معماري اسلامي ايراني – 4

از مجموع تعداد عناصر اصلی بناي مدرسه خان شيراز، عدد مبارك 110 بدست می‌آید

سازنده بناي مدرسه خان شيراز  كار را با یاد خدا شروع كرده و تعداد پنجره‌های بنا 92 عدد می‌باشد، از طرف دیگر از مجموع تعداد عناصر اصلی بنا، غرفه‌ها، مدرسه‌ها و غيره كه هر یك در مقام ولایت جلوه‌ای رمزی دارد، عدد مبارك 110، اسم حضرت علی(ع) بدست می‌آید.

کد خبر: ۱۷۴۲۶۱

دوشنبه - ۰۸ اسفند ۱۳۹۰ / February 27, 2012

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، -سعید حبیب فر و محمدرضا عطایی همدانی؛ در نوشته قبل پس از بيان اينكه نماد به معماری یک بنا هویت می بخشد و باعث تداوم یک مسئله فرهنگی در جامعه مي شود - هویتی که حاکی از تمام نمودهایی است که در یک فرهنگ شکل می گیرد و هر قدر این نشان پررنگ‌تر باشد، معماری بنا کامل‌تر و با اصالت‌تر است - به معرفي برخي زواياي مدرسه خان شیراز به عنوان نشان پررنگی از معماری اسلامی و کامل‌ترین مدرسه ایرانی پرداختيم و گفتيم معمار اين بنا «عزالدین‌حسین‌شماع‌شیرازی» بوده که عملکرد را خیلی خوب می شناخته و آنها را با نشانه و نماد در هم آمیخته و برای تمام دوران، مدرسه ای بی نظیر را به وجود آورده است.

در ادامه به معرفي ابعاد ديگر اين بنا مي‌پردازيم.

در هر حجره دیواری ظریف از كناره پنجره تا دیوار روبرو كشیده شده و به كاربندی سقف پیوسته است كه حجره را به دو قسمت تقسیم كرده و از دری میانی، دو بخش بهم راه دارد؛ فاصله دو پنجره هم از داخل با طاقی تخت از هم جدا گردیده كه عملاً هر یك از پنجره‌ها در طبقه ای قرار گرفته اند، پنجره پایینی به وسیله دیواری كه انحنای آن به طرف درگاه میانی است، هوا را برای ورود به بخش اصلی حجره به جریان می اندازد و پنجره فوقانی در راستای كناره پشت كاربندی سقف، مستقیم تا آخر قسمت دوم حجره از طاق به وسیله دریچه ای به طرف پایین راه دارد و هوا را از بالا به طرف درگاه میانی می راند.

این دو جریان هوا در جلوي درگاه میانی با هم برخورد می‌كند و چون انحنای دیوار به جریان هوای پنجره پایین جهت داده، با شتاب بیشتری به طرف بخش اصلی حجره به حركت در می آید و هوای داخل را به بالا و در مسیر كوران دو دریچه كانال اصلی قرار می دهد.

از دیگر ویژگی های بنا در تركیب «حروف جمل» و «اندازه‌های طلایی» است تا با استفاده از این نسبت‌های دقیق، احساس نظم را در ترتیب فضاها به وجود آورد و به چندگانگی اجزاي بنا وحدت بخشد و مجموعه ای به صورت یك واحد زیبا مطرح كند و امكان تداوم آن را بدین وسیله افزایش دهد و بر تقدس آن بیفزاید.

از این رو در بنای ورودی سردر مدرسه با سلیقه‌ای خاص ـ بدون احتساب دهلیزها ـ اندازه عددی 10، 12 و 16 متر برابر ابعاد كعبه مقدس رعایت شده است و در تنظیم تناسبات پلان مدرسه در اندازه ها از «پیمون یا مدول» بهره جسته و مبنا را بر 30 پاره گذاشته كه عدد 30 با حروف جمل برابر اسم «یا واحد» است.

نمای درونی - دروازه

تعداد پنجره‌های بناي مدرسه خان شيراز 92 عدد برابر نام مبارك حضرت محمد (ص) می باشد

سازنده بنا به حقیقت چنین خواسته كه كار را با یاد خدا شروع كند؛ تعداد پنجره‌های بنا، 92 عدد برابر نام مبارك حضرت محمد (ص) می باشد، از طرف دیگر از مجموع تعداد حجره‌ها، ایوان‌ها، راهروها، پلكان‌ها، مناره‌ها كه عناصر اصلی به حساب می آیند و در عین حال صورتی نمادین دارند، رقم 92 حاصل می شود و از مجموع تعداد عناصر اصلی غرفه ها، مدرسه‌ها، راهروها، پلكان‌ها و ایوان‌ها كه هر یك در مقام ولایت جلوه‌ای رمزی نیز دارد عدد مبارك 110، اسم حضرت علی(ع) بدست می آید و مَدرَس صدرا دو اُرُسی هفت‌در دارد كه هر یك دارای 14 در می باشد.

