تحريم نفتي و اصلاح ساختار اقتصادي ايران

در شرايط تحريم، با نفت چگونه برخورد شود؟ آيا مي‌توان از نفت رهايي پيدا كرد؟ نفت چگونه با ما برخورد مي‌كند؟ تحريم نفتي، نعمت است يا نقمت؟ مردم در اين وضعيت چگونه رفتار كنند؟ رياضت اقتصادي، آري يا نه؟ جهادگران اقتصادي چه بايد بكنند؟ ....

کد خبر: ۱۹۵۹۰۰

شنبه - ۲۴ تير ۱۳۹۱ / July 14, 2012

گروه اقتصادی «خبرگزاری دانشجو»؛  وحيد ارشدي، دانشجوي دوره دكتري اقتصاد انرژي؛ نفت و گاز، يك كالاي عادي نيستند. اين دو از كالاهاي استراتژيك براي تمام دنيا هستند. اين كالاهاي استراتژيك، براي اغلب كشورهاي صادركننده متكي بر اين منابع مانند ايران، در تمام ابعاد اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي نفوذ شديد داشته است و تمام رفتارهاي دولت و ملت را با اين نفوذ عميق خود شكل داده اند. رفتارهايي كه حكايت از اين مي‌كند كه اصلاح امور اقتصادي به راحتي امكان پذير نيست. هر دولتي كه بر سر كار آيد ايده‌هايي را مطرح كرده، ملت را با خود همراه كرده و در بين راه ايده‌هاي خود را عمداً يا سهواً فراموش مي‌كند. يا نه، آنقدر اين ايده‌ها خام و ناپخته و بدون كار كارشناسي اجراء مي‌شود كه در طي مسير خود، مجبور به عقب نشيني هستند و شايد هم فرآيند طراحي، تصويب و اجراء آنقدر طول مي‌كشد كه پايان دولت فرا مي‌رسد. سير همه رفتارهاي سياستگذاري دولت‌هاي ايران همين‌گونه بوده است.

از طرفي، رهبران عالي نظام اسلامي، هم امام راحل (ره) و هم رهبري معظم انقلاب، همه دغدغه خود را براي تعالي ابعاد مختلف اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و سياسي ملت ايران گذاشته اند و خط و مشي‌هاي عالمانه‌اي را براي اداره اقتصادي جامعه ترسيم كرده اند، از طرفي مردم همگي هر نوع فداكاري براي پيشبرد اهداف انقلاب اسلامي كرده اند، از طرفي هر دولت و مجلسي كه آمده با شعار ايجاد رفاه و عدالت براي مردم بر سر كار آمده است، امّا سؤال اين است كه چرا هنوز يك روند اصلاحي پايدار به سمت تأمين رفاه  اقتصادي اجتماعي ايجاد نشده است. چرا اقتصاد ايران سر و سامان نمي‌گيرد؟ نگارنده چندي است وقت خود را صرف مطالعه اين وضعيت كرده است و دغدغه‌‌هايي دارد و احساس مي‌كند كه شرايط تحريم نفتي، بهترين زمان براي حل معضل اقتصادي ايران، يعني تكيه بر نفت است. شايد كه «عدو شود سبب خير، اگر خدا خواهد.»

چندي پيش با هم دوره‌اي‌هاي خود در دانشگاه، در جلسه‌اي با استاد معظم و معزز ، جناب آقاي دكتر مسعود درخشان در دانشگاه علامه طباطبايي بودم. ايشان يك جمله به اين مضمون گفت و مرا به فكر فرو برد:

« نفت و دولت در ايران، مانند لاله و لادن مي‌مانند. هر كدام را از هم جدا كنيد، مي‌ميرند.»

دولت و ملت ايران، صد سال است متكي بر يك منبع خدادادي هستند كه هم مي‌توانسته براي آنها نعمت باشد و هم نقمت. امّا متأسفانه وجوه مختلف رفتاري دولت و ملت از ابعاد مختلف اقتصادي، فرهنگي، سياسي و ... حكايت از اين دارد كه ما به نفت يك نگاه استراتژيك نداشته‌ايم و فقط به آن به عنوان يك منبع درآمدي نگاه كرده‌ايم و همين امر بس كه نفت يك نقمت براي ملت ايران شده است.

اينجانب فكر مي‌كنم اگر نفت به عنوان تكيه گاه درآمدي نبود، به راحتي كسي حاضر نبود سكان اجرايي و تقنيني كشور را بپذيرد.

اگر نفت به عنوان تكيه گاه درآمدي نبود، به راحتي كسي حاضر نمي‌شد به راحتي سياستگذاري غير عالمانه انجام دهد.

اگر نفت به عنوان تكيه گاه درآمدي نبود، ما مشكل تورم و بيكاري نداشتيم.

اگر نفت به عنوان تكيه گاه درآمدي نبود، ما صاحب بهترين تكنولوژي‌ها بوديم.

اگر نفت به عنوان تكيه‌گاه درآمدي نبود، ملت به اين شدت مصرف گرا و تجملگرا نمي‌شدند.

