تصویر عاشورا در سینمای ایران - بخش اول

وقایع‌نگاری خاک و خاطره در پهنه روز واقعه

شايد اگر فيلم «روز واقعه»، اين نگاه فرا‌متني را براي روايت خود از واقعه عاشورا انتخاب نمي‌كرد و مثلاً درامش را در دام متن، مبتلا مي‌ساخت، نمي‌توانست به...

کد خبر: ۱۵۸۶۸۳

يکشنبه - ۰۶ آذر ۱۳۹۰ / November 27, 2011

گروه فرهنگي «خبرگزاري دانشجو»؛ تردیدی نیست که فیلم عظیم و ارزشمند «روز واقعه» تصویر ماندگار سینمای ایران در بازتاب واقعه سترگ و شگرف عاشوراست.

گرچه بجز این فیلم هم تلاش‌های دیگری کم‌وبیش صورت گرفته و یا در حال انجام است، اما حقیقت آن است که هیچ‌کدام از آنها به اندازه روز واقعه نه ماندگار شدند و نه به چشم آمدند.

اینکه چرا و چگونه چنین شده است، دلایل مختلفی دارد؛ از بافت تصویری و ویژگی‌های ساختاری گرفته تا متن و روح منتشر در آن و از نرم‌افزار گرفته تا سخت‌افزار فیلم و خیلی چیزهای دیگر.

فیلم روز واقعه به کارگردانی شهرام اسدی و نویسندگی بهرام بیضایی و بازیگری بسیاری از نام‌آوران سینمای ایران و البته با آن موسیقی معجزه‌آسا و بی‌نظیر مجید انتظامی و سایر عواملش که انصافاً برای فیلم سنگ تمام گذاشته‌اند، از برترین و جاودانه‌ترین‌های سینمای ایران است.

در سلسله نوشتارهایی که طی ماه جاری و به مناسبت ایام محرم و شهادت امام حسین(ع) دنبال خواهیم کرد، به فیلم مهم و خاطره‌انگیز و ماندگار «روز واقعه» و نیز تعامل میان سینما و عاشورا از جنبه موضوعات و مفاهیم دراماتیک و بازتولید سینماورزانه آن خواهیم پرداخت.

اما فیلم «روز واقعه»؛ روز واقعه زماني به تثبيت در ذهن و دل مخاطب رسيد كه در يك سيستم يكپارچه، براي لحظاتي توانست از حجاب تكنيك عبور كند و به متن و بطن حادثه‌اي نايل آيد كه «عاشورا» بود.

در تجزيه اين سيستم يكپارچه مي‌توانيم به مولفه‌هايي برسيم كه شاخصه‌هايي شدند براي خلق اثري چنان و تاثيري چنين.

روز واقعه متن موقر و ستيهنده و صريحي دارد. جانمايه متن يك بازنمايي فرامتني و بيروني از حادثه است در قامت عبدالله نصراني و علاوه بر اين، سرشار بودن جانمايه، به لايه‌ها و چگونگي‌هاي فيلمنامه هم نفوذ كرده و متن فيلمنامه در ميزانسني درست و متناسب، تصويري جذاب و تا آنجا كه ممكن بوده وفادار به اصل پديد آورده است؛ موسيقي كم‌نظير و بازي‌هاي خوب و غيره.

تمام اين شاخصه‌ها در رديف جذابيت‌ها و حرفه‌اي‌گري‌هاست، اما آنچه وجه مميزه و تابلوي اين اثر است همان «بيان خاص» فيلمنامه‌اي است كه حاصل تدبير و تدارك نويسنده قهار آن مي باشد.

شايد اگر روز واقعه، اين نگاه فرا‌متني را براي روايت خود از واقعه عاشورا انتخاب نمي‌كرد و مثلاً درامش را در دام متن، مبتلا مي‌ساخت، نمي‌توانست به بياني چنين جذاب و امروزي دست يابد.

در عين حال انتخاب عبدالله نصراني، مقدمات امر را براي بازبيني و شناسايي يك تدارك سلوك‌آميز مهيا ساخت تا آن نگاه فرا‌متني و بيروني در پيوند با يك سلوك عارفانه و انتخاب‌گري معشوق براي عاشق دلباخته در دو وجه عشق حقيقي در قامت ازدواج با راحله و عشقي حقيقي‌تر در هيئت جان‌بركفي در راه قيام عاشوراييان به تصوير درآيد.

تداخل شگرف و جذاب و ناب راستي و ناراستي و خلل و فرج حيطه عرب آن روز كه هنوز بر چكاد دين مبين، هيئت قبيلگي خويش را مي‌زدود، فرصتي فراهم آورد تا جريان روايتگري در «روز واقعه» نه در يك فروبستگي جغرافيايي و زماني، بلكه در پروازي بر بلنداي تحليلي تاريخي و اجتماعي ساخته و پرداخته شود.