گفتگوی اختصاصی با دکتر رضا نقی زاده- بخش اول؛

در حوزه ارتباطات کار در سطح جهانی تعریف نکرده ایم / نظام صنفیICT ،حلقه گمشده ارتباط با نخبگان

فناوری اطلاعات امروزه یکی از موثرترین حوزه های در حال پیشرفت در کشور است که ابعاد متنوعی را در بر می گیرد...

کد خبر: ۲۲۸۴۵۱

سه‌شنبه - ۰۱ اسفند ۱۳۹۱ / February 19, 2013

گروه علمی «خبرگزاری دانشجو»؛ فناوری اطلاعات امروزه یکی از موثرترین حوزه های در حال پیشرفت در کشور است که ابعاد متنوعی را در برمی گیرد. فناوری اطلاعات چه در حوزه رسانه و چه در حوزه تولید یکی از منابع توسعه هر کشور است. در این مصاحبه به دنبال دکتر نقی زاده رفتیم که یکی از دانشجویان آینده دار و موثر در این حوزه است. وی دانشجوی سال آخر دکترای سیاست گذاری علم و فناوری در دانشگاه تربیت مدرس است.

«خبرگزاری دانشجو» -  فضای رسانه چه خلاءهایی در زمینه فناوری اطلاعات دارد؟

نقیزاده: بهتر است در ابتدا توضیح مختصری در مورد حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات بدهم و بعد بخشهای مختلف آن را و اینکه کشور در این زمینه دارای چه ظرفیتها و توانمندیهایی است و در چه حوزههایی میتوان کار انجام داد، بررسی کنم؛ البته سعی میکنم بین مطالب مطرح شده و حوزه دانشگاه هم ارتباطی برقرار کنم.

در حوزه ICT تعاریف و حوزههای مختلفی وجود دارد؛ در واقع ICT یک موضوع تکبعدی نیست که ما بخواهیم تنها آن را تحلیل کنیم و به نتیجه برسیم؛ مشکل کنونی کشور و حتی حوزه رسانه، ناشی از همین نگاه تکبعدی و نداشتن نگاه جامع به حوزهICT کشور است.

به‌طور خلاصه ابعاد ICT عبارتند از:

1. ابعاد سختافزاری

2. ابعاد نرمافزاری

3. خدمات

4. telecommunication یا ارتباطات از راه دور که به طور ساده تر ارتباطات مخابراتی می شود که همه ما آن را می شناسیم.

5. اگر بخواهیم بعد جدید دیگری را هم به آن اضافه کنیم، بعد محتواست که مورد تاکید ویژه مسئولان نظام می باشد و همچنین بخش مهمی از فعالیت شورای عالی مجازی به تولید محتوا برمیگردد.

در مورد بخش سختافزاری نیز باید گفت که ما تجهیزات زیادی از کشورهای دیگر وارد می کردیم که یک بخشی از آن را توانستیم انتقال تکنولوژی بدهیم و بخش دیگر آن را نتوانستیم؛ در کل توسعه سختافزاری ما نسبتاً خوب بوده است.

به‌عنوان مثال اگر میزان آمار سختافزارها و کامپیوترهای ایران در جهان را ببینید، وضع بدی نداریم و به عبارتی از متوسط دنیا عقبتر نیستیم.

«خبرگزاری دانشجو»- یعنی از بعد صرف مصرفکنندگی خارج شده ایم؟

نقیزاده: بله، یعنی زیرساختهای ما در حوزه سختافزار بد نیست؛ هر چند ما امکانات خیلی بیشتری برای توسعه داریم. چرا؟ به این دلیل که کشور ما حالت استثنایی دارد و عمده دانشجویان خوب ما در گرایش ریاضی وارد حوزه ICT می شوند، یعنی به رشتههایی مانند برق، کامپیوتر، IT یا رشتههای مرتبط میروند.

ظرفیت بالای نیروی انسانی در ایران و عدم به کار گیری مناسب

این مسئله نشان میدهد که ما از ظرفیت نیروی انسانی خیلی خوبی برخورداریم و نه تنها ظرفیت نیروی انسانی ما در سطح ملی خوب است، بلکه در سطح جهانی هم بسیار خوب هستیم.

برای مثال ما استادی از کشور کانادا داشتیم که تعریف میکرد، ما به یکی از دانشگاههای آمریکایی رفته بودیم و بحث، دانشگاه های برتر در حوزه الکترونیک و برق بود و یکی از استادان آمریکایی گفت که قطعاً دانشگاههای ایران و دانشگاه شریف جزو بهترینهای دنیاست.

در حال حاضر میبینیم که بهترین دانشجویان ما در بهترین دانشگاههای دنیا تحصیل میکنند، بنابراین واضح است که ما از لحاظ نیروی انسانی دچار چالش نیستیم، اما برای این‌ دسته از دانشجویان نخبه هم کار مشخصی نداریم؛ در صورتی که باید بتوانیم بسیاری از این افراد را در حوزه سختافزار و توسعه تکنولوژی به‌ کار بگیریم.

طبق مطالعاتی که انجام داده ام، با توجه به بحث تحریم ها، بسیاری از بازارها، شرکتها یا اعضای جامعه صنفی در حوزه سختافزار و کامپیوتر دچار مشکل شده اند.

استفاده از تحریم ها به نفع خود و جامع نگری به مبحث ICT

ما فرصتهای خیلی خوبی داریم که می توانیم مسائل تحریم را با استفاده از ظرفیت داخلی خود حل کنیم که کار چندان سختی هم نیست؛ تصور بنده بر این نیست که ما نمی توانیم موبایل بسازیم، البته نه اینکه همه اجزای موبایل را خودمان بسازیم، اما فکر نمی کنم آن قدر سخت باشد که نتوانیم با این موبایلهای معمولی رقابت کنیم یا حتی در برخی بخشهای سختافزار وارد شویم؛ چرا که در بخش هایی که با برنامه وارد شدهایم، به نتیجه رسیدهایم.

هم اکنون در حوزه برق و الکترونیک، گنجایش داریم که حجم بالایی از کارها را انجام دهیم، اما این امر منوط به این است که با بخشهای دیگر ما گره بخورد؛ یعنی اکنون دیگر تصور این‌ که ما فقط بتوانیم سخت افزار را توسعه بدهیم، خیلی سخت است، به این معنی که در بعضی از حوزهها صرفه اقتصادی ندارد.

در ICT بحث یکپارچگی مطرح است، به همین دلیل میگویم تکبعدی دیدن یا جامع ندیدن مسئله در ایران بیشتر موجب شده که به آن چیزهایی که مد نظرمان بود، نرسیم.

البته بنده تاکید میکنم که ما خیلی پیشرفت کردیم و صحبتهای من منکر پیشرفتهای موجود نمیشود، اما معتقدم با توجه به ظرفیتهای کشور میتوانیم به پیشرفتهای بیشتری در این موارد دست یابیم و جایگاهی بهتر از این داشته باشیم.

حوزه دیگر، نرمافزار است که در این حوزه هم پیشرفتهایی داشتهایم، اما در آن نیز دچار همین چالشها هستیم، شاید مهمترین حوزهای که الان پیشرفت نرمافزار در کشور را تحت تاثیر قرار میدهد، مالکیت فکری باشد.

مالکیت فکری و کار روی مبحث Open Source و به روز شدن اساتید دانشگاهی

یعنی الان دانشجویان، شرکتها، استادان و همه جامعه ما که میخواهند روی نرمافزار کار کنند با این چالش جدی روبرو هستند و این امر جلوی توسعه‌ کار آنها را گرفته است. ما یا باید مانند کشورهای غربی چون آمریکا و کشورهای اروپایی سیستمهای مالکیت فکری و مالکیت معنوی خود را قوی کنیم تا سیستمهای نرمافزاری بسته بر پایه سیستم عامل هایی چون  Windows را توسعه بدهیم و یا این‌که به‌طورکلی زمین بازی را عوض کنیم، به این معنی که وارد زمین Open Source یعنی متن باز شویم و به‌طور کلی جریان را تغییر دهیم.

مانند بسیاری از کشورهای دیگر که چنین کردند و از لحاظ امنیتی هم فواید زیادی نصیبشان شد؛ در آن‌جا دیگر به بحث خدمات ورود میکنیم و بخش قابل توجهی از محل درآمد از این طریق تامین میشود.

متاسفانه با توجه به اینکه تحریم هستیم و با کشورهای برتر و پیشرفته چون آمریکا مشکل داریم و مسائل امنیتی برای ما اهمیت دارد، در زمینه نرمافزار متن باز با وجود همه‌ ظرفیتی که در کشور است، کاری انجام نداده ایم که بخواهیم بگوییم توانستیم زمین بازی را عوض کنیم. ما الان کل صنعت نرمافزار کشورمان را بر پایه سیستمهایی چونWindows  گذاشته ایم که همیشه نیز دچار مشکل هستیم.

بنده اصلاً قصد ندارم فعلاً در مورد مشکل امنیتی آن بحث کنم، اما میگویم ما اگر یک روزی به WTO بپیوندیم باید پول License را بدهیم و میدانید این پول یعنی چند میلیارد دلار! اگر الان به فکر باشیم، بعداً در زمینه ICT برندهایم و اگر نه، بشدت به آنها و سیستمهایشان وابسته خواهیم شد، البته الان هم تا حدودی وابسته شده ایم.

بنابراین در آینده به تغییرات جدی نیاز داریم؛ نکتهای که وجود دارد این است که یکی از مهمترین بخشهایی که دانشگاههای کشور میتوانند به آن ورود کنند همین عرصه نرمافزار متن باز است، البته دانشگاه شریف یا تعدادی دیگر به قضیه وارد شدهاند، اما نه آن گونه که باید باشد یا شاید هنوز استقبال چندانی صورت نگرفته است؛ نکته جالب توجه این است که آمریکا با اینکه منافع بسیار زیادی در زمینه نرمافزارهای بسته دارد، اما خودش یکی از پیشروها در عرصه نرمافزارهای متن باز هم میباشد.

این یک مسیر بسیار مهم است؛ چون نرمافزار متن باز فارغ از فرآیند تولید نرمافزار کشور، دارای مسئلهای فراتر از آن بوده و آن مسئله فرهنگی است؛ یعنی اجتماعی از متخصصان را شکل میدهد که فرآیند فرهنگی هم میباشد و به اعتقاد ما حتی شاید فرآیند فرهنگی مهم‌تر از خروجی آن باشد، یعنی شما میتوانید آن را در علوم و کارهای دیگر توسعه دهید و این خود یک بحث جامعهشناسی وسیع دارد، بنابراین نیاز است که دانشگاههای ما بشدت وارد این بحث شوند، بنابراین باید به دنبال بهره گیری از نسل جدید تفکر در حوزه IT بروند.

الان واقعاً نمیشود با تفکر 30- 40 سال پیش در زمین ICT بازی کرد. یکی از نکات مهم ما در حوزه ICT این است که استادان ما خودشان را هر دو یا سه سال یک بار fresh کنند، چون با یک علم جا افتاده مثل ریاضی بسیار متفاوت است. در اینجا اگر استاد دانشگاه، امسال یک نرمافزار یا سیستم برنامهنویسی یا فرهنگ برنامهنویسی بلد است، باید آماده شود که پنج سال دیگر این‌ها را کنار بگذارد و یک چیز جدید بیاورد. اگر سیستم دانشگاهی ما به این سمت رفت، این انتظار وجود دارد که ICT در حوزه نرمافزار و سختافزار به پیشرفتهایی دست یابد، در غیر این‌صورت چنین امکانی وجود ندارد.

مشکل به کار گیری نخبگان در مشاغل مناسب و صنفی سازی ICT

«خبرگزاری دانشجو» -  الان چند دانشگاه در سطح دکتری چنین رشتهای را پذیرش میکنند؟ آیا کمیت آن خوب است؟

نقیزاده: بله، کمیت آن خیلی خوب است، اما متاسفانه سطح اشتغال ما در سطح ICT خوب نیست. به‌طور جدی مشکل به‌کارگیری داریم و بخش عمدهای از نخبگان ما از کشور خارج میشوند، به این دلیل که نمیتوانیم کار سطح جهانی برای آنها تعریف کنیم؛ یعنی کار سطح پایین برای آنها تعریف میکنیم، در حالی ‌که او به کار سطح بالا احتیاج دارد.

این یک نکته در سطح دانشگاه خیلی مهم است؛ چون به اعتقاد بنده ما احتیاج داریم که در این زمینهها جوانگرایی داشته باشیم و باید این را بدانیم که در حوزههای کامپیوتر و ICT دانشجو نباید بالاتر از استاد باشد و این نکته بسیار مهمی است که باید رفع گردد، در غیر این صورت دیگر دانشگاه فایدهای ندارد و دیگر تولید علم نمی کند. حل معضل بیکاری در ICT ابعاد اجتماعی وسیعی نیز دارد. بحث تکنولوژی از مباحث جامعهشناسی، درک جامعه و درک جوامع علمی جدا نیست و نمیتوان تنها با تفکر فنی مسئله تکنولوژی را حل نمود، چنین چیزی اصلاً امکانپذیر نیست.

متاسفانه فضای حل مشکلات ما در حوزه تکنولوژی فنی است و به همین دلیل قابل حل نیست. در این زمینه بررسی نظام پزشکی به عنوان یک جامعه صنفی موفق خیلی کمک کننده است، بررسی کنید و ببینید که چه شد پزشکان، دندانپزشکان، داروسازان و دامپزشکان، توانستند جلوی ورود افراد غیرمتخصص به حوزه خودشان را بگیرند؟ مگر طبیبها و دندانپزشکان تجربی نبودند؟ تازه شما به این مسئله آگاهید که بسیاری از فعالیتهایی که در حوزه علوم پزشکی انجام میشود، واقعاً فعالیتهای تکنسینی است؛ به این معنی که وقتی دکتر 10-20 بار دندان را میکشد این کار برایش تبدیل به یک فعالیت تکنسینی می شود؛ یعنی برخی حوزه ها در لبه دانش کار میکنند و حوزههای دیگر تکنسینی و عملیاتی هستند.

