تاریخچه ورود اسباب بازی به ایران

اسباب بازی‌‌ها از کجا وارد زندگی ما شدند؟

اسباب‎بازی‎‎‌ها، به ‎عنوان کالا‎هایی که توسط کودکان و نوجوانان استفاده می‌‎شوند، محصولاتی هستند که از کشور‎های دیگر می‌آیند و پیام‎آور سبک زندگی کشور سازنده و یا کشور طراح آن هستند.

کد خبر: ۲۴۸۲۹۷

يکشنبه - ۰۹ تير ۱۳۹۲ / June 30, 2013

به گزارش گروه فضای مجازی «خبرگزاری دانشجو»،‌ ایده اولیه این یادداشت بر این مبنا قرار گرفت که اسباب‎بازی‎‎‌ها، به‎عنوان کالا‎هایی که توسط کودکان و نوجوانان استفاده می‌‎شوند، محصولاتی هستند که از کشور‎های دیگر می‌‎آمده و در نتیجه پیام‎آور سبک زندگی کشور سازنده و یا کشور طراح آن هستند.

اما با اندکی تأمل می‌‎توان دریافت که برخی از اسباب‎بازی‎‎‌ها در چند فرهنگ مختلف مشترک هستند. در نتیجه باید بررسی اسباب‎بازی‎‎‌ها به‎صورت جزئی را کنار گذاشته و دسته‎‎های مختلف آن‎‌ها را بررسی کرد.

در ابتدا نگاهی به تاریخچه اسباب بازی در دنیا می‌‎اندازیم. این اسباب بازی‎‌ها محصولاتی هستند که یا به‎صورت تجاری وارد ایران شده‎اند و یا در کشورمان نیز بازتولید شده‎اند.

* دهه 1950

اسکیت برد: اولین اسکیت برد در مغازه‎ای ساحلی در یک شهر کالیفرنیا به سال 1958عرضه شد که ابعاد آن کوچک‎‌تر از نمونه‎‎های امروزی بود و چرخ‎‎های مخصوص اسکیت روی آن چسبیده بود. امروزه تعداد کسانی که در ایالات متحده از اسکیت بورد استفاده می‌‎کنند بیش از 6 میلیون نفر است.

باربی: موفق‎‌ترین دوره فروش این اسباب بازی‎‌ها که هیبتی انسانی دارند، سال 1992 بود. مو‎های این عروسک از فرق سر شروع ‎شده و تا پنجه پا ادامه داشت. در آن سال بیش از 10 میلیون از این عروسک فروخته شد. باربی هنوز یکه تاز عرصه عروسک‎های مخصوص دختران است.

خمیر بازی: این اسباب بازی ابتدا به‎عنوان یک تمیز‎کننده غیر رسمی کاغذ دیواری مورد استفاده قرار می‌‎گرفت. درسال 1956 طراحان این وسیله به فکر خلق مجسمه‎‌ها و اسباب بازی‎‎های کوچکی افتادند که در اندازه‎‎های متوسط موجود بودند و در ابتدا در تمامی رنگ‎‌ها به جز سفید وجود داشتند.

* دهه 1960

اسپینوگراف: دنیس فیشر مهندس مکانیک ازکشور انگلستان این وسیله را طراحی کرد. این وسیله از تعدادی قطعات پلاستیکی به هم چسبیده، همراه با یک خودکار تشکیل می‌‎شد که استفاده‎گر را قادر به خلق و طراحی ماهرانه‎‌ترین آثار هنری می‌‎ساخت.

جی. آی. جو: شکستن این ایده که پسران با عروسک‎‌ها بازی نمی‌‎کنند، باعث طراحی و ایجاد این اسباب بازی‎‌ها با ارتفاعی نزدیک به 32 سانتی‌متر شد. این مجموعه اولین اسباب بازی‎‎های متحرک جهانی مخصوص پسر‎‌ها در سال 1969 بود. نسل جدید این عروسک‎‌ها هم اکنون در کشورمان به فروش می‌‎رسند.

* دهه 1970

آتاری: این بازی در سال 1977 با 19/1 مگاهرتز پردازنده و 128 بایت رم به‎وجود آمد، از محبوب‎‌ترین بازی‎‎های آتاری می‌‎توان به فاگر، پکمن و مهاجمان فضایی اشاره کرد. دهه شصتی‎‌ها این بازی را به خوبی می‌‎شناسند.

مکعب روبیک: این بازی در سال 1974 توسط «ارنو روبیک» در یک سخنرانی در دپارتمان تحصیلی طراحی داخلی در شهر بوداپست معرفی شد. در این بازی فکری با تغییر دادن سطوح مختلف مکعب به جهات مختلف، آن‎‌ها را طوری تنظیم می‌‎کنند که هر سطح دارای یک رنگ واحد شود. این اسباب بازی نیز در چند سال اخیر در کشور ما رواج زیادی پیدا کرده است و برای نوجوانان 10 سال به بالا جذاب است.

