نوشتاری از شریف لک‌زایی؛

از چله‌نشینی تا آزاداندیشی؛ صدرالمتألهین و الزامات تولید دانش

در این نوشتار شریف لک‌زایی تلاش کرده، تا با نگاهی بر آرای صدرالمتألهین مسئله الزامات تولید دانش از نظر وی را را تبیین کند.

کد خبر: ۳۱۹۳۱۲

دوشنبه - ۰۵ خرداد ۱۳۹۳ / May 26, 2014

به گزارش گروه آزاداندیشی «خبرگزاری دانشجو»؛ دربـاره انـدیشـــه سیاسـی و فلسـفه سیــاســـــــــی صدرالمتالهین، تاکنون مبـاحث مخـتــــلـف و ناهمگونی مطرح شده است. برای مثال یکی از محققان اندیشه سیاسی، صدرا را اوج زوال اندیشه سیاسی ایران می‎نامد(1) و این بدبینانه‎ترین تلقی از اندیشه سیاسی و فلسفه سیاسی صدرالمتالهین است. اما طبق برداشتی دیگر، نه تنها صدرا دارای فلسفه سیاسی و اندیشه سیاسی است، بلکه می‎توان از حکمتی نو با عنوان حکمت سیاسی متعالیه سخن گفت و برای آن از حکمت متعالیه، منابع و مستنداتی دست و پا کرد؛(2)

این دیدگاه، خوش‎بینانه‎ترین برداشت است که اثبات آن طبیعتا از رد و انکار فلسفه سیاسی و اندیشه سیاسی صدرالمتالهین دشوارتر است. می‎توان به امتناع اندیشه سیاسی حکم داد و بدون ارائه گزاره‎ای مستند، چشمان خود را بر آثار مختلف متفکران حکمت متعالیه که برخی از آن‎ها سرشار از مباحث سیاسی و اجتماعی است، بست، اما اگر بر وجود چیزی تاکید شد، باید مستندات آن را ارائه کرد و بر آن برهان اقامه نمود.

سیدجواد طباطبایی با طرح امتناع اندیشه سیاسی صدرالمتالهین و با تخفیف برخی مباحث سیاسی وی، به‎گونه‎ای راه استدلال را برای خود کوتاه کرده است، اما معتقدان امکان طرح اندیشه سیاسی و فلسفه سیاسی صدرایی، در آغاز راهی هستند که دشواری‎‎های زیادی دارد. با این حال می‎توان گفت این راه دشوار شیرین و دلپذیر است و برای روشن شدن واقعیت باید آن را به‎طور کامل پیمود و به تحکیم آن پرداخت.

اگرچه عمده حیات صدرالمتالهین در آموزش، تهذیب، نگارش و تدریس خلاصه می‎شود، اما از امور اجتماعی فاصله نگرفته است. درواقع، صدرا درصدد ایجاد فضای مناسب و مساعد عمومی برای بسط و رونق مباحثات علمی بود و اساسا آموزش و آموختن، خود امری اجتماعی است که در عزلت رخ نمی‎دهد.

در واقع با تحلیل و بررسی برخی از آثار صدرالمتالهین ازجمله «رساله سه اصل» می‎توان گفت مباحث وی کاملا اجتماعی و سیاسی هستند. هم‎چنین صدرالمتالهین در متن مباحثات و جدال‎‎های موجود در اجتماع حضور داشته و درباره آن‎ها بی‎محابا موضع‎گیری کرده و مهم‎تر اینکه چاره‎جویی کرده است.

درگیری وی با عالم‎نمایان و ظاهرگرایان نشان می‎دهد او نه تنها از جامعه نبریده که در عین دل کندن از آمال و آرزو‎های دنیوی کاملا در متن جامعه حضور داشته و از فعل و انفعالات جامعه متاثر می‎شده است. صدرا در اندیشه رفع مخاطرات برای خود و سایر عالمان راستین واقع‎نگر و باطن‎گرایی است که عرصه را برای حضور و فعالیت خود تنگ و تاریک می‎دیده‎اند.

این حضور همراه با قوت و قدرت در رساله سه اصل به‎خوبی مشهود است. در واقع صدرالمتالهین با وجود مخاطراتی که ممکن بوده است برایش به‎وجود آید، در پی مباحثه درباره مقوله‎ای بسیار مهم در انتقاد از وضع موجود و نیز برخی عالم‎نمایان بوده است که امنیت را برای عالمان واقعی مخدوش کرده‎اند و در پی خانه‎نشین کردن آنان بوده‎اند. مگر منازعه بر سر این نیست، چرا صدرا دست به منازعه‎ای قلمی با کسانی می‎زند که بی‎محابا به تکفیر و تفسیق رقبا و از جمله خود او می‎پردازند؟

به‎ نظر می‎رسد صدرالمتالهین از وضعیت جاری جامعه و به‎ویژه از برخورد نابردبارانه رقیبان چنان به ستوه آمده بود که بی‎محابا به حمله علیه آنان پرداخت. نویسنده با آنان که صدرا را به دنیا بی‎توجه و آخرت را دغدغه اصلی وی می‎دانند، بر سر مفهوم دنیا و تفاوت آن با طبیعت 3 اختلاف دارد. اگر صدرا گوشه‎نشینی و چله‎نشینی را بر دیگر امور ترجیح می‎داده ـ که البته برای تهذیب و پالودن نفس خویش، این دوره را گذرانده و به دیگران نیز توصیه می‎کند ـ دیگر چرا از سر ناسازگاری به مقابله با اهل ظاهر برخاسته است؟ بر فرض پذیرش گوشه‎نشینی و عزلت‎گزینی صدرالمتالهین چه آسیبی به رقیبان فکری و سیاسی وی وارد می‎آمده که در این رساله به آنان تاخته است؟

«رساله سه اصل» در کنار «رساله کسر اصنام الجاهلیه» و برخی دیگر از آثار صدرا بر این موضوع صحه می‎گذارند که صدرا در صحنه اجتماع، حضور داشته و با توجه به فقدان امنیت برای اندیشمندان و عالمان روشن‎ضمیر و راستین، دست به نگارش زده است. درگیری اجتماعی و حضور عینی صدرالمتالهین در چنین آثاری کاملا مشهود است.

