از «بزک شب چهارشنبه‌سوری» تا «بوته‌افروزی»؛

چهارشنبه سوری؛ سفیر شادی يا صیاد جان

در کمتر از صد سال پیش، پاسداشت چهارشنبه‌سوری با سنت‌هایی همراه بود که امروزه فقط «بوته‌سوزانی» آن باقی مانده است.

کد خبر: ۱۷۷۳۴۹

سه‌شنبه - ۲۳ اسفند ۱۳۹۰ / March 13, 2012

گروه اجتماعی «خبرگزاری دانشجو» - جعفر شهری؛ ایرانیان قدیم، شب چهارشنبه‌ آخر سال را شب شادی و سرور می‌شناختند و با برافروختن آتش، یاد این مناسبت را پاس می‌داشتند، ‌اما به مرور و با گذشت زمان، برخی افراد سنت‌ها و عقایدی بر این مناسبت‌ها و آداب آن افزودند.

این مراسم سنتی مربوط به این جشن ملی، از دیرباز در فرهنگ مردم ایران زنده نگه داشته شده است.

دو روز مانده به شب چهارشنبه‌سوری، آب‌های حوض و حوضچه‌های خانه‌ها را عوض می‌کردند‌، زن‌ها قبلاً ظرف‌های دم دستی و سپس هر چیز کثیف شستنی را مانند لباس‌ها می‌شستند، آب می‌کشیدند و روی بند پهن می‌کردند و به نیت اتصال خانواده، از کنار به یکدیگر گره می‌زدند، سپس کمی سرکه و ذغال داخل حوض و حوضچه‌ها می‌ریختند و آب‌ها را به نیت بیرون ریختن سیاهی، ترشی و چرک‌دلی از خانواده به جوی کوچه می‌ریختند و آب تازه روی حبه‌ نبات یا حبه‌ قندی که هر یک از اعضای خانواده پیش از پر کردن حوض و حوضچه در آن می‌انداخت، می‌ریختند.

آب، روشنایی و صفای تازه به خانه می‌آورد و کسی تا در رفتن «توپ سال نو» و آمدن عمو نوروز، حق دست زدن به آن را نداشت.

افسون کردن اسباب سفیدبختی‌ و آب دباغ‌خانه از دیگر آداب شب چهارشنبه‌سوری در میان ایرانیان قدیم بوده است.

اولین کار بعدازظهر سه‌شنبه‌ آخر سال این بود که سحرزده‌ها، سیاه‌بخت‌ها و بخت‌بسته‌ها‌ مانند دختران و بیوه‌زنان در خانه مانده، روانه‌ دباغ‌خانه می‌شدند تا آب آن را بدست آورند.

رسم این کار چنین بود که هر یک کوزه یا شیشه‌ای برمی‌داشتند، رخت و کفش کهنه‌ می‌پوشیدند، در اتاقی که درش رو به جنوب باز مي شد، جمع می‌شدند و از آنجا با هم حرکت می‌کردند و سخنان‌شان تا دباغ‌خانه همه از بریدن، دریدن، شکستن، ریشه‌کن کردن، پر دادن، سوزاندن، بیرون کردن و مانند آن بود تا به دباغ‌خانه برسند. این کار برای برطرف کردن بسته شدن بخت زنان یا دختران و همچنین سحر افتادن در کار کسی انجام می‌شد.

بزک شب چهارشنبه‌سوری، از دیگر آداب این شب در میان ایرانیان قدیم، بخصوص زن‌ها بوده است؛ آن‌ها از دو سه ساعت بعد از ظهر برای پریدن از روی آتش غروب باید تمیز و با جلوه و جلا ‌بودند. با اعتقاد به این‌که بزک کردن در چنین شبی چهره را تا آخر سال منور و جالب می‌کند.

بر اساس اطلاعات منتشر شده در این کتاب، ایرانیان قدیم اعتقاد داشتند کار دباغی شغل یکی از اولیای خدا بوده است، پس باید به آن رغبت و نشاط داشت.