* دهه 1980

خرس عروسکی: که مشهور‌ترین نام آن Teddy Bear است زمانی به‎وجود آمد که تئودور روزولت یک خرس گریزلی را که در مقابلش ر‎‌ها کرده بودند تا آن را با تفنگ بزند ر‎‌ها کرد. سپس یک کارتونیست طرحی را بر اساس این کشید و طرح مذکور پایه‎ای برای ساخت عروسک‎‎های خرسی شد. از آن پس این خرس همدم کودکان شد و این دوستی به مردم کشور‎های دیگر، مثل کشور ما، به ارث رسید.

سامانه سرگرمی نیتندو: این وسیله در آغاز توسط یک شرکت ژاپنی و در سال 1889 مورد استفاده قرار گرفت، در سال 1985 وارد بازار آمریکا شد و با بازی‎های Super Mano Brothers، Duck Hunt به شهرت رسید. نسلی از دستگاه‎های بازی که در ایران به نام میکرو معروف شدند از محصولات نیتندو بودند.

ترنسفورمر‌ها: این مبدل‎‌ها با تغییراتی کوچک که در اتصال آن‎‌ها صورت می‌‎گیرد می‌‎توانند به ماشین، کامیون و یا اسلحه تبدیل شوند. یک فیلم کارتونی و یک کتاب در اوج گرفتن این اسباب بازی و مشهور شدن آن تأثیر شایانی داشت.

* تاریخچه اسباب بازی در ایران

از اسباب بازی‎‎های کودکان ایرانی در دوره‎‎های پیش از اسلام آگاهی چندانی نداریم. باستان‎‌شناسان در کاوش‎‎هایی که در شوش، گیلان و سیلک کاشان انجام داده‎اند، مجسمه‎‎های ظریفی از انسان و چهارپایان و پرندگان یافته‎اند که از سفال و چوب و سنگ ساخته شده‎اند. تعدادی از این مجسمه‎‎های ظریف می‌‎توانند اسباب‎بازی بوده باشند. بعضی از نویسندگان دوره‎‎های بعد از اسلام در نوشته‎‎های خود به اسباب بازی‎‎های کودکان ایرانی اشاره‎ای کرده‎اند. مثلا نویسنده کتاب داراب‎نامه، در کتاب خود نام بعضی از اسباب بازی‎‌ها، مانند دهل، بوق، گردونچه (گردونه کوچک) و اسب چوبی را آورده است.

در کتاب‎‎های تاریخ و واژه‎نامه‎‎های قدیم نیز نام بعضی از اسباب‎بازی‎‎های سنتی و کهن ایرانی آمده است که از آن میان می‌‎توان به فرفره، چالیک، (الک دولک)، جغجغه، اسب چوبی و عروسک اشاره کرد.

ورود اسباب بازی‎‎های غربی به دوره ناصرالدین شاه بر می‌‎گردد. وی از سفر‎های خود به اروپا سوغاتی‎‎های مختلفی به‎همراه آورد. عروسک نیز یکی از آن‎‌ها بود. عروسک‎‎هایی که چهره‎‎های ایده‎آل غربی داشتند با چشمانی روشن و مو‎هایی بلند و آرایشی مخصوص اروپایی‎‌ها. به این ترتیب آن‎چه شاه قاجار از فرنگ آورده بود، به چیزی بیش از یک اسباب بازی بدل شد، چرا که به الگویی برای زیبایی زنان ایرانی بدل شد.. عبارت «خوشگل مثل عروسک» به‎طور عام به زیبایی و ظرافت چهره اشاره دارد، ولی به‎طور خاص به شبیه بودن به ایده‎آل‎‎های زیبایی غربی مربوط می‌‎شود. این عبارت از آن زمان وارد فرهنگ عامه شده و امروز هم که باربی به بازار آمده، علاوه‎بر چهره به الگویی برای تناسب و زیبایی اندام هم بدل شده. حتی این اواخر عروسک‎‎هایی به نام فَشن به بازار آمده‎اند که اندام ظریف اغراق شده‎ای دارند و مرحله زیبایی چهره و اندام را پشت سر گذاشته‎اند و خریدار باید پوشش و لباس‎‎های مختلف و به قول معروف تیپ زدن را از این عروسک یاد می‌‎گیرد!

در مورد اسباب بازی‎‎های دیگر اطلاعات مدونی در دست نیست، ولی به‎نظر می‌‎رسد آن‎‌ها نیز همانند دیگر محصولات غربی به‎عنوان یکی از نیاز‎های انسانی که می‌‎خواهد سرتا پا غربی شود، اندک اندک وارد کشور شدند.

با ورود فرهنگ غربی کار به‎جایی رسید که خانه‎‎های ما نیز فرنگی شدند، یعنی برخی از شهرنشینان از روی اجبار آپارتمان‎نشین شدند. وقتی که زندگی افراد به زندگی آپارتمانی تبدیل شود کودک چاره‎ای نخواهد داشت جز اینکه در فضای اندک آپارتمان بازی کند و بیشتر اوقات حتی اگر فضایی برای بازی کودک در بیرون منزل وجود داشته باشد، به علت برقراری زندگی شهری و عدم وجود اطمینان از آسیب ندیدن کودک در فضای بیرون از خانه، والدین اجازه نمی‌‎دهند که کودک در بیرون از خانه دوستی پیدا کرده و با او بازی کند. به هر حال زندگی آپارتمان‎نشینی باعث به‎وجود آمدن برخی اسباب بازی‎‌ها مانند توپ‎های اسفنجی و هم چنین باعث تبدیل برخی از اسباب بازی‎‎های قدیمی به انواع کوچک‎‌تر برای بازی در آپارتمان شده است.