مدرسه خان دو مناره، مانند دو دست تمنّای مظلوم به طرف حق، دارد

به‌طور خلاصه این بنا 72 غرفه، 12 راهرو هر طبقه 5 مَدرَس (مدرسه دارای پنج مَدرَس به نیت عدد مقدس پنج تن (ع ) بود كه یکی از این مَدرَس‌ها متعلق به ملاصدرا و چهار مدرس دیگر برای سایرین بود.)، 4 ایوان، یك مسجد، یك مَدرَس گاه‌شناسی و دو مناره ـ مانند دو دست تمنّای مظلوم به طرف حق ـ دارد كه گروهی تنگ نظر و كوردل از روی جهالت در یورش های دردمنشانه به جرم شیعه گری آن را فرو ریختند و هنوز مردی با همّت پیدا نشده است تا آن را چون گذشته كه بلندترینِ مناره های شهر بود به آسمان برافرازد.

این دسته بندی را در جدول زیر مشاهده کنید. اما با در نظر گرفتن و با بکارگیری همه عناصر ذکر شده همه عناصر ابتدا به مجموع تعداد حجره‌ها، ایوان‌ها، راهروها، پلکان‌ها و مناره‌ها می رسیم که 92 می شود. سپس با جمع کردن 4 اتاق گاه‌شناسی، اتاق خادم، اتاق موذن و اتاق چراغدار و 14اتاق درس خارج به عدد110 می رسیم. در نهایت با جمع کردن مدرس ها که در هر طبقه پنج مورد می باشد که جمعاً 10 عدد و یک مسجد به عدد 121 (یا علی) می رسیم. (جدول 1)

عناصر تشکیل دهنده بنا

تعداد(گفته استاد پیرنیا)

مقاله های منتشر شده در سایت ها

حجره

72

92

مدرس

5

5

ایوان

ـــــــــــــ

4

مناره

ـــــــــــــ

2

اتاق

4

4

پلکان

ـــــــــــــ

2

اتاق های درس خارج

14

ـــــــــــــــ

راهرو

12

12

تحلیل و تنظیم تناسبات بر روی نمای جبهه غربی كه ورودی مدرسه در آن قرار دارد، بدین صورت است كه اگر به مركز هر یك از دو پایه اصلی سردر ورودی و به شعاع بلندی آن، دو نیم دایره رسم شود، انتهای حجره های طرفین را از سویی و انتهای سردر را از سوی دیگر قطع می كند؛ حال اگر اقطار مربعی كه سردر اصلی در آن قرار دارد، رسم شود قطرها كمان‌ها را در دو نقطه قطع می كنند.

ایوان غربی مدرسه خان

هر گاه خطی از این دو نقطه بگذرد و طرفین آن امتداد یابد، خط سقف حجره‌های طرفین طبقه دوم به دست می آید. می دانیم مستطیل حاصل از مربع سردر و این خط، نسبت طلایی دارد و دو مستطیل طرفین سردر هم با آن مساوی و دارای اندازه طلایی است.

اقطار مستطیل میانی در دو نقطه كمان‌ها را قطع می كند. خطی كه از این دو نقطه می گذرد، خط انتهای دریچه حجره ها را پدید می آورد. باز قطرهای حاصل از مستطیل جدید از دو نقطه كمان‌ها می گذرد. خط پدید آمده از این نقاط با خط سردر حجره ها یكی است كه به همین ترتیب ادامه دارد تا به كف حجره‌ها می رسیم.

اكنون برای حساس شدن فاصله‌ها، چون مستطیل اصلی به نیمه رسیده است، از اندازه حجره‌های طبقه بالا با این روش استفاده می شود كه از نقطه برخورد قطر مستطیل حاصل از قطر هر یك از نیم دایره ها و ارتفاع طبقات به كمان دایره در مربع سردر، سقف طبقه اول بدست می آید و از نقطه برخورد خطی كه ازنقطه انتهای سردر حجره های طبقه بالا و پایه مربع سردر ورودی می گذرد، خط دریچه ها حاصل می شود و از نتیجه خطی كه از نقطه انتهای كف بالا و پایه مربع میانی بوجود می آید، خط سردر حجره های طبقه اوّل حاصل می گردد.

