است.

کد خبر: ۱۵۵۶۲۱

پنجشنبه - ۱۹ آبان ۱۳۹۰ / November 10, 2011

گروه سیاسی «خبرگزاری دانشجو»، منصور حیدری؛ مردم سالاری یا دموکراسی نظامی از پیش ساخته با ماهیتی ایستا و تغییر ناپذیر نیست و شکل و طبیعت آن در سایه پرسش و آزمایش متحول می شود و تحول جزئی از گوهر آن است.

آن هنگام می توان از وجود مردم سالاری سخن به میان آورد که شرایط چندی موجود باشد؛ از جمله این شرایط: 1) شهروندان از امکان «مشارکت موثر» در فراگرد سیاسی و طبعا از فرصت های کافی و مساوی با هم بهره مند باشند تا پس از تامل و سنجش هدف ها، ارجحیت های اجتماعی و سیاسی خود را تعیین و دنبال کنند و بتوانند سبب هایی را که موجب شده یک هدف یا خط مشی را بر هدف یا خط مشی دیگر برتری دهند بر شمارند.

۲) هر یک از شهروندان مطمئن باشند که داوری او و رای او در تصمیم گیری های مهم جمعی و روی کار آمدن یا کنار رفتن حکومت ها یا تاثیر بر خط مشی آنها همان ارزش و اعتباری را داراست که داوری شهروندان دیگر، و نیز مخالفت و ابراز عقیده او منشاء اثر و مورد توجه جدی است.

۳) شهروندان از فرصت و مجال کافی و مساوی با یکدیگر برخوردار باشند تا به تامل و درک آگاهانه امور بپردازند و دریابند چه رهیافت ها، گزینش ها و تصمیم هایی مصالح آنها را تامین می کند.

۴) این اصل پذیرفته شده باشد که شهروند خود حق و صلاحیت تعیین و تشخیص مصلحت خویش را دارد و تعیین اینکه چه مسائلی باید در دستور کار حکومت ها قرار داشته باشد و چه سیاست هایی را باید دنبال کنند نیز در حوزه اقتدار شهروندان است .

۵) همه اشخاص بالغ از امتیازات و حقوق گسترده شهروندی برخوردار باشند. مهمترین اصل در مردم سالاری برابری سیاسی شهروندان است و یک نظام مردم سالار بر این اصل استوار است که اعضای آن خود را از دیدگاه سیاسی با یکدیگر برابر می دانند؛ مجموعا حاکم بر سرنوشت خویش اند و از توانایی ها، امکانات و نهاد هایی که لازمه حکومت بر خود است بهره مند ند. «دموکراسی اصولي» یا «مردم سالاری حقیقی» متضمن توانا کردن شهروندان در بهره مندی موثر از حقوق شهروندی است. لازمه دموکراسی اصولی ریشه دواندن این باور در شهروندان است که مشارکت دموکراتیک موثر، امتیازی نیست که دولت ها از سر خیر خواهی یا سخاوت مندی به شهروندان ارزانی کرده باشند و به این علت باید قدر شناس و سپاسگزار دولتها بود؛ بلکه حقی بنیادی و سلب ناشدنی و پایه شهروندی مدرن و نظام مردم سالار است.

حقوق اولیه و ضروری شهروندی در نظام مردم سالار عبارتست از: ۱. آزادی اندیشه و بیان و عقیده و ابراز دیدگاه های انتقادی ۲. حق شرکت در انتخابات آزاد و منصفانه و گزینش احزاب و نمایندگان دلخواه ۳. حق برخورداری از آموزش و پرورش خوب و رایگان ۴. حق بهره مندی از امکانات برای تحقق قابلیت ها ی شخصی و پرورش استعدادها و توانایی ها ۵. برخورداری از شبکه یاری رسانی موثر دولتی در هنگام بیکاری، بیماری و سالمندی ۶. حق بهره مندی از پشتیبانی در برابر فقر و استثمار ۷. امنیت در زندگی اقتصادی، اشتغال و آزادی تعیین و تغییر حرفه ۸. معیار هایی معقول مبنی بر شایستگی در کاریابی و ترفیع ۹. حد اقلی از در آمد ۱۰. آزادی در قلمرو خصوصی.

