آستان قدس در بوته نقد - 2

توقف زائر در حرم از 3 ساعت به 40 دقیقه نزول کرده/ چقدر از بودجه آستان قدس صرف هنرپيشه هاي خانم مي شود؟‬/ تبدیل مشهد از شهری زیارتی به توریستی مشکوک است

خالقی از مستند سازان كشورمان گفت: در پاسخ به مطالبۀ ما در خصوص ترویج انقلاب اسلامی جوابی عجیب دادند و گفتند ما اسم برخی از صحن‌ها را با نام‌های انقلابی مثل انقلاب و قدس ...

کد خبر: ۲۰۵۶۲۶

شنبه - ۲۵ شهريور ۱۳۹۱ / September 15, 2012

گروه فرهنگی«خبرگزاری دانشجو»؛ بزرگترین اجتماع دائمی 20 تا 25 ميلیون نفري شیعیان ایران، هر کسی را به فکر فرو می برد که از این اجتماع بزرگ چه استفاده ای می شود و چه برنامه ریزی برای این گردهمایی می شود.

حضور دائمی جمع بزرگی از شیعیان ایرانی و حتی خارجی در مشهد مقدس امری نیست که به سادگی بتوان آن را نادیده گرفت و طبعا همه متفکرین اولین ذهنیتشان این خواهد بود که با اصولی دقیق و متقن، برای استفاده این جمعیت عظیم از فضای معنوی مشهد مقدس، برنامه ای جامع و اساسی ریخته شده است.

اما با دغدغه مندان و صاحب نظران که صحبت می کنیم می بینیم، چنین اتفاقی نمی افتد؛ نه برنامه ریزی دقیقی وجود دارد و نه نگاهی جامع نگر و فعالیت ها سلیقه ای انجام می شوند و بعضا ضربه هایی کاری به دینداری زائرین وارد می کنند و انگار مسئولین آستان قدس رضوی اصلا دغدغه ای برای ساماندهی فعالیت های فرهنگی برای زائرین حرم حضرت امام رضا (ع) ندارند.

اتفاق بدتر آن است که این مسئولین هیچ نقدی را بر نمی تابند و انتقاد ها را به بی دینی منتقدین بر می گردانند! تصدی آستان قدس را همتراز با والی انتصابی از سوی خود حضرت امام رضا (ع) تلقی کرده و هر گونه نقدی را توهین به امام رضا (ع) تلقی می كنند و راه انتقادها را به هر نحوی باشد، می بندند.

از این پس، جریان فعالیت های آستان قدس را با نگاهی ریزبینانه به نظاره خواهیم نشست. مصاحبه با خالقی مستند ساز دومین مصاحبه در این خصوص است و البته در طول زمان بررسی این موضوع، «خبرگزاری دانشجو» آماده شنیدن نظرهای مسئولین ذی ربط خواهد بود.

«خبرگزاري دانشجو»- نقطۀ شروع نقد فرهنگی به آستان قدس را چه می دانید؟

خالقی: بحثی را که من ارائه می دهم، بحثی صرفاً نظری نیست. به این دلیل که من حدوداً 5 سال قبل مستندی با عنوان «رضای زائر» تهیه کردم. موضوع این مستند طرح مشکلات زائرین و ارائۀ راهکار برای زائرین امام رضا (ع) بود. پس از تحقیقات مختلف فارغ از برخی مشکلات عمدۀ زائرین، به این جمع بندی رسیدیم که مهمترین مشکل زائرین، مشکل فرهنگی است.

شاید بهتر است به جای مشکل فرهنگی بگوییم خلأ فرهنگی؛ زیرا آن کار شایسته ای که لازم است برای زائرینِ تنها امام مدفون در ایران انجام گیرد، بسیار کم است. کارهایی نیز که ما در این سال ها دیده ایم، بیشتر با انگیزه های شخصی و تقریباً پراکنده بوده اند.

فعالیت فرهنگی که ما در سایر مبادی زیارتی جهان اسلام مثل حرمین شریفین مشاهده کردیم، بسیار فراگیرتر و عمیق تر از مشهد است. تعداد زائرین مشهد حتی از آمار حجاج نیز بالاتر است؛ زيرا تعداد حجاجی که به مکه می روند، حداکثر به 10 ميلیون نفر می رسد اما حداقل آماری که از تعداد زائرین امام رضا (ع) وجود دارد، 20 ميلیون نفر است؛ همچنین از اقصا نقاط جهان زائرین بین المللی به مشهد سفر می کنند و از این جنبه نیز با حج قابل برابری است اما می توانیم بگوییم از این ظرفیت استفاده نکرده ایم.

«خبرگزاري دانشجو»- منظورتان از فعالیت فرهنگی چیست؟ مگر نه اینکه سخنرانی، نماز جماعت و مراسم های گوناگون مناسبتی و ادعیه خوانی در حرم رضوی (ع) وجود دارد؟

خالقی: این مسائل اموری بسیار حداقلی است. هرکه به مسجد محلشان نیز برود، هم نماز جماعت وجود دارد، هم سخنرانی و هم مراسم های مناسبتی. زائر کیلومترها راه برای كسب معرفت می آید. گرچه برای زیارت می آید اما در فحوای آن، افزایش معرفت نیز وجود دارد و طبیعتاً یک زائر می خواهد استفادۀ بالاتری از این امور حداقلی ببرد.

در حال حاضر، بیش از 30 سال از انقلاب اسلامی گذشته است. انقلاب اسلامی و حضرت امام خمینی (ره) در تمام امور معنوی و اسلامی، ارزش افزوده ای ایجاد کرده اند؛ به این معنی که ظرفیت های بالقوۀ اسلامی و شیعی را بالفعل نمودند اما متأسفانه این ظرفیتی که در بستر تفکر انقلاب اسلامی بود، در مجموعه های مربوط به زیارت امام رضا (ع) جاری نشده است.

ما همان زمان این موضوع را پی گیری می کردیم که برای ترویج تفکر انقلاب اسلامی که می تواند یکی از مهمترین عوامل وحدت بخش بین مسلمین و از مهمترین عوامل تفکر عدالت خواهانه باشد، چه کرده اید؟

اما گاهی پاسخ ها آنقدر سطحی بود که به تدبیر این آقایان شک می کردیم و به عنوان مثال در پاسخ به مطالبۀ ما در خصوص ترویج انقلاب اسلامی جوابی عجیب دادند و گفتند كه ما اسم برخی از صحن ها را نام های انقلابی مثل انقلاب و قدس گذاشته ایم یا کارهای بسیار دیگری انجام داده ایم. مثلاً راهپیمایی هایی که در مشهد انجام می شود به حرم ختم می شود. این پاسخ ها در فیلم «رضای زائر» هست.

اما بهانۀ مسئولین آستان قدس آن است که اگر به مسائلی به جز اصل زیارت امام رضا (ع) بپردازیم، توجه زائر از آن آستان ملکوتی منحرف می شود؛ اما یک سؤال اساسی وجود دارد که آیا شما اطراف خودتان را در مشهد نگاه کرده اید و آیا فقط تفکر انقلاب اسلامی رقیب زیارت امام رضا (ع) است؟ در عین حالی که این تفکر اصلاً رقیب نیست بلکه 100 درصد ملازم یکدیگرند.

پارک های آبی، رستوران های مجلل، برج سازی های لوکس و بسیاری امور دیگر که مشهد را از شهر زیارتی دور کرده، به شهر توریستی نزدیک می کند. آیا به این امور در مشهد دقت کرده اند؟ آیا این امور زائر را از رویکرد زیارتی دور نمی کند؟ در سال 86 که برای ساخت مستند تحقیقاتی انجام دادیم، متوجه شدیم که توقف زائر در حرم به شدت کاهش داشته؛ یعنی از حدود 3 ساعت به 40 دقیقه نزول کرده است.

«خبرگزاري دانشجو»- اما ما می بینیم که تعداد زائرین افزایش پیدا کرده و صحن ها بسیار شلوغ شده اند و این آمار هر ساله افزایش پیدا می کند.

خالقی: دقیقاً نکته همین جاست. تعداد زائرین امام رضا (ع) افزایش یافته است. برخی اموری که به حضور زائرین در حرم کمک می کرده مثل وسعت فیزیکی، تعداد خادمین، تعداد کفشداری ها و ... رشد داشته است؛ اما آیا زائر بهره ای از تفکر خالص شیعی و تفکر انقلاب اسلامی می برد و آیا این تفکر نسبت به قبل بیشتر شده است؟

البته پیکان این موضوع و نقدها را که عرض می کنم صرفاً متوجه آستان قدس نیست. آستان قدس یک نهاد از مجموعۀ متولیان این گونه امور است. شهرداری، استانداری، فرمانداری، وزارت ارشاد، سازمان تبلیغات و ... مسئول بوده و باید پاسخگو باشند.

نکتۀ دیگر آنکه ما نسبت به برخی از مدیران آستان قدس نقد داریم نه همۀ آن ها. برخی از مدیران میانی با انگیزه های شخصی بسیار خوب کار می کنند؛ مثلاً مجموعه فعالیت هایی را در دارالهدایه و صحن جمهوری دیده ایم که کارهای خوبی بوده است، اما در عین حال بحث اصلی بر روی مسئلۀ کف و سقف عملکرد فرهنگی آستان قدس است. چه استفاده ای می توانیم از ظرفیت بیست و چند ميلیونی زائرین داشته باشیم و چه استفاده ای می کنیم؟

«خبرگزاري دانشجو»- جناب خالقی! عملی تر صحبت کنید. برای ترویج تفکر انقلاب اسلامی در آستان قدس چه راهکارهای عملی وجود دارد؟ بسیاری معتقدند همین سخنرانی ها کافی است.

خالقی: این که تفکری حداقلی است و این گونه نیست که بگوییم وسیلۀ ما صرفاً سخنرانی و منبر است. اصلاً فرض کنیم که وسایل ما محدود بوده و مانند هزار سال قبل تنها وسیلۀ موجود منبر است، رسانه های جدید نیامده، فضای مجازی، مولتی مدیا، رسانه های تصویری و ... وجود ندارد و تنها وسیلۀ آستان قدس، منبر است؛ اما از همین سخنرانی چه استفاده ای شده است؟ چه مقدار از ظرفیت سخنرانی استفاده می شود؟ مگر شب احیای امسال در سخنرانی آقای ناطق نوری جنجال به پا نشد؟ چرا از افرادی استفاده می کنند که شائبۀ وابستگی به جناح های مختلف سیاسی دارند و معنوی ترین شب سال را خراب می کنند؟

«خبرگزاري دانشجو» مگر شب احیا چه اتفاقی افتاده؟

خالقی: در یکی از شب های احیا، آقای ناطق نوری با انتقادهای سیاسی از جناح ها گوناگون، درددل سیاسی کرد. مردم هم با اعتراض و صلوات مجلس را به هم می ریزند. او هم به سرعت سر و ته مراسم احیا را هم می آورد.

حتی از همین ظرفیت منبر نیز استفادۀ کامل نمی کنند. برخی از فضلای مشهد هستند که صرفاً به دلیل بی علاقگی مسئولین آستان قدس نسبت به این فضلا، سالهای سال است که از سخنرانی در حرم رضوی محرومند!

«خبرگزاري دانشجو» - در مصاحبه های گذشته نیز برخی منتقدین انتقادهایی نسبت سخنرانان داشته اند، اما اکثر سخنرانانی که به حرم مطهر دعوت می شوند از روحانیون بنام و خوش بیان جامعه هستند. اگر از این گونه مواردی که در شب قدر اتفاق افتاد و انصافاً نیز انگشت شمار می باشند، بگذریم چه انتقادی به سخنرانان وارد است؟

خالقی: ما منکر فعالیت های خوب آستان قدس نیستیم. قطعاً آستان قدس در چهار، پنج سال گذشته تغییرات بسیار خوبی کرده است. همین سخنرانان مشهور و انقلابی که دعوت می شوند از نمونه های تغییرات آستان قدس است. حضور آقایان ماندگاری و رفیعی در چند سال گذشته اتفاق افتاده؛ اما حرف ما استفادۀ حداکثری از فضا است.

همچنین ما در دنیایی حضور داریم که ابزارهای متعددی را در اختیار داریم. تفکر بستۀ آستان قدس به گونه ای است که بسیاری از این امکانات را به رسمیت نمی شناسد و آن هایی را نیز که به رسمیت می شناسد به دلیل عدم تخصص و حاکم بودن رابطه بر ضابطه هدر می دهد؛ مثلا به سمت ساخت فیلم رویکرد پیدا می کند اما به دلیل اینکه این مسئله در دل رابطه ها گنجانده شده است، از این امکان استفادۀ مطلوبی نمی کنند.

خود ما برای ساخت فیلم دچار مشکل های فراوانی شدیم. برای تهیۀ دو فیلم در حرم، شما نمی دانید چه بلاهایی بر سر ما آوردند. اما الآن چیزهایی می شنویم که تعجب می کنیم.

ما می گوییم این بزرگواران نه از آن ابزار هایی که می شناسند به خوبی بهره می برند و نه ابزار های جدید را به رسمیت شناخته و استفاده می کنند. شاید برخی از این ابزار های را که مطرح می کنم، مسئولین آستان قدس در دلشان بخندند؛ اما من مطرح می کنم.

مثلاً جای نمایش تئاترهای آیینی و مذهبی در حرم امام رضا (ع) کجاست؟ چرا آثار آیینی، فاخر و تأیید شده در حیطه های سینما و تئاتر در حرم، به نمایش در نمی آید؟ چرا آثار خوب انقلابی با محتوای امام رضا (ع) در مجموعۀ آستان قدس، امکان ساخته شدن ندارند؟ چرا آثار مکتوب خوب توسط آستان قدس چاپ و ترویج نمی شود؟ چرا «به نشر» که متعلق به آستان قدس است رویکردی حداقلی و محتوایی ضعیف دارد؟ آیا آماری نسبت به این موضوع منتشر شده است؟

اساساً سؤال مهم دیگری که مطرح می شود آن است که بودجۀ کلانی که در اختیار آستان قدس قرار گرفته، صرف چه اموری می شود؟ چقدر صرف امور فرهنگی و چقدر صرف هنرپیشه های خانم می شود؟

«خبرگزاري دانشجو» - آستان قدس وظیفۀ فرهنگی خارج از حیطۀ حرم مطهر دارد؟

خالقی: آستان قدس به خاطر موقوفات متعددی که در ایران و جهان دارد و همگی در مشهد متمرکز می شود، یک نهاد تأثیر گذار حداقل در شهر مشهد و استان خراسان رضوی است. حداقل خودشان این ادعا را مطرح می کنند.

یک وقت هست که خود آستان قدس می گوید ما پا فراتر از محدودۀ حرم نمی گذاریم؛ اما آستان قدس خود را مدعی فضای فرهنگی مشهد و استان خراسان می داند. از طرف دیگر، تولیت آستان قدس مدیر حوزه های علمیۀ خراسان است که یک نقطۀ کلیدی جهان تشیع محسوب می شود؛ بنابراین حیطۀ وظایف آستان قدس از حرم و اماکن متبرکه کاملاً فراتر می رود.

بنابراین در این حیطه ها نیز باید مورد سؤال قرار بگیرد؛ همچنان که در حال حاضر در خارج از محدودۀ حرم تأثیر گذار نیز هستند. مثلاً خانم سحر ریحانی به توصیۀ مسئولین آستان قدس، ارتباطات وسیعی با مسئولین صدا و سیما برقرار می کند؛ پس می شود گفت این آقایان در خارج از حرم نیز تأثير دارند.

«خبرگزاري دانشجو»- چند وقتی است در پیام های بازرگانی تلویزیونی می بینیم پارک های آبی متعدد، سیرک های پی در پی و رستوران های مجلل و... تبلیغ می شود؛ اما آنچه تعجب ما را برانگیخته، این است که در انتهای این تبلیغ ها عادت کرده ایم که بنویسند مشهد. توسعۀ مداوم مراکز توریستی در شهر مشهد چه اثرات منفی و مثبتی دارد؟

خالقی: من به شخصه نسبت به این موضوع بسیار مشکوک هستم؛ البته این مضوع مربوط به مجموعۀ مدیران شهر مشهد به خصوص شهرداری مشهد می شود. ناگهان طی حدوداً ده سال مشهد به سمتی پیش می رود که اگر این رویکرد ادامه یابد، قطعاً باید در انتظار یک دبی جدید باشیم.

به عنوان شاهد مثال، مدتی قبل همایشی برگزار شد با موضوع «توریسم در مشهد». استاد آمریکایی در دانشگاهی در دبی، پس از گشت و گذاری در شهر، در همایش گفت: اولاً چرا در حالی که مشهد شهری زیارتی است، این همایش را با عنوان توریسم نام گذاری کرده اید؟ دوماً با شهر زیارتی خودتان چه کار می کنید؟ چرا این شهر را مثل دوبی درست می کنید؟

نمی دانم این ماجرا از چه طریقی هدایت می شود؛ اما واضح است که یک تفکر تکنوکرات و تفکری که ریشۀ کارگزارانی دارد و مشابه تهران دورۀ کرباسچی است در مشهد حکم فرمایی می کند و از قضا رویکردی کاملاً دیکتاتوری دارد. این تفکر مشهد را از شهری زیارتی خارج نموده به شهری توریستی نزدیک می کند.

مثلاً در گذشته به برج های مجلل و لوکس، مجوز داده نمی شد، اما این رویکرد چند سالی مي باشد که آغاز شده و جالب است که تبلیغ برخی از این برج ها در روزنامه ها این گونه است: «زندگی دائمی در هتل پنج ستاره»؛ به این معنا که سبک زندگی اشرافی در خود مشهد ترویج می شود.

در خصوص زائرین نیز رویکردی توریستی اعمال می شود. در حال حاضر، مشهد سه پارک آبی دارد و پارکی بزرگتر از آن سه تای دیگر نیز تا سال آینده افتتاح خواهد شد؛ اما دبی یک پارک آبی دارد و تهران نیز بعد از مشهد، یک پارک آبی کوچکتر احداث کرده است.

مجموعه های عظیم رستورانی، بازاری، سیرک و... هدفمند تأسیس می شود. این نوع گرایش به این هدف دنبال می شود که زائر را از حرم دور کرده به این گونه مجموعه ها بکشد.

«خبرگزاري دانشجو»- اما مسئله اینجاست که اتفاقاً این گونه مسائل موجب افزایش تعداد زائرین می شود؛ به این معنی که افرادی برای جذابیت های توریستی نیز که شده به مشهد مي آيند در کنار این جذابیت ها حرم نیز می روند.

خالقی: اگر بخواهیم با این تفکر حداقلی به مقولۀ زیارت نگاه کنیم، آنها بیایند کم کم در مشهد مشروب فروشی و... تأسیس کنند تا تعداد زائرین بازهم افزایش یابد.

«خبرگزاري دانشجو»- یک نقطۀ قوت آستان قدس را ذکر بفرمایید.

خالقی: نقطۀ قوت، زائری است که وارد حرم می شود.

«خبرگزاري دانشجو»- در خصوص آستان قدس بفرمایید نه حرم.

خالقی: نباید این موضوع را انکار کرد که آستان قدس نقاط قوت بسیاری دارد؛ البته بسیاری از این نقاط قوت مربوط به مدیریت آستان قدس نیست و مربوط به فضای حاکم است. موقوفات، تعداد زائرین بالا در مشهد و هجوم مردم برای ثبت نام برای خادمی امام رضا (ع) از نقاط قوت مردمی هستند.

بسیاری از این نقاط قوت نیز مربوط به مدیران میانی است. در رده های میانی آستان قدس مدیرانی وجود دارند که دغدغه‌مند و انقلابی هستند و نسبت به مدیران بالادستی خویش انتقاداتی دارند؛ اما این مدیران فضا پیدا نمی کنند.