گزارشي از سير نزولي جمعيت مسلمان جهان

اروپا در فكر تجديد نسل؛ مسلمانان گرفتار شعار فرزند كمتر

درحاليكه كشورهاي مسلمان با وجود خطر رشد انقراض نسلي هنوز هم درگير شعار فرزند كمتر هستند؛  اروپا سال هاست سياست كنترل مواليد را متوقف كرده‌ و به سمت افزايش باروري پيش مي‌رود.

کد خبر: ۱۹۵۴۶۹

چهارشنبه - ۲۱ تير ۱۳۹۱ / July 11, 2012

گروه اجتماعي «خبرگزاري دانشجو»، سال‌هاي بعد از نابودي رژيم پهلوي و پايان جنگ تحميلي بود كه دولت به ناگهان متوجه افزايش 15.7 ميليون نفري در جمعيت كشورمان در طول مدت 10 سال شد. اولين سرشماري عمومي كشور در سال 65، جمعيت كشور را 49.5 ميليون نفر نشان مي‌داد در حالي كه 10 سال قبل اين جمعيت 33.7 ميليون نفر بود.

اين افزايش 15 ميليوني طي يك دوره 10 ساله دولتمردان را به فكر اجراي سياست‌‌هاي كاهش ميزان رشد جمعيت هدايت كرد.براساس بند (ج) قانون برنامه توسعه اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي قرار بود سياست تعديل مواليد از 6.4 مولود زنده به ازاي يك زن در سال 1365 به 4 نوزاد در سال 1390 برسد و نرخ رشد طبيعي جمعيت از 3.2 در سال 1365 به 2.3 درصد در سال 90 برسد.

كاهش باروري عمومي زنان تا حد 4 نوزاد در سال 90 و رسيدن به نرخ رشد طبيعي 32.3 درصد در اين سال مهم‌ترين هدف درازمدت سياست تحديد مواليد در كشور بود اما مجموعه عوامل فرهنگي، اجتماعي دست به دست هم دادند و ايران كمتر از 10 سال بعد از آغاز برنامه به اهداف برنامه اول توسعه رسيد.

در سال 71 باروري عمومي زنان 4 نوزاد به ازاي هر زن بود و در سال 79 اين عدد به 2.1 نوزاد به ازاي هر زن رسيد؛ 2.1 در اصلاحات جمعيت شناسي نرخ جانشيني ناميده مي‌شود يعني اگر هر خانواده در كشور 2.1 فرزند داشته باشد به تعادل مي‌رسيم.

نتايج پيش بيني شاخص هاي جمعيتي ايران

ادامه روند گذشته بين سال هاي 1385 تا 1425

سال پيش بيني

تعداد جمعيت

ميزان رشد جمعيت

ميزان خام مواليد

ميزان خام مرگ و مير

ميزان باروري كل

ميزان تجديد نسل خالص

ميزان اميد زندگي

1385

50/70

25/1

6/18

1/6

8/1

88/0

3/71

1390

79/74

10/1

1/17

1/6

6/1

78/0

2/72

1395

53/78

87/0

9/14

2/6

54/1

75/0

73

1400

28/81

57/0

12

4/6

48/1

72/0

8/73

1405

94/82

31/0

10

8/6

41/1

69/0

7/74

1410

84/83

15/0

2/9

6/7

35/1

66/0

5/75

1415

20/84

04/0

1/9

7/8

35/1

66/0

3/76

1420

96/83

12/0-

6/8

9/9

35/1

66/0

1/77

1425

94/82

33/0-

8/7

2/11

35/1

66/0

78

متاسفانه سير كاهش باروري در ايران همچنان ادامه يافت و هيچ كس هشداري نداد به طوري كه نرخ باروري در سال 85 به 1.81 نوزاد به ازاي هر زن و در سال 90 به 1.6 نوزاد به ازاي هر زن رسيد با ادامه اين شيب تند كاهش باروري در ايران ميزان رشد جمعيت تا سال 1420 در كشور به 0.12- مي رسد و كشور مسلمان ايران با انقراض نسل مواجه مي‌شود.

كاهش ميزان باروري و شيب تند و نفس گير حركت به سوي سالمندي رهاورد ناخواسته حركت به سوي توسعه يافتگي در ايران و بسياري از كشورهاي مسلمان است.

ديدگاه‌هايي كه افزايش رشد جمعيت را باعث فقر و نابساماني‌هاي اجتماعي مي‌دانستند موفق شدند نرخ رشد جمعيت كشورهاي مسلمان را به رشد منفي نزديك كنند.