وی در رساله سه اصل نشان می‎دهد که با وضعیت فکری جامعه بسیار آشناست و برای نقد و رد نابسامانی‎‎های موجود دست به قلم برده است. البته موضوع فقدان امنیت و گله و شکایت از آن چیزی نیست که وی تنها در این اثر به آن توجه نشان داده باشد، بلکه این موضوع در دیگر نوشته‎‎های وی نیز مطرح شده است.

از جمله صدرا در آغاز کتاب مهم خود یعنی «اسفار اربعه» بر آزاداندیشی تاکید کرده و ضرورت آن را یادآوری می‎کند. شاید بتوان گفت یکی از نکات مهم و برجسته اندیشه صدرالمتالهین، پیوند میان آزادی، آزاداندیشی و امنیت است. در نگاه وی، آزادی و امنیت به‎گونه‎ای تنگاتنگ با یکدیگر رابطه دارند و بدون هر یک از آن‎ها نمی‎توان به پرسش‎‎های عصر توجه کرد و برای مشکلات جامعه، علاج یافت.

این مطلب در تعبیرات صدرا در حکمت متعالیه به‎خوبی بازتاب یافته است؛ آنجا که در نقد اوضاع زمانه قلم به شکوه گشوده و می‎گوید: «چگونه و از کجا آسایش و تحقیق علمی حاصل کند با آن همه ناهنجاری محیط که دیده و شنیده می‎شود از بدی مردم روزگار؛ به‎ویژه از مردمی که ظالم و کم‎انصافند، برگزیدگان عالی‎مقام را خوار و پست‎ترین مردم را بر آن‎ها سوار می‎کنند؛ جاهل عامی شریر به‎صورت عالم توانا ظاهر می‎شود و بر دانشمندان و محققان راستین ریاست می‎کند و آنان را به سخره می‎گیرد و با این بزرگان دشمنی می‎کند. با چنین فساد اجتماعی سران ظاهرنما، دیگر کجا مجال تحقیق در مشکلات علوم و حل آن باقی می‎ماند؟»(4)

مطلب مورد اشاره یادآور این سخن امام علی (ع) است که می‎فرماید: «بأرض عالمها ملجم و جاهلها مکرم»؛ در سرزمینی که دانشمندش به حکم اجبار لب فرو بسته و جاهلش گرامی بود.(5)

آیت‎الله‎ مطهری که در امتداد حکمت متعالیه و از متفکران حکمت سیاسی متعالیه به‎شمار می‌آید، به‎درستی به همین معنا اشاره می‎کند. آنجا که می‌گوید: «نبودن آزادی و تمرکز قدرت در یک نقطه، طبعا سبب پیدایش جماعتی ... می‎شود که گرد مرکز قدرت جمع می‎شوند و با مداهنه و تملق که خوشایند طبیعت آدمی است، کسب قدرت و در نتیجه تحصیل قدرت و نفوذ می‎کنند و امور را طبق دلخواه و منفعت خود می‎چرخانند. در چنین جامعه‎ای به‎جای اینکه تقوا و لیاقت، سبب ترقی و ترفیع باشد نزدیکی به مرکز قدرت، پایه و اساس همه چیز است».(6)

از این رو در شرایط نامساعد، عالمان و حاکمان الهی به ‎منزله رهبران حقیقی جامعه کنار گذارده می‎شوند و جاهلان بر صدر می‎نشینند، درحالی‎که شایسته منصب و مقامی که عهده‎دار شده‎اند نیستند. این بدان معناست که در یک جامعه فاسد، حاکمان ظالم و مستبد حکمرانی می‎کنند، بزرگان و عالمان کنار گذارده می‎شوند و پست‎ترین افراد بر صدر می‎نشینند. فقدان عدالت، آزادی و امنیت که محصول نظام سیاسی فاسد و استبدادی است،

عالمان روشن‎اندیش راستین را به عزلت‎نشینی محکوم می‎کند؛ از این رو صدرالمتالهین خود را در شمار عالمانی به‎شمار آورده است که معتقدند «خاموشی بهترین حربه» است. در جامعه‎ای فاسد آیا جز این کاری می‎توان کرد؟ به هر حال، حکیم حکمت متعالیه به‎درستی دریافته و تصریح کرده است که از جمله لوازم تولید دانش، تامین امنیت اصحاب معرفت و قلم است تا بدون دغدغه و در کمال آسایش به‎کار علمی بپردازند و جامعه را از تنگنا‎های جهل و ناآگاهی برهانند.

امروزه به‎درستی می‎توانیم در این مسئله بیندیشیم که در تاریخ فکر بشر در چه مواقعی دانش و دانش‎طلبی رونق داشته است و چه هنگامی رکود و جمود بر آن حاکم بوده است. طبیