نگاهي به فمینيسم اسلامي؛

ردّ فمینیسم اسلامی، نفی حقوق زن در اسلام نیست

اسلام فارغ از هر ایسم و مکتبی و بی‌نیاز از هر جنبش و انجمنی، در روزگار اوج تحقیر زن پرچم دفاع از زن را برافراشت و در جامعه‌ای که زن فاقد ارزش بود، شعار به «ایّ ذنبٍ؟!» سر داد؛ یعنی ردّ فمینیسم اسلامی به معنای نفی حقوق زن در اسلام نیست.

کد خبر: ۱۷۲۵۵۴

يکشنبه - ۳۰ بهمن ۱۳۹۰ / February 19, 2012

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»- زهرا حسيني؛ پیش از ورود به بحث فمنيسم لازم است، نگاهی گذرا به تاریخچه فمینیسم داشته باشیم. واژه فمینیسم از ریشه Feminine به معنای زنانه و جنس مونث است که در اصل از زبان فرانسه از ریشه لاتینى Femina گرفته شده است.

شكل‌گيري مكتب فمنيسم

فمینیسم در اصطلاح به مجموعه‏اى از حرکت ها و فعالیت هاى اجتماعى گفته مى‏شود که با هدف دفاع از حقوق زنان و رفع تبعیض های جنسی ـ غالبا توسط خود زنان ـ انجام مى‏گیرد. همه فمینیست ها در این‌باره که زنان مورد ستم قرار گرفته اند و براى آزادى آنان باید استراتژى مناسبى اتخاذ کرد، هم‏عقیده‏اند، اما در مورد علل این ستمدیدگى و استراتژی‌ها و رسیدن به آزادى زنان اختلاف  دارند.

فمینیسم در جهان غرب، در بستر نحله های لیبرالیسم، سوسیالیسم و مارکسیسم و دربرابر ستمگری جنسی سربرآورد و به تدریج دیدگاه های تساوی‌گرا، دیدگاه فمینیسم اجتماعی و رادیکالی و دیدگاه های نفی تفاوت جوهری در جریان فمینیسم در غرب شکل گرفت.

افکار فمینیستی در غرب منحصر نماند و از بستر اصلی خود خارج و در قرن نوزدهم، درپی تسری مدرنیته به کشورهای اسلامی، وارد جهان اسلام از جمله ایران شد. فمینیسم در اینگونه کشورها بازتاب متفاوتی یافت و مورد برداشت‌ها و تفاسیر گوناگونی قرار گرفت.

عده ای هوادار افکار زن‌گرایانه غربی قرار گرفتند و با اصل قرار دادن این جریان غربی در پی حذف هرگونه جریان و عقاید مخالف آن اعم از سنت و دیانت برآمدند. مدافعان این افکار که از دیدگاه مذهبی، فمینیست-های افراطی هستند به حذف شریعت و تغییر قانون براساس قوانین غربی اصرار دارند.

به نظر آنها قوانین اسلامی قوانیني مردسالارند و در جوامع اسلامی همواره حقوق زن زیر پا نهاده شده است. اما در برابر اینها عده ای نیز قرار دارند که از یک‌سو تمایلات فمینسیتی دارند و از سوی دیگر موافق حذف دین نیستند این عده قرائتی دیگر از فمینیسم را آغاز کرده و آن را فمینیسم اسلامی نام نهادند.

فمینیسم اسلامی

این مکتب در واقع گرایشی از فمینیسم است که در سال های اخیر وارد ادبیات دفاع از حقوق زنان در کشورهای مسلمان شده است. این جریان به تفسیری زن محورانه از اسلام می پردازد و برداشت های آنها از قرآن تأویلات فمینیستی است.

به عقیده برخی صاحب‌نظران، اسلام برای گرايش فمنيسم اسلامي، تنها یک ابزار است و تئوريسين‌هاي اين مكتب به خاطر تأثیری که دین بر عواطف و اذهان افراد می گذارد برای القای آموزه های خود از در دین وارد می شوند. هدف آنها دفاع از اسلام در برابر جریان‌های افراطی که قوانین اسلام را مردسالار می انگارند، نیست، بلکه حفظ فمینیسم با پوششی اسلامی در میان اکثریت مسلمان است. توجهی کوتاه به چند شاخص اصلی این تفکر این مطلب را تأیید می کند:

- جدا انگاری دینداری و حکومت دینی

آنان به صراحت مى‏گویند اعتقاد به دین ضرورتا به معناى حاکم بودن دین در شئون اجتماعى بشر نیست و دین تنها به رابطه خالق و مخلوق و برنامه های عبادی ارتباط دارد. آنها دین را امری شخصی می انگارند و به نظرشان نباید حوزه دخالت دین را به مسائل اجتماعى و تنظیم قوانین سرایت داد.

حکومت نباید تحت نظر هیچ دین و مذهبى باشد، حتى باید شهروندان را از دخالت دادن گرایش هاى مذهبى در حوزه مسائل سیاسى پرهیز داد. از این نظر قانونگزار نيز، دین نیست.