در همان سال 79 كه كشورمان به ميزان باروري 2.1 نوزاد به ازاي هر فرزند رسيد هيچ نهادي نسبت به لزوم تغيير سياست‌هاي جمعيتي كشور هشدار نداد و هيچ كس هشدار نداد شعار «فرزند كمتر، زندگي بهتر» براي جامعه‌اي كه دختران دير ازدواج مي‌كنند، بعد از ازدواج هم تمايلي به فرزندآوري ندارند يا فرزندان را مزاحم فعاليت اجتماعي خود مي‌دانند، ديگر شعار مناسبي نيست.

به عقيده بسياري از كارشناسان در كشورمان ايران كه اين روزها به سمت كاهش جمعيت جوان و رشد منفي جمعيتي پيش مي‌رود هيچ نهاد تخصصي براي رصد تحولات جمعيتي وجود ندارد.

كارشناسان جمعيت شناسي عوامل بسياري را در كاهش سريع ميزان باروري و رسيدن آن به 1.6 نوزاد به ازاي هر زن دخيل مي‌دانند شايد بتوان افزايش سن ازدواج، توسعه شهرنشيني در كشور، گرايش زنان به تحصيلات عالي، كاهش فاصله طبقاتي و توسعه شهرنشيني را به عنوان مهم‌ترين عوامل كاهش سريع باروري در ايران نام دارد.

تحقيقات جمعيت شناسان نشان مي‌دهد كشورهاي مسلمان از سال 2005 تاكنون با سير نزولي كاهش ميزان باروري مواجه بودند و ايران در اين ميان بعد از كشور كوچك آلباني گوي سبقت را از بقيه ربوده است و در كاهش ميزان باروري با ميزان باروري 1.6 پيشتاز است.

ميزان باروري در كشورهاي مسلمان مانند ايران، عربستان، ليبي، مصر، مالزي، تاجيكستان، بحرين، قطر، الجزاير، اندونزي، پاكستان، سوريه و بسياري كشورهاي مسلمان ديگر همچنان رو به كاهش است به طوريكه خطر انقراض نسلي و حركت به سوي سالخوردگي در بسياري از كشورهاي مسلمان قابل مشاهده است.

در حاليكه كشورهاي مسلمان هنوز درگير شعارهاي «فرزند كمتر، زندگي بهتر» هستند؛ بسياري از كشورهاي اروپايي سياست كنترل مواليد را متوقف كرده‌اند و به سمت افزايش باروري پيش مي‌روند.