اما چه شد که پزشکان اجازه ندادند دیگران به حوزه تخصصی آنها ورود بکنند تا بازار کارشان خراب شود. الان اگر داروسازها را موردتوجه قرار دهید خواهید دید که اصلاً به دیگران اجازه ورود نمی دهند. دلیل این است که جامعه پزشکی از ابتدا منطقی شکل گرفته و چون با حوزه حساس سلامت ارتباط داشته و حساسیت این حوزه درک شده، گفته شد که افراد متخصص باید در این زمینه کار کنند و چون قدرت جامعه پزشکی در کشور زیاد است و شدیداً مورد احترام جامعه قرار دارند، توانستند نظام پزشکی و در اصل یک انجمن صنفی تشکیل دهند که این انجمن صنفی دو کار مهم را بر عهده دارد: 1. مجوزها 2. به روز کردن علم دکترها و صنف آنها؛ دلیل اصلی این امر هم درک اهمیت جایگاه سلامت است.

اما در حوزه ICT در سطح ارشد، هنوز جامعه به این درک نرسیده است، منظور از سطح ارشد، مدیران حوزه ICT کشور می باشد. به نظر من مدیران سیاستگذار حوزه ICT کشور هنوز آن قدر اعتقاد راسخ پیدا نکرده اند که این هم موضوعی است که واقعا با تمام بدنه جامعه درگیر است و باید برای آن در حوزه منابع انسانی فکر جدی صورت بگیرد.

نفوذ ICT در تار و پود جامعه و استفاده از نخبگان در حوزه های تخصصی

شورای‌ عالی فضای مجازی که به پیشنهاد مقام معظم رهبری تشکیل شد نشان‌دهنده عمق نگرانی از مسئله میباشد. بیشتر مسائلی که ما الان در حوزه ICT گرفتار آن هستیم ناشی از این است که باور نکرده ایم ICT با تار و پود جامعه کنونی درگیر شده و بنابراین برای حل مسئله نیاز به درک این نظام است و این یعنی وجود یک نظام صنفی قوی در حوزه ICT.

برای این کار ابتدا باید مرزها مشخص شود که چه کسانی در حوزه ICT هستند و آیا یک مهندس کشاورزی هم در حوزه ICT هست یا خیر؟

زمانی میگوییم در حوزه ICT نیرو نداریم و از رشتههای دیگر نیرو وارد می کنیم، اما ممکن است گاهی افراد تحصیل‌کرده در این رشته هم داریم، ولی بیکارند و عدهای دیگر کار آنها را انجام میدهند. فرقی نمیکند که این افراد در چه سطحی به این کارها مشغول شدهاند، ما تعداد زیادی کاردان در حوزه ICT در زمینههای مختلف سختافزار، نرمافزار و IT داریم. باید به جایی برسیم که همان گونه که گفته میشود مجوز داروخانه فقط به یک دکتر داروساز داده میشود، در ICT این گونه باشد.

در این زمینه اگر میخواهیم کسی را استخدام کنیم باید حداقل یک کارمند IT در حوزه ICT باشد، آیا در میان اعضای هیئت مدیره نباید حداقل یک نفر با تخصص ICT داشته باشیم؟ چگونه در یک شرکت سختافزاری حتی یک نفر متخصص IT یا کامپیوتر حضور ندارد؟! یک بخشی به سیاستها برمیگردد و بخش دیگر به خود جامعه علمی.

من میخواهم به مسئله جامعهشناسی حوزه ICT بپردازم. در حوزه پزشکی این باور عمومی در خود پزشکها بود که کسی نباید کار آنها را انجام دهد و در این زمینه مقاومت کردند و به دلایل مختلف جامعه یکپارچهای هستند، ولی متاسفانه حوزه ICT کشور به دلیل تعدد رشتهها و حجم بالای دانشجویان هنوز شکل جامعه را به خود نگرفته است.

برای حل مسئله باید حوزه نظام صنفی متشکل از نظام متخصصان ICT کشور راه بیفتد؛ یعنی اگر قرار است در حوزه ICT پروژه ای داده شود، باید به شرکتهایی ارائه گردد که از این افراد استفاده میکنند، اگر قرار بر صنفی بودن است این امر باید رعایت شود، اگر قرار است موقعیتی در دولت ایجاد شود، باید به این امور توجه گردد.

ادامه دارد...