شایعه و وظیفه شنوندگان شایعه - 1

صندلی‌های سبز مجلس و ابزاری به نام شایعه

عده‌ای برای برنده شدن در انتخابات و نشستن بر روی صندلی‌های سبز مجلس و یا کسب پست‌های بالاتر از به کار بردن ابزاری مثل شایعه دریغ نمی‌کنند؛ مسئله شایعه جدید نیست و حتی در زمان حیات پیامبر (ص) نیز مشاهده شده که در جنگ احد...

کد خبر: ۱۷۴۶۹۷

چهارشنبه - ۱۰ اسفند ۱۳۹۰ / February 29, 2012

گروه دین و اندیشه «خبرگزاری دانشجو»؛ راستی خبر جدید رو شنیدی؟ شنیدی میگن...؟ مگه نمی‌دونی چی شده؟ این عبارات و چندین عبارت دیگر از این جنس برای همه ما آشنا هستند و آنها را از زبان یکدیگر بسیار شنیده‌ایم. این عبارات، عباراتی هستند که برای گسترش شایعه بسیار به کار می‌روند.

انتقال شفاهی مهمترین ابزار گسترش شایعه است

شایعه، قدیمی‌ترین نوع رسانه است که اغلب از طریق شفاهی و دهان به دهان گسترش می‌یابد، هر چند که امروزه با پیشرفت تکنولوژی‌های ارتباطی راه‌های دیگری نیز برای مطرح کردن شایعات افزوده شده است، اما در جامعه ایران انتقال شفاهی هنوز یکی از مهمترین ابزار گسترش شایعه و حتی تبلیغات است.

شایعه نقش مهمی در نحوه تفکر مردم و تصمیم‌گیری‌های آنها در مورد مسائل مختلف دارد، علاوه بر این شایعه یکی از ابزارهای دشمنان برای منحرف کردن اذهان مردم است و آنها از طریق گسترش شایعات اهداف خود را دنبال می‌کنند.

با این اوصاف به راستی وظیفه ما به عنوان زن و مرد مسلمان ایرانی در مقابل شایعات ریز و درشتی که هر روز می‌شنویم چیست؟

به عقیده کاپفرر «شایعات اطلاعاتی هستند که در جامعه پدید می‌آیند و پراکنده می‌شوند، بدون آنکه منابع رسمی علناً آنها را تأیید یا نفی كنند.» (1)

شایعات در مواقع بحران شکل می‌گیرند

شایعات را بیشتر در مواقعی می‌شنویم که اتفاق خاصی در جامعه افتاده یا اینکه جامعه در وضعیت بحران قرار داشته باشد و مردم نیازمند اطلاعاتی باشند که رسانه‌های جمعی این اطلاعات را به آنها نمی‌دهند.

به عقیده آلپورت و پستمن «دو شرط اصلی برای شکل‌گیری شایعه وجود دارد؛ اولاً موضوع شایعه باید برای گوینده و شنونده از اهمیت برخوردار باشد و ثانیاً وقایع حقیقی باید در نوعی ابهام پوشیده باشند كه این ابهام می‌تواند با نبود اخبار دقیق یا به وسیله تشنجات عاطفی که فرد را مجبور می‌کند نتواند یا نخواهد واقعیت‌هایی که در اخبار مطرح شده را بپذیرد، القا می‌شود» (2).

همه ما هر روزه در تاکسی، اتوبوس، محل کار، مهمانی‌های خانوادگی و خلاصه هر جایی که گرد یکدیگر جمع می‌شویم چیزهایی می‌شنویم که برایمان عجیب است یا حداقل آنها را از هیچ یک از منابع رسمی نشنیده‌ایم.

شخصیت‌های برجسته بیشتر در معرض شایعات قرار دارند

در مواقعی مانند انتخابات و همچنین در مورد شخصیت‌های برجسته اعم از شخصیت‌های سیاسی، هنری و ورزشی این شایعات را بیشتر می‌توان شنید.

کشور ایران به دلیل موقعیت حساس سیاسی خود در جهان، مکان خوبی برای شایعه پراکنی محسوب می‌شود. مردم مسلمان ایران که به تنهایی در مقابل دسیسه‌های سیاسی، نظامی، اقتصادی و از همه مهمتر فرهنگی مستکبرین جهانی ایستاده‌اند، در معرض حملات بسیاری قرار دارند که شایعات یکی از این هجمه‌ها است.

شایعه، یکی از ابزارهای جنگ نرم است

طبق فرمایش مقام معظم رهبری دشمن در جنگ نرم تلاش دارد با استفاده از ابزارهای فرهنگی و ارتباطاتی پیشرفته و با شایعه و دروغ پراکنی و استفاده از برخی بهانه‌ها، میان آحاد مردم تردید، بدبینی و اختلاف ایجاد کند.