از سوی دیگر تلاش برخی از والدین برای تربیت دقیق کودک و نظارت شدید بر بازی او بیش از آن‎که تأثیر مثبتی بر او بگذارد، باعث می‌‎شود که ذهن کودک قادر به انجام فعالیت‎‎های خلاقانه نباشد. این البته از آن‎جا ناشی می‌‎شود که تعریفی که اکثر والدین ایرانی از اسباب بازی دارند، وسیله‎ای است که خیلی پیچیده باشد در حالی‎که وسیله بازی هر چقدر ساده‎‌تر باشد در فعال کردن ذهن کودک مؤثر‌تر است. علاقه به اسباب بازی پیچیده از فرهنگی ناشی می‌‎شود که اشیای پیچیده را اشیای بر‌تر می‌‎داند و این حتی باعث می‌‎شود که انسان هموطن ما در بزرگسالی نیز این علاقه به پیچیدگی را در خرید لوازمی مانند تلفن همراه و دیگر لوازم الکترونیکی ادامه دهد در حالی‎که هیچگاه استفاده مؤثری از امکانات این شیء پیچیده نخواهد کرد.

در مورد پسر بچه‎‌ها هم بیشتر شخصیت‎‎هایی که اسباب بازی آن‎‌ها را تشکیل می‌‎دهند، دارای اسلحه هستند. این نوع مسلح بودن بیشتر شبیه مسلح بودن مردم عادی آمریکا است که هر بچه‎ای می‌‎تواند به اسلحه دسترسی داشته باشد. اسلحه‎‌ها حتی به وسایل آب بازی هم کشیده شده‎اند و هم اکنون برای ما غیر قابل تصور است وسیله دیگری برای آب بازی را در ذهن‎مان بیاوریم. پرت کردن آب با گودی کف دست و شوخی و خنده‎‎های مربوط به آن کجا و شلیک فواره آب به‎سمت طرف مقابل کجا! اساسا در بازی‎‌ها و اسباب بازی‎‎های مدرن که می‌‎توان به‎طور 100 در صد گفت که غرب به‎وجود آورنده آن‎هاست حتی اگر تولیدکننده‎‌ها سنگاپور، چین یا هنگ کنگ باشند هدف از بازی از بین بردن طرف مقابل یعنی دشمن است. در بازی‎‎های سنتی از میدان به در کردن رقیب یا حریف ضروری بود اما این کار با شدت و حدت انجام نمی‌‎گرفت. امروزه انواع عروسک‎های پسرانه یعنی اکشن فیگور‎های بن تن، اونجر‌ها، شخصیت‎‎های جی‎ای جو و دیگر فیلم‎‌ها در وی‌ترین فروشگاه‎های اسباب بازی موجود هستند و با تمام توان، فرهنگی را که از آن آمده‎اند همراهی می‌‎کنند. البته فیلم‎‌ها و کارتون‎های این شخصیت‎‎‌ها نیز به رواج آن‎‌ها کمک می‌‎کند.

برای جمع‎بندی موضوع رابطه اسباب بازی و سبک زندگی می‌‎توان گفت که اسباب‎بازی‎‌ها بخشی از فرهنگ تربیتی‎ای هستند که از غرب وارد کشور ما شده است و در سویی دیگر جنبه تجاری اسباب بازی قرار دارد که باعث رقابت سازندگان برای فروش بیشتر محصولات خود می‌‎شود. سازندگان این کار را با هماهنگی تولید‎کنندگان فیلم‎‌ها و سریال‎های مخصوص کودکان و بازی‎های رایانه‎ای انجام می‌‎دهند. بنابراین نمی‌‎توان اسباب بازی را به تنهایی در تغییر سبک زندگی کودکان مؤثر دانست و باید دید وسیع‎تری به این موضوع داشت. به‎طور مثال سبک زندگی والدین به خوبی در نوع انتخاب اسباب بازی برای کودک‎شان تأثیر دارد. همچنین عدم توجه به طراحی و ساخت اسباب بازی در داخل کشور نیز در رواج اسباب بازی‎‎های غربی مؤثر است و این عمدتا از سودجویی تجار این عرصه ناشی می‌‎شود که تلاش‎‌ها برای طراحی و تولید اسباب بازی داخلی، با اقدامات آن‎‌ها با مشکل روبه‎رو شده است.

آرزوی ما این است که مادران و پدرانی آگاه برای انتخاب اسباب بازی برای کودکان ایران زمین داشته باشیم که برای کودک خود با فرهنگ ایرانی اسلامی خرید بکنند و همچنین بازاری داشته باشیم که پاسخگوی این نیاز باشد.

منبع: هفته نامه پنجره