آتش‌بازی اصلی‌ترین بازی در این شب نزد ایرانیان بوده است. ظهور این بازی از زمان ناصرالدین‌شاه و توسط فرانسوی‌ها شناخته شد. در آتش‌بازی اشکال مختلف از ماه، ستاره، تاج، شیر، خورشید، مبارک باد و مبارک باشد این شادی‌ و پاینده ایران در تابلوهای بزرگ‌، با شعله‌ها و جرقه‌های رنگارنگ باروت و هفت رنگ به نوبت به ‌نمایش گذاشته می‌شد.

اين آتش بازي ها در سال‌های نخست آن، برای سرگرمی و سپس به میمنت اعیاد و جشن‌های مذهبی در باغ اندرون شاهی نمایش داده می‌شد و پس از آن‌که مردم را هم در آن سهیم کردند، دستور نمایش آن در میدان توپخانه صادر شد. پس از مدتی که در آن نزول شأن دیده شد، یکی در میدان توپخانه و یکی در اندرون برپا شد،.

با غروب آفتاب در شب چهارشنبه‌سوری، همه‌ آداب و شرایط این شب بجز یکی دو مورد انجام شده بود و وقت آن می‌رسید که بوته‌ها در صحن‌ خانه‌ها و درازای کوچه‌ها و زیر گذرها در هفت کپه و خط مستقیم ردیف شوند و یک نفر به اولین بوته کبریت بکشد تا از شعله‌ آن، کپه‌ دومی و تا آخرین گر بگیرد و بسوزد.

افرادي كه در پشت اولین کپه به قطار می‌ایستادند و منتظر پریدن از روی آن‌ها می‌شدند، شروع به دویدن و پریدن می‌کردند و با هر جهش شعر «زردی من از تو سرخی تو از من» را به زبان می‌آوردند تا شعله‌ بوته‌ها فروکش کند و رو به خاموشی برود.

در این میان، «بوته‌افروزی» شرایط خاصی داشت؛ نخست بوته‌ها نباید زوج می‌شدند، آن‌ها باید سه، پنج یا هفت کپه می‌بودند، بهترین و کامل‌ترین آن را هفت کپه می‌دانستند. در هفت کپه عدد ستارگان سرنوشت‌ساز معلوم شده بود و این که بجز بوته، سوزاندنی دیگری جایگزین نکنند. این کپه‌ها باید رو به قبله ردیف شده باشند.

آجیل شب چهارشنبه‌سوری یکی دیگر از رسم‌هایی است که از گذشته تا کنون در میان ایرانیان رایج بوده است.

این آجیل یمن و شگونی دارد که در این شب با خود به خانه‌ها می‌آورد و از هفت نوع خوردنی و میوه خشک مانند کشمش،‌ نخودچی‌، توت‌، انجیر،‌ خرماخرک،‌ قیسی و باسلق تشکیل می‌شود.

چهارشنبه سوری شبی است که می‌توان با رعایت نکاتی ساده و آسان آن را به شبی خاطره‌ساز، به یادماندنی و مفرح تبدیل ساخت یا با بی‌تدبیری، عدم کنترل رفتارهای غیرمعقول آن را به شبی سیاه و دردآور برای خود و سایرین رقم زد.

یادمان باشد  امسال اگر قصد داریم به تماشای آتش‎بازی‏ها و انفجارهای چهارشنبه سوری بنشینیم، بد نیست بدانیم که سرکشیک بیمارستان‏ها اعلام کرده‏اند: 50 درصد آسیب دیدگان مراسم چهارشنبه سوری که به بیمارستان اعزام شده‏اند، جزو عابران و تماشاچی‏ها بوده‏اند.

فراموش نکنید آنهایی که در خیابان و در فاصله چند متری شما با مواد آتش‏زا شوخی می‏کنند، تقریبا حرفه‏ای هستند و می‏دانند که چه ‎کار باید بکنند. پس خطر قبل از آنها شما را تهدید می‏کند.