يك جامعه شناس در برنامه شب گذشته «زاویه»:

بومی شدن علم نه یک فرایند طبیعی بلکه نیازمند سیاستگذاری است

دكتر علي انتظاري با اشاره به اینکه در حوزه جامعه‌شناسی در ایران در مواردی به شکل انتقادی کار شده است گفت: این انتقادات نیز وارداتی بوده است و ما تا کنون به مرحله تولید نظریه، نظریه‌پردازی و حل مسئله نرسیده‌ایم.

کد خبر: ۱۵۵۶۳۶

پنجشنبه - ۱۹ آبان ۱۳۹۰ / November 10, 2011

به گزارش خبرنگار علمي «خبرگزاری دانشجو»، دکتر علی انتظاری، جامعه شناس و استاد جامعه شناسی دانشگاه علامه طباطبايی و دکتر نعمت الله فاضلی، جامعه شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی شب گذشته در برنامه زاویه شبکه 4 سیما به بحث در باب «امکان بومی سازی علم جامعه شناسی در ایران» پرداختند.

انتظاری: ما در جامعه شناسی تاکنون به مرحله تولید نظریه، نظریه‌پردازی و حل مسئله نرسیده‌ایم

انتظاری در پاسخ به این سوال که آیا ما جامعه شناسی ایرانی داریم یا خیر؟ گفت: اگر به این مسئله از وجه امکان تبیین مسائل اجتماعی، منابع، کتب و سمینارهای موجود در این حوزه بنگریم، جامعه شناسی داریم و تا حدودی هم جامعه شناسی ایرانی، اما اگر جامعه شناسی را از منظر ارتباطش با بخش های مختلف ببینیم، امعه شناسی ایرانی نداریم؛ چرا که سازمان ها کمتر دست نیاز به سوی حوزه های آکادمیک باز کرده اند؛ مثلا برای به هوا فرستادن ماهواره به سراغ استادان امیرکبیر و علم و صنعت می روند اما این امر در جامعه شناسی دیده نمی شود و یا اگر بوده جست و گریخته است و این ارتباط ارگانیک نبوده، لذا از این منظر می توان گفت ما جامعه شناسی ایرانی نداریم.

وی افزود: ساده داستان این است که ما چیزهایی را از غرب آموخته و بازگو کرده و کمی آنها را با فرهنگ خودمان مأنوس نموده ایم، اما اینها منجر به تولید دانش نشده است؛ چرا که اصلا بستری نداشته ایم که بخواهیم در آن تولید علم کنیم؛ ما نه نظریه ایرانی و نه نظریه پرداز ایرانی داریم و در حوزه دانش مثل ابعاد مختلف فرهنگی دیگر، مصرف کننده بوده ایم.

این جامعه شناس در خصوص اینکه آیا دیدگاه فاضلی در خصوص اینکه بومی شدن فرایندی طبیعی بدون نیاز به سیاستگذاری می باشد، درست است، گفت: خیر، چرا که با توجه به خاستگاه متفاوت جامعه شناسی و تأثیرپذیری از جریان های اجتماعی موجود در خاستگاه خود چون اومانیسم، عقلانیت و سکولاریسم نمی توان انتظار بومی شدن به طور طبیعی را در این علم داشت، لذا در این زمینه معتقد به سیاستگذاری هستم؛ چرا که اگر قرار بر تغییر طی یک فرایند طبیعی بود باید تا الان اتفاقی رخ می داد.

انتظاری ادامه داد: درست است که تلاش هایی در حوزه بومی سازی شده است، اما قابلیت ما بسیار بیشتر از این میزان است؛ گر چه در این بین مقصر نه فقط جامعه شناسان، بلکه گروه های مختلفی چون سیاستگذاران اجتماعی و عدم استقبال و طلب آنها نیز می باشد.

وی بیان داشت: موضوعات ما تقلیدی بوده و در خصوص تحولات مهمی چون جنگ و انقلاب اسلامی مان هم کارهای انجام شده، اندک است؛ حتی در موضوعی مثل فرهنگ کار می توان گفت هیچ کار پژوهشی در کشورمان انجام نشده و این در حالی است در موضوعی چون فمنیست که از وجه رادیکال آن مسئله جامعه ما نیست، موضوع مطالعه قرار می گیرد.

استاد جامعه شناسی دانشگاه علامه طباطبايی گفت: حتی در مواردی که در ایران به شکل انتقادی در این حوزه کار شده است، این انتقادات نیز وارداتی بوده و ما تا کنون به مرحله تولید نظریه، نظریه پردازی و حل مسئله نرسیده ایم.

فاضلی: فمنیست به معنای جنبش اجتماعی زنان 60- 70 سال پيش و حتی از مشروطه مسئله ایران بوده و یک واقعیت تاریخی بزرگ است!