تحولات ميزان باروري كل طي سال هاي 2005 تا 2011 در كشورهاي مسلمان

رديف

كشور

ميزان باروري كل

تغيرات مطلق

رشد سالانه

رديف

كشور

ميزان باروري كل

تغيرات مطلق

رشد ساليانه

2005

2011

2005

2011

1

آلباني

2.3

1.5

0.8-

34.8-

23

قرقيزستان

2.7

2.6

0.1-

3.7-

2

ايران

2.1

1.6

0.5-

23.8-

24

مالزي

2.9

2.6

0.3-

10.3-

3

مالديو

4.3

1.7

2.6-

60.5-

25

مصر

3.5

2.6

0.9-

25.7-

4

امارات متحده عربي

2.5

1.7

0.8-

32.0-

26

سوريه

3.5

2.8

0.7-

20.0-

5

لبنان

2.3

1.8

0.5-

21.7-

27

اردن

3.5

2.9

0.6-

17.1-

6

تونس

2

1.9

0.1-

5.0-

28

تاجيسكتان

3.8

3.2

0.6-

15.8-

7

بروئني

2.5

2

0.5-

20.0-

29

پاكستان

4.3

3.2

1.1-

25.6-

8

تركيه

2.5

2

0.5-

20.0-

30

جيبوتي

5.1

3.6

1.5-

29.4-

9

الجزاير

2.5

2.1

0.4-

16.0-

31

سودان

4.4

4.2

0.2-

4.5-

10

اندونزي

2.4

2.1

0.3-

12.5-

32

موريتاني

5.8

4.4

1.4-

24.1-

11

آذربايجان

1.9

2.2

0.3

15.8

33

سنگال

5

4.6

0.4-

8.0-

12

مراكش

2.8

2.2

0.6-

21.4-

34

كومور

4.9

4.7

0.2-

4.1-

13

قطر

3

2.2

0.8-

26.7-

35

گامبيا

4.7

4.7

0

0.0

14

بنگلادش

3.2

2.2

1-

31.3-

36

سيرالئون

6.5

4.7

1.8-

27.7-

15

عمان

3.8

2.2

1.6-

42.1-

37

يمن

6.2

4.9

1.3-

21.0-

16

ازبكستان

2.7

2.3

0.4-

14.8-

38

گينه

5.15

4.9

0.25-

4.9-

17

تركمنستان

2.8

2.3

0.5-

17.9-

39

چاد

6.7

5.8

0.9-

13.4-

18

كويت

2.4

2.3

0.1-

4.2-

40

بوركينافاسو

6.7

5.8

0.9-

13.4-

19

بحرين

2.5

2.4

0.1-

4.0-

41

مالي

6.9

6.1

0.8-

11.6-

20

جهان

2.7

2.4

0.3-

11.1-

42

سومالي

6.44

6.3

0.14-

2.2-

21

ليبي

3

2.4

0.6-

20.0-

43

نيجر

5.8

6.9

1.1

19.0

22

عربستان سعودي

4.1

2.6

1.5-

36.6-

اجراي سياست‌هاي تشويقي نقدي و غيرنقدي در كشورهاي اروپايي، افزايش مرخصي زايمان زنان، تنظيم قوانين در زمينه ايجاد مراكز حمايتي نگهداري از فرزندان و اعطاي جايزه به خانواده‌هاي پرجمعيت از جمله برنامه‌هاي اين كشورها براي افزايش ميزان باروري است.

چين، كشوري كه سال‌هاست شديدترين سياست‌هاي كنترل جمعيت را اعمال مي‌كند از يك ماه گذشته سياست دو فرزندي را اعمال كرده تا ساختار معيوب جمعيتي خود را تعديل بخشد، كشور لوكزامبورگ 3.4 درصد از توليد ناخالص ملي خود را به افزايش باروري در جامعه اختصاص داده، سوئد مرخصي زايمان زنان را به 15 ماه افزايش داده اينها تنها نمونه كوچكي از تلاش‌هاي كشورهاي غيرمسلمان براي افزايش جمعيت است.

اين در حالي است كه در ايران به عنوان يك كشور مسلمان هنوز هم خانواده‌هاي پرجمعيت تحقير مي‌شوند كتاب‌هاي درسي كودكان خانواده‌هاي بيش از 3 نفر را خانواده‌هاي غيراستاندارد مي‌دانند و دختران جوان حتي بعد از ازدواج هم تمايل چنداني به فرزندآوري ندارند.

مشاهده نمونه‌اي از تلاش كشورهاي اروپايي براي افزايش باروري نشان مي‌دهد كه اين كشورها از سال‌ها پيش از ورود به مرحله بحراني انقراض نسلي خانواده‌ را به افزايش فرزندآوري تشويق كرده‌اند.

در نروژ از سال 1956 حقي به تصويب رسيد كه مطابق‌ آن بيمه ملي موظف بود تا حقوق ساعات روزهاي مرخصي مرتبط با نگهداري فرزندان را به والدين بپردازد مقررات اين قانون به طور متناوب تغيير كرده و به نفع والدين بهبود يافته است.

در سال 1998 در نروژ يارانه‌اي براي كمك به والديني كه فرزندان خود را به مراكز مراقبتي خصوصي مي‌سپارند تصويب شد و از سال 1999 كودكان 1 تا 2 ساله مشمول اين برنامه شدند يارانه ياد شده عبارت بود از پرداخت مالي ماهانه به والديني كه از مراكز مراقبتي دولتي استفاده مي‌كردند.

ارتقاي الگوي باروري در كشورهاي نروژي تبار در دهه 1980 و اوايل 1990 توجه عموم را به اثرات مثبت چنين برنامه‌هايي جلب كرد.

در سوئد هم مرخصي والدين از سال 1989 به 15 ماه تغيير يافت و به والدين اجازه داده مي‌شود تا رسيدن فرزند به سن 8 سالگي به طور متناوب از اين امكان مرخصي استفاده كنند همچنين به مادراني كه تا 30 ماه پس از تولد فرزند قبلي، فرزند ديگري به دنيا آورند امكان داده مي‌شود كه از مزاياي مرخصي ويژه مادران حتي در مواردي كه در فاصله بين دو زايمان به محل كار خود بازنگشسته باشند استفاده كنند.

با اجراي چنين سياست‌هاي تشويقي در كشورهاي غيرمسلمان سكوت سياست‌مداران كشورهاي اسلامي با افول ميزان باروري در اين كشورها مي‌توان گفت با ادامه چنين روندي تعداد جمعيت مسلمانان جهان در آينده با روند كاهشي مواجه مي‌شود.

كارشناسان و صاحبنظران جمعيت شناسي بر افزايش مرخصي زايمان، تاسيس مهدكودك در كنار ادارات و كارخانجات، افزايش كمك هزينه فرزندان، افزايش مرخصي زنان با حفظ پست سازماني و كاهش مدت خدمت سربازي جوانان در صورت ازدواج تاكيد دارند.

شايد اين راهكارها بتوانند سيرمنفي رشد جمعيت در ايران و كشورهاي مسلمان را كاهش دهد.