تأملی بر جایگاه پدر در اسلام؛

احترام به پدر؛ گمشده آموزش‌های اجتماعی در برقراری نظم مدنظر دین

جایگاه پدر در اسلام از چنان عمق و وسعتی برخوردار است که نه تنها حقوق آن شامل این دنیا می‌شود بلکه این حقوق به بعد مرگ نیز جریان می‌یابد،‌اما این سوال مطرح می‌شود که در زمانه کنونی جهت حرکت آموزش‌های عمومی و اجتماعی آیا به این سمت پیش می‌رود؟

کد خبر: ۱۸۹۸۸۱

دوشنبه - ۱۵ خرداد ۱۳۹۱ / June 04, 2012

گروه دین و اندیشه «خبرگزاری دانشجو»- زینب صارم؛ دین اسلامی نگاهی عجیب و قابل تأمل به جایگاه پدر و مادر دارد؛ این حرمت و جایگاه یک جنبه حقوقی دارد که در فقه اسلام به آن پرداخته شده و یک جنبه فردی دارد که می‌توان از آن به عنوان حقوق متقابل فرد و والدین نام برد. این دسته از حقوق فقهی و متقابل دامنه گسترده و وسیعی دارد که تنها شامل جهان مادی نشده و بعد از مرگ والدین همچنان ادامه دارد و بر عهده فرزندان است.

برای مثال در زمینه فقهی می‌توان به این موضوع اشاره کرد که بعد از مرگ پدر، نماز و روزه‌های قضای او به عهده بزرگ‌ترین فرزند ذکور وی است و بر آن پسر واجب است که دیون نماز و روزه پدر خویش را به جا آورد. در زمینه مسائل فقهی نیز می‌توان به احکام ارث اشاره کرد که به علت گستردگی آن از ذکر نمونه آن خودداری می‌شود.

حقوق مابین فردی که اسلام بر گردن فرزندان گذاشته نیز دامنه وسیعی دارد که جهان بعد مرگ را نیز شامل می‌شود.

پدر و مادری که بعد مرگ فرزند خود را عاق می‌کنند

حضرت امام محمد باقر (ع) می‌فرماید: بنده‌ای که به پدر و مادر خود در زمان زنده بودنشان نیکوکار است، اگر بمیرند وامشان نپردازد و برایشان آمرزش نطلبد، خداوند او را عاق و بدرفتار می‌نویسد و بنده‌ای که در زمان حیاتشان عاق آنهاست و چون مردند وامشان را بپردازد و برای آنها آورزش بخواهد خدای عزّوجل او را نیکوکار می‌نویسد. (1)

از حدیث مبارک امام محمد باقر (ع) می‌توان متوجه شد که حقوق والدین بر فرزند تنها مختص این دنیا نیست و بعد مرگ آنان همچنان ادامه دارد. این ظرافت و عمق در نگاه به جایگاه والدین نشان دهنده آن است که این جایگاه در اسلام ساختاری قوی و بس محکم دارد؛ ساختاری که به علت شدت استحکام جای تأمل و تعمق دارد.

جدی بودن و عمیق بودن این جایگاه را می‌توان هم در احادیث اهل بیت متوجه شد،‌ البته در آیات قرآنی نیز به آن پرداخته شده است.

در فرهنگ احادیث اهل بیت عصمت و طهارت بی‌احترامی و بی‌توجهی به پدر و مادر نه تنها از جمله گناهان کبیره است، بلکه در کنار گناهان کبیره‌ای چون شرک به خداوند، قتل نفس، تهمت به زن پاک‌دامن قرار داده شده است.

ترک حقوق پدر گناه کبیره است

راوی می‌گوید از امام صادق (ع)پرسیدم معنی آیه شریفه «اگر از گناهان کبیره‌ای که از آن نهی شده‌اید دست بردارید گناهان شما را می‌پوشانیم» (2) چیست؟ امام فرمودند: معنی این آیه آن است که اگر هر مومنی از گناهانی که خداوند به مرتکب آن وعده جهنم داده است اجتناب نماید،‌ خداوند گناهان او را پوشانیده و او را وارد جایگاه نیکو می‌گرداند. (3)

گناهان کبیر هفت‌گانه ای که انسان را جهنمی می‌کنند عبارتند از: کشتن انسان، ترک حقوق پدر و مادر، ربا خواری، بازگشت از اسلام به کفر، تهمت زدن به زن پاک دامن، خوردن مال یتیم و فرار از میدان نبرد.

هرچند می‌توان علل متعددی را برای این نگاه خاص دینی بیان کرد؛ از جمله تقدس مقام والدین و یا مهربانی آنان نسبت به فرزندان و ایجاد حس قدرشناسی در فرزندان و یا برقراری نظم طبیعی خانوادگی در جامعه انسانی؛ به هر تقدیر علت واقعی احکام را تنها خداوند و جانشینان وی بر روی زمین مطلع هستند و بیان این علل توجیهی بیش نیست.

اما مسئله‌ای که قابل تأمل می‌باشد آن است که جایگاه احترام به پدر و مادر در ایجاد و برقراری نظم طبیعی اجتماعی تا آنجا مورد تأیید است که ترک حقوق آنان هم رتبه با کشتن انسان و فرار از میدان نبرد است.

آموزش‌های اجتماعی به کدام سو حرکت می‌کند؟

با توجه به این نگاه دینی که بیان‌کننده عمق توجه اسلام است، این سوال مطرح می‌شود که در زمانه کنونی جهت حرکت آموزش‌های عمومی و اجتماعی آیا به این سمت پیش می‌رود؟ آیا در ذهن فرزندان امروزی، بی‌احترامی به والدین گناهی کبیره است و یا اصلا چنین جایگاهی برای پدر و والدین قائل نیستند.

در نگاهی واقع گرایانه به جامعه امروزی می‌توان دانست که نگاه فرزندان به پدر نه تنها جنبه تقدسی ندارد، بلکه بی‌توجهی و حتی به احترامی به آنان امری رایج و ساده تلقی می‌شود.

یکی از شیوع این بدرفتاری اجتماعی را می‌توان در نوع القائاتی دانست که صدا و سیما در سریال‌های خود از زندگی روزمره و رفتار با پدر در ذهن افراد ایجاد می‌کند.

پدر مقامی مقدس یا تنها مسئول امرار معاش؟

در قضاوتی منصفانه آیا آموزش‌های صدا و سیما در این جهت است که مقام پدر را جایگاهی مقدس و بسیار قابل احترام نشان دهد یا فردی که فقط مسئولیت امرار معاش خانواده را دارد؟

در سریال‌های تلویزیونی جسارت و بی‌احترامی به والدین مسئله‌ای است که به نحوی آرام و زیرجلدی از قبح آن کاسته می‌شود.

به هر جهت صدا و سیما همان گونه که با تبلیغ غرب، رباخواری و فرار از جنگ مقابله می‌کند و با ظهور و بروز آن به هر نحوی مخالفت می‌وزد می‌بایست به برقراری جایگاه واقعی پدر در جایگاه خانواده تلاش و همت بیشتری بگمارد.

پی‌نوشت:
1- سوره نساء، آیه 36
2- صحیفه سجادیه، ترجمه و شرح سیف‌الاسلام، ص 159
3- ثواب الاعمال، ترجمه بندرریگی، ثواب اجتناب از گناهان کبیره، ص 279