یکی از ابزارهای دشمنان، آشفته کردن جو روانی جامعه است و این کار را معمولا از طریق گسترش شایعات اقتصادی و نگران کردن مردم از اوضاع و احوال اقتصادی انجام می‌دهند و از این آب گل‌آلود، ماهی خود را صید می‌کنند.

نمونه شایعات اقتصادی را می‌توان در شایعه آمدن قحطی دید که چند هفته پیش مطرح شد و در پی آن بسیاری از مردم به مراکز خرید هجوم بردند تا وقتی که قحطی آمد! گرسنه نمانند!

صندلی‌های سبز مجلس و شایعات

یا اینکه عده‌ای برای برنده شدن در انتخابات و نشستن بر روی صندلی‌های سبز مجلس و یا کسب پست‌های بالاتر به هر کار ناشایستی دست می‌زنند و از به کار بردن ابزاری مثل شایعه نیز دریغ نمی‌کنند.

انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری مثال خوبی برای این مسئله است که نشان می‌دهد چگونه با شایعه بزرگ تقلب، افراد بسیاری گمراه شدند، هزینه‌های سنگین و تبعات فراوانی برای نظام ایجاد، به مقدسات مسملین توهین شد و حتی عده‌ای از مردم عادی کوچه و بازار جان خویش را از دست دادند.

وظیفه ما در قبال شایعات چیست؟

در این روزها که بحث انتخابات مجلس شورای اسلامی داغ است حتما هر یک از ما شایعاتی می‌شنویم و آن را برای دیگران نقل می‌کنیم، اما به راستی وظیفه ما در قبال شایعاتی که می‌شنویم چیست؟ آیا خود ما هیچ نقشی در شکل‌گیری و گسترش این شایعات نداریم؟

در میان همه این آلودگی‌های فکری وظیفه ما چیست؟ پذیرفتن هر چه می‌شنویم و گسترش شایعات و انتقال آنها به کسانی که توانایی تجزیه و تحلیل مسایل مختلف را ندارند و در نتیجه مسموم‌تر کردن فضای جامعه یا اینکه راه دیگری برای مواجهه با این پدیده خطرناک وجود دارد؟

قرآن کریم و ائمه معصومین، بسیار به مسئله شایعه اهمیت داده‌اند و در موارد فراوانی به این مسئله پرداخته و مردم را از شایعه پراکنی نهی و به تفکر و تعقل در مورد شنیده‌ها دعوت کرده‌اند.

حق می‌گوید دیدم، باطل می‌گوید شنیدم

حضرت علی (علیه السلام) می‌فرمایند: «الباطل ان تقول سمعت و الحق ان تقول رأیت»؛ باطل این است که بگویی شنیدم و حق این است که بگویی دیدم.

همچنین در روایت دیگری آمده است: «کفی بالمرء کذبا ان یحدث به کل مالسمعه» در دروغ‌گویی مرد همین بس که هر چه شنید نقل می‌کند.

اگر نگاهی اجمالی به وقایع تاریخ اسلام بیاندازیم، می‌بینیم که مسئله شایعه در تاریخ اسلام همواره مطرح بوده و حتی در صدر اسلام و در زمان حیات پیامبر (ص) نیز این پدیده مشاهده شده است و رد پای شایعه را حتي در بسیاری از حوادث صدر اسلام نيز می‌توان مشاهده كرد.

شایعه شهادت پیامبر (ص) در جنگ احد

به عنوان مثال شایعه‌ای که در جنگ احد مطرح شد و آن این بود که مصعب بن عمیر، پرچمدار سپاه اسلام به دست ابن قمیئه از جنگجویان بنام قریش به شهادت رسید. ابن قمیئه به گمان اینکه پرچمدار پیامبر است شایعه کشتن شدن پیامبر را مطرح ساخت.

سپاه کفر وقتی شایعه را شنیدند یک صدا فریاد «قتل محمد» سر می‌دادند، با این شایعه مسلمانان دل آزرده و غمگین شدند، اما با اطلاع از سلامتی پیامبر دوباره به جنگ بازگشتند، این مسئله نشان می‌دهد که یک شایعه چگونه می‌تواند سرنوشت یک جنگ را تعیین کند.

شایعات شخصی، شایعات اجتماعی

شایعات را می‌توان از دو بعد شخصی و اجتماعی مورد توجه قرار داد. آیات قرآن کریم به بیان موعظه و راهکار در هر دو مورد شایعات اجتماعی و شخصی پرداخته‌اند.

منابع:

1. کتاب شایعه، ژان نوئل کاپفرر، ترجمه خداداد موقر.
2. کتاب روانشناسی شایعه، آلپورت و پستمن، ترجمه ساعد دبستانی.

ادامه دارد..