نظام مردم سالار تنها بر یک سلسله حقوق مشخص تکیه ندارد، بلکه ایجاد و پایداری و دوام آن مستلزم وجود نهاد ها یا ترتیبات نهادین زیر است: قانون اساسی، اداره امور حکومت و تعیین خط مشی و تصمیم گیری را ویژه مقامات برگزیده مردم می داند.

این مقامات در اثر انتخاباتی منظم، آزاد و منصفانه در فاصله های زمانی و قانونی برگزیده می شوند و در برابر مردم پاسخگوی اقدامات خود هستند و باید بتوانند کارهای خود را منطقا توجیه کنند.

این مقامات با روش های قانونی و صلح آمیز نیز بر کنار می شوند شهروندان بالغ از حق رای بهره مندند و بیشتر آنان می توانند نامزد نمایندگی مردم باشند و در رقابت ها شرکت کنند. احراز نمایندگی مردم یا مشاغل دولتی، آزادی موثر بیان و ابراز باورهای سیاسی، خرده گیری از مقامات دولتی و سنجش انتقادی کارنامه و عملکرد آنها و انتقاد از نظام سیاسی، اجتماعی و اقتصادی رایج و از ایدئولوژی رایج، از حقوق مسلم شهروندان است.

دولت بر منابع خبری و ارتباطی غلبه انحصاری ندارد و رسانه ها آزادند و از آکاهی از منابع غیر دولتی یا زیرسلطه گروه یا گروه های صاحب نفوذ، بهره مندند. دلبستگی به حقیقت جویی، راستگویی و بی طرفی پشتوانه اعتبار روزنامه نگاران است.

نویسندگان و روزنامه نگارانی که برای پاسداری از اصول و ارزش های مردم سالار می کوشند و گزارشگر منصف واقعیت های نیک و بد هستند، جایگاه اجتماعی ویژه ای دارند.

شهروندان حق دارند به برپا کردن نهاد های خود سامان سیاسی و غیر سیاسی اقدام کنند یا به آنها بپیوندند و تشکیل یا پیوستن به احزاب سیاسی یا انجمن ها و گروه های گوناگون و تلاش برای تاثیر گذاری بر سیاست های دولت از راه صلح آمیز از حقوق آنان است.

بدون ترتیبات نهادین یاد شده هیچ جامعه و حکومتی نمی تواند مدعی مردم سالاری باشد، بی گمان میان مردم سالاری حقیقی و مردم سالاری های موجود تفاوت فراوان است و البته تبیین موانع و علت های ریشه ندوانیدن مردم سالاری حقیقی نیازمند تحقیقات بنیادین است.

دکتر علی شریعتمداری در بیان علت رویکرد به دموکراسی چنین می گوید «دموکراسی وقتی مورد توجه قرار گرفت که این حقیقت مسلم شد که هیچ فردی از افراد جامعه به اندازه کافی خوب و عاقل نیست که بتواند بدون رضایت دیگران بر آنها حکومت کند.

وی مبانی اساسی دموکراسی را در پنج اصل به ترتیب ذیل عنوان می کند: ۱.احترام به شخصیت انسان و مهم تلقی کردن ارزش و وقار هر فرد از افراد بشر ۲. ایمان به صلاحیت مردم جهت اخذ تصمیم صحیح در مسائل مربوط به خود در صورتی که اطلاعات لازم درباره مسئله مورد بحث را داشته باشند ۳. به کار بردن روش عقلانی در کلیه شئون زندگی ۴. همکاری به عنوان تنها راه اساسی برای نیل به هدف های فردی و تامین رفاه اجتماعی ۵. حق و مسئولیت افرادی که مستقیم یا غیر مستقیم تحت تاثیر تصمیم معینی قرار دارند در اخذ آن تصمیم .