- انکار احکام ثابت

بنابر عقیده آنها، مصالح و مفاسد در احکام اجتماعى امرى قابل شناسایى و تابع زمانه خود است. بر اساس این باور احکام اسلامی در شرایط خاص زمانى و مکانى جزیرة‏العرب وضع شده و مصالح خاص خود را داشته است؛ بنابراین در دنیاى کنونى قابل اجرا نیست.

صاحبان این تفکر، احکام مسلم اسلامى مانند تفاوت زن و مرد در ارث، دیه، پرداخت مهریه به زن، لزوم نفقه، سرپرستى مرد در خانه را مورد خدشه و تردید قرار مى‏دهند. به نظر آنها قوانین از هیچ قانون ثابتی تبعیت نمی کند، بلکه باید مدام بروز شوند. لذا آنها به نوعی قائل به اجتهادهای مدرن و تأویل های سازگار با قوانین غربی هستند.

- نگاه منفى به نقش زنان در خانواده

آنان نقش زنان در خانواده را نقش مهمی نمی دانند و خواهان حضور فعال زن در اجتماع و برقرارى برابرى نقش، مشارکت مرد در فعالیت هاى خانگى و نفى سرپرستى مرد در خانواده‏اند. هرچند از فمنیست هاى غربى هم انتقاد مى‏کنند که مصالح جامعه و خانواده را پاى اعتقاد به فردگرایى افراطى قربانى مى‏کنند.

فمینيسم اسلامي؛ فمینيسم در نقاب اسلامي

این موارد به عنوان مشتی از خرمن، سند تأییدی است بر اینکه فمینیسم اسلامی، اسلامی نیست، بلکه همان فمینیسم است با نقابی اسلامی که افراد مذهبی را به خود جذب کند تا در فرصتی مناسب نقاب خود را کنار بزند، لذا باید هشیار بود كه این نخستین بار نیست که اسلام را به ایسم‌ها اضافه می کنند.

روزگاری که مارکسیسم و کمونیسم مرزها را درمی نوردیدند و خود را یکه تاز میدان می دیدند، نیز عده ای دم از کمونیسم اسلامی زدند تا به خیال خود جایی برای کمونیسم باز کنند و با چهره ای متشرع اذهان ساده لوح را فریب دهند، اما راهی به جایی نبردند و افرادی چون مطهری (ره) ماهیت آنها را افشا کردند.

با افول کمونیسم آنها نیز خاموش شدند، اما اسلام بی هیچ ایسمی به حیات خود ادامه داد. فمینیسم اسلامی نیز یک چنین حالتی را دارد؛ اکنون در روزگار بحث های داغ فمینیسم، در روزگار شعارهای به ظاهر زیبای دفاع از زن عده ای می خواهند از قافله عقب نمانند و شعار فمینیسم اسلامی سرمی دهند غافل از آنکه عمر این بحث داغ نیز روزگاری تمام خواهد شد، اما اسلام همچنان خواهد ماند.

ردّ فمینیسم اسلامی به معنای نفی حقوق زن در اسلام نیست

البته ردّ فمینیسم اسلامی به معنای نفی حقوق زن در اسلام نیست، اسلام فارغ از هر ایسم و مکتبی و بی نیاز از هر جنبش و انجمنی، در روزگار اوج تحقیر زن پرچم دفاع از زن را برافراشت و در جامعه ای که زن زنده به گور و خاموش فاقد ارزش بود، شعار به «ایّ ذنبٍ؟!» سر داد.

قانون اسلام نه مردسالار است و نه زن سالار؛ اسلام خانواده سالار است و سخن از مصلحت «زوج» و «ما» می زند نه منفعت «فرد» و «من». اسلام مدافع اصلی حقوق زن است و توجه کوتاهی به آیات قرآن و روایات اسلامی به خصوص در مقایسه با جامعه عربی آن روز، این مطلب را تأیید می کند.

درباره سیما و حقوق زن در اسلام کتاب‌های بسیاری همچون «نظام حقوق زن در اسلام» و «مسأله حجاب» از شهید مطهری، «زن در آیینه جمال و جلال» از آیت الله جوادی آملی، «حقوق زن در اسلام» از علامه یحیی نوری، «زن در اسلام» از عباسعلی محمودی اشاره کرد که خواننده می تواند از آنها بهره گیری نماید.

منابع:

1- «تأملی بر پیکره و پیامدهای فمینیسم اسلامی»، سید حسین اسحاقی، مجله رواق اندیشه، مرداد 1384-شماره 44
2- «فمینیسم اسلامی، واقعیتها و چالشها»، رضا متمسک،ضمیمه خردنامه همشهری، 16 اردیبهشت،1384،شماره20.
3- «کدام فمینیسم اسلامی؟» محمد زمانی، خردنامه همشهری، خرداد 1387، ش26.
4- «فمینیسم اسلامی،روایتی از حقوق و شخصیت زن مسلمان برای جوامع غربی»، سید حسین نصر، مترجم: مصطفی شهر آیینی، مجله یاد،بهار 1384 - شماره 75.