فاضلی نیز در پاسخ به این سوال گفت: برای پاسخ به این مسئله باید بین سه مفهوم دانش جامعه شناسی، گفتمان جامعه شناسی و رشته جامعه شناسی تفکیک قائل شد.

وی گفت: دانش جامعه شناسی به معنای مجموعه مفاهیم و نظریه هایی است که درباره جامعه و ابعاد مختلف زندگی اجتماعی مطرح می شود که این دیدگاه ها بايد قابلیت ارزیابی در یک چشم انداز جهانی را داشته باشد، لذا ما هر وقت بتوانیم روشی برای تحلیل مسائل اجتماعی بیابیم، در آن صورت دانش جامعه شناسی خواهیم داشت و گفتمان جامعه شناسی نیز به معنای شیوه و طرز سخن گفتن ما در باب زندگی اجتماعی است که همواره در تمامی دوره های تاریخی وجود داشته و نه فقط شامل استادان دانشگاهی، بلکه روشنفکران و گروه های دیگر را نیز شامل می شود؛ اما رشته جامعه شناسی به معنای فعالیت آموزشی است که هدف آن انتقال و ترویج علم اجتماعی است که ما این را در شکل گسترده در ایران داریم.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی افزود: بر اساس این دسته بندی ما رشته جامعه شناسی ایرانی داریم، همین طور گفتمان جامعه شناسی؛ چرا که در دنیای امروز بدون داشتن نگاه اجتماعی زندگی اجتماعی ناممکن است، اما دانش اجتماعی به این معنا که توانسته باشیم ایده های نظری و روشی به جهان علم ارائه دهیم، نداریم.

فاضلی ادامه داد: برای ارزیابی این سه حوزه باید دوره های مختلف تاریخی را لحاظ کرد و در این باب نمی توان قضاوت یکسانی داشت.

وی گفت: به لحاظ نسبی می توان گفت در این سه حوزه توسعه وسیعی داشته ایم، اما اگر نه نسبی، بلکه وضعیت آنها را در حال حاضر بسنجیم باید هر یک را به طور جداگانه بررسی کنیم.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی تصریح کرد: در بحث بومی‌سازی باید مفاهیم بومی شدن، بومی کردن، بومی آگاهی و بومی نگری را از هم تفکیک کرد؛ چرا که مفهومی چون بومی کردن به عرصه سیاستگذاری علم مربوط است، در حالی که بومی شدن فرآیندی طبیعی است که به حکم الزام اجتماعی رخ می‌دهد از مجاری چون تأثیر فرهنگ ترجمه و غيره.

فاضلی با بیان اینکه صحبت انتظاری در خصوص لزوم سیاستگذاری از وجه اینکه انتظار بیشتری از خود داشته باشیم، درست است، گفت: اما نمی توان نظریه ای را صرفا به جهت اینکه خاستگاهش ایران نبوده، خطا دانست و به صرف خاستگاه حکم ابدی برایش صادر کرد؛ گرچه به این مبانی گفته شده نیز از 1980 از سوی پساساختارگرایی و پسامدرنیسم انتقادهایی وارد شده و اين مطالب به چالش کشیده شدند و توسط خود اینها علم نسبی و محلی مورد پذیرش واقع شد؛ همچنان که ما این خودآگاهی انتقادی را در ایران از 1350 و در افرادی نظیر شریعتی و سروش شاهد هستیم و همین حالا نیز کارهای زیادی در این حوزه انجام شده است.

وی گفت: نباید تلاش های صورت گرفته در حوزه علوم اجتماعی بومی در کشورمان را نادیده بگیریم و باید توجه کنيم مسئله ای مثل فمنیسم به معنای جنبش اجتماعی زنان 60- 70 ساله و حتی از مشروطه مسئله ایران و یک واقعیت تاریخی بزرگ  است!

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با بیان اینکه حفظ استقلال دانشگاه امری مهم است و دانشگاه باید محیطی برای تضارب آرا باشد، گفت: علوم اجتماعی در باب زندگی اجتماعی امروز است و من باید برای حرف زدن در این حوزه امنیت داشته باشم، حتی اگر اشتباه حرف زدم و از نظر من درست بود؛ عدم دخالت قدرت در دانشگاه شدنی نیست، اما باید توجه داشت نباید این دخالت عریان باشد.

در پایان و بعد از اعلام پایان زمان برنامه توسط مجری، فاضلی با اظهار تعجب از این امر، صحبت های خود را نیمه تمام خواند.

همچنین موضوع نظرسنجی برنامه این بود که  آیا دانش جامعه شناسی در ایران توانسته فرایند تحولات ایران را بدرستی فهم و تحلیل کند؟

لازم به ذکر است، موضاعات آتی برنامه زاویه بررسی امکان بومی سازی در رشته هایی چون روان شناسی، حقوق، کتابداری اعلام شده است.

برای آشنایی بیشتر رجوع کنید به:

1- http://entezari.ir/persian/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=9&Itemid=77

2- http://www.farhangshenasi.ir/persian/node/449