وی سپس با بیان هفت اصل در تعلیمات اساسی اسلام به ترتیب: اهمیت عقل و روش عقلايی در شئون زندگی، علم و دانش، عدالت، عمل جمعی و مشاوره، رفاه اجتماعی، احترام به افراد بر اساس فضیلت و تقوی، حکومت مردم سالار و مخالفت با ظلم و استبداد، نتیجه گیری می کند که بین فرهنگ جامعه ایرانی با اصول و مبانی دموکراسی قرابت وجود دارد.

راشد الغنوشی نیز می گوید: اهداف دموکراسی با اسلام در تعارض نیست و اگر هدف دموکراسی پاسداشت حقوق مردم، جلوگیری از استبداد، جلوگیری از غلبه افراد به جای غلبه قانون و ایجاد عدالت باشد، اسلام آن را به رسمیت می شناسد .

استاد عمید زنجانی هم در دو تعریف از دموکراسی آن را با اسلام سازگار می یابد: ۱. اگر دموکراسی را به معنای آن شیوه از مدیریت جامعه بدانیم که مبتنی بر آراي عمومی است و نظامی که از آراي عمومی شکل می گیرد این معنا دقیقا در دل اندیشه سیاسی و نظام سیاسی اسلام نهفته است.

۲. دموکراسی به جامعه ای گفته می شود که دارای آنچنان شیوه ای از مدیریت سیاسی باشد که در آن حداکثر حقوق و آزادی های فردی تضمین و تامین شده باشد که با توجه به اساسی بودن حقوق بشر در اسلام، دموکراسی در این معنا هم در نظام سیاسی اسلام جایگاه قابل توجه ای دارد.

مرحوم علامه جعفری نیز در تعریف حکومت مردم بر مردم می گوید: تردیدی نیست که مقصود از حکومت مردم بر مردم حکومت عقول و وجدان پاک مردم پس از تشخیص معنای «حیات معقول» بر مردم می باشد.

حکومت مردم در اسلام جریان دارد؛ زیرا انتخاب شئون حیات و کیفیت آنها در زمینه های موضوعات زندگی مادامی که به نهی صریح برخورد نکند در اختیار خود مردم است و چون دین اسلام این اختیار در انتخاب را پذیرفته است و شورا و جماعت (ید الله مع الجماعه ) را اصل قرار داده، بنا بر این حکومت مردم بر مردم را در یک معنای عالی پذیرفته است.

نهایتا نظر امام خمینی ( ره ) و تعریف ایشان از دموکراسی: اولا تایید قانون اساسی جمهوری اسلامی از سوی ایشان و تایید حقوق و آزادی های مدنی، اجتماعی و سیاسی مندرج در آن، اتکاي امور کشور به آراي عمومی، تفکیک قوا، پاسخگو بودن قوا و نهاد ها و … نشان از آشتی میان دین و مردم سالاری دارد که به تایید امام خمینی ( ره ) هم رسیده است.

ثانیا در کلمات و جملات امام، «دموکراسی اسلام» یا مردم سالاری دینی مورد تایید است از جمله:

۱. دموکراسی غیر از این نیست که مردم خودشان سرنوشت خودشان را در دست بگیرند.

۲. شیاطین می خواهند منعکس کنند که ایران قابل دموکراسی نیست، ایران قابل عدالت نیست، ایران قابل آزادی نیست.

۳. فرزندان عزیزم …اصل دموکراسی اسلامی را فراموش نکنید.

۴. دموکراسی اسلام کامل تر از دموکراسی غرب است.

۵. دموکراسی مورد ادعای دیگران در اسلام محقق شده است.

۶. اسلام دموکراتیک نیست حال آنکه از همه دموکراسی ها بالاتر است.

۷. اگر ما موفق شویم و جمهوری اسلامی را در ایران به پا کنیم این الگو خواهد شد از برای همه کشورها معنی دموکراسی را به معنای حقیقی آن.