در اینجا تنها به یك ویژگی دیگر بنای مدرسه كه از خصوصیات معماری دوره صفویه نیست اشاره می شود. این خصوصیت، ویژگی «سبك هنر كاشی كاری» را كه از پدیده های بی نظیر است در تركیب و بنای مناره‌های مدرسه نهفته و به خوبی آشكار است كه از سبكی به جز سبك دوره صفویه بهره جسته و نه تنها در آثار این دوره، بلكه در كلیه آثار ایران زمین كم نظیر است و بجز دو نمونه دیگر در هنر معماری این سرزمین اثر دیگری در این راستا شناخته نشده است. یكی، مناره ای از دو مناره مسجد جامع یزد و دیگری مناره مسجد كاشان می باشد.

كاشی كاری مدرسه خان

این مناره ها در دو گوشه ضلع غربی كه ورودی مدرسه نیز در آن قرار دارد، بنا شده است و كاملاً از پایین تا بالا به صورت آشكار در جبهه بیرونی نمایان است و در ارتفاع به طوری كه در گزارش مورخان آمده بلندترین بنای شهر بوده كه به وسیله طاغیان تخریب شده است.

این ویژگی كه بدنه خارجی مناره‌ها از شالوده شروع شده و چون مناره‌های دوره صفویه پایه آن از بالای بنای اصلی نمایان نمی شود، بیانگر آن است كه از سبكی دیگر پیروی می كند. بخصوص از این جهت كه هر یك دارای دو مدخل ورودی و دو پلكان است (یكی مختص صعود و دیگری مخصوص پایین آمدن از مناره ها) به‌طوری‌كه هیچ گونه ارتباطی بین این دو قسمت بر قرار نیست.

طرز قرار گرفتن پلكان دوگانه به شیوه مارپیچی و به صورت موازی است كه با احتساب هر پله به طور متوسط به بلندی 38 تا 40 سانتیمتر و كف تقریبا ذوزنقه‌ای به قاعده 10 و 38 و گاهی 40 سانتیمتر و ارتفاع و فاصله پلكان دوگانه، جهت صعود و نزول متناسب یك فرد متوسط القامه می باشد.

نويسندگان: سعید حبیب‌فر، کارشناس معماری و محمدرضا عطایی همدانی، کارشناس ارشد معماری

منابع:

1. پیرنیا، محمد کریم. 1387. سبک شناسی معماری ایرانی. تهران: انتشارات پژوهنده. 324-327.
2. افسر، کرامت ا.... 1353. بافت قديم شيراز. تهران: انجمن آثار ملي.
3. پیرنیا، محمد کریم. 1371. آشنايي با معماري اسلامي ايران. تهران: انتشارات دانشگاه علم وصنعت.
4. شیرازی، فرصت ا.... 1362. آثار عجم. تهران: انتشارات بامداد. 495.
5. مصطفوی، سید محمد تقی. 1364. اقليم پارس. تهران: نشر تابان. 61.
6. بهروزی، علی نقی. 1349. بناهاى تاريخى و آثار هنرى جلگه شيراز. انتشارات اداره كل فرهنگ و هنر استان فارس. 226.
7. ملازاده، کاظم و محمدی، مریم. دايرة المعارف بناهاى تاريخى ايران، مدارس و بناهاى مذهبى. پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامى.132.
8. کریمی، بهمن. 1343. راهنماى آثار تاريخى شيراز. انتشارات اقبال. 77.
9. سفرنامه دیالافوآ در زمان قاجاریه، ترجمه فره‌وشی، تهران: کتاب‌فروشی خیام، تهران. 1361. 429.
10. امداد، حسن. شيراز در گذشته و حال. اتحاديه مطبوعاتى فارس. 149.
11. سامی، علی. 1363. شيراز شهر جاويدان. انتشارات نويد شيراز. 586.
12. حسینی فسایی، حاج میرزا حسن. 1367. فارسنامه ناصرى. تهران: انتشارات اميركبير، ج 2، 1221.
13. مراكز فرهنگى فارس، مركز انفورماتيك و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، 1372، ج 1، 123، 51.
14. کیانی، محمد یوسف. 1366. معمارى ايران (دوره اسلامى). تهران: انتشارات جهاد دانشگاهى. ج 2،8، 67.

پایان