اگر نفت به عنوان تكيه گاه درآمدي نبود، به راحتي منابع هدر نمي رفت.

اگر نفت به عنوان تكيه گاه درآمدي نبود، از همه ظرفيت‌هاي اقتصادي و توان داخلي استفاده نمي‌شد.

اگر نفت به عنوان تكيه گاه درآمدي نبود، اين تعداد نهاد عمومي شبه دولتي موازي دولت در كشور شكل نمي گرفت.

اگر نفت به عنوان تكيه گاه درآمدي نبود، اين همه قوانين به راحتي گذاشته نمي‌شد كه 70 درصد آنها اصلاحيه بخورد.

اگر نفت به عنوان تكيه گاه درآمدي نبود، همه رفتارها از دولت و ملت به گونه اي بود كه مسئوليت پذير، پاسخگو و نظارت پذير مي‌شدند.

و ....

بايد ماليات به جاي نفت تكيه گاه درآمدي دولت‌ ها شود تا رفتارها نظام مند شود و تجربه نشان داده است بهترين فرصت، براي پيشرفت زمان محروميت است و بهترين محرويت تحريم نفتي است.

توصيه به دولتمردان و قانونگذاران اينست كه به دنبال اين نعمت خدادادي نباشيد. چندي استقامت لازم است. به فكر راههاي دورزدن فروش نفت نباشيد. بهره وري را افزايش دهيد.فرهنگسازي عالمانه كنيد. تجمل گرايي را كنار بگذاريد.تمام همت خود را بر روي يك اقتصاد ملي بدون نفت بگذاريد. و اما برخورد با نفت بايد بر اساس بدست آوردن تكنولوژي در كليه سطوح از استخراج تا ايجاد ارزش افزوده و... باشد. دنيا به دنبال نفت ما مي‌ آيد. نگران نباشيد. با اين ظرفيت اقتصادي ايجاد شده در اين سه دهه هيچگاه وضع بدتر از زمان جنگ نخواهد شد. نگاه ها را بر خود متكي كنيم و يك اقتصاد درونزا با استفاده از منابع و استعدادهاي داخلي ايجاد كنيم. اميد است كه تحريم مايه نعمت و بركت براي ايران اسلامي به عنوان الگوي غير سكولار در اداره كشور بشود.  كاش مطيع رهبري بوديم و بر محور او سياستگذاري مي‌كرديم.كه بارها فرمودند:

در فروردین سال 75 تصریح کردند: «من يك نگرانى مختصرى دارم - كه مربوط به امروز هم نيست؛ سال‌هاست كه اين نگرانى را دارم - و آن اين است كه بايد اقتصاد و ملت ايران از نفت جدا شود... ما بايد كارى كنيم كه ملت و دولت ايران، وابسته به نفت خود نباشند. چون متاسّفانه، امروز در دنيا نفت به سياست‏هاى بين‏المللى، كمپاني‏ها و غارتگران بزرگ و جهان‎خوران و مستكبران وابسته است. در حقيقت، نفت در مشت آنهاست. هر گاه بخواهند، قيمتش را پايين مى‏آورند، توليد را كم يا زياد دور مى‏كنند، يكى را از دور خارج يا وارد دورْ مى‏كنند! نفت مال ماست؛ اما سياستش در دست ديگران است! چنين سرمايه‏اى مايه دردسر است.»

و در جاي ديگر فرمودند:

«من يك وقت عرض مى‌كردم كه اگر يك روز نفت منطقه خاورميانه تمام شود - كه ممكن هم هست چنان روزى پيش آيد – دولت‎ها بايد به فكر باشند. اين كه ما اين قدر روى اقتصاد بدون نفت تكيه مى‌كنيم و اصرار داريم كه هر چه ممكن است، درآمد كشور را از نفت به درآمدهاى ديگر ببريم، به همين خاطر است. امروز بعضى از كشورها - از جمله خود امريكا - نفت خودشان را استخراج نمى‌كنند؛ نفت وارد مى‌كنند، چون به اين قيمتى كه نفت را مى‌خرند، يعنى در واقع مفت! نفت صادركنندگان اين منطقه، با استخراج هر چه بيشتر و فروختن هر چه بيشتر به اين ثَمن بَخس، بعد از گذشت چند سال تمام مى‌شود؛ ولى چاه‎هاى آنها هنوز نفت خواهد داشت. البته چاه‎هاى نفت امريكا، به بركت وفور چاه‎هاى نفت ما نيست – چاه‎هاى متوسّطى است - ولى به هر حال نفت هست.»

به راستي كه دكتر درخشان مي فرمود: رهبري چه افق بلندمدتي را مي بينند و ملت و دولت چه مي‌كنند! او مي‌گفت اگر جاي مراجع تقليد بودم، خوردن پرتقال خارجي را كه از پول نفت وارد جسم ما مي‌شود و نسل‌هاي آينده را محروم مي‌كند، حرام مي‌كردم. او مي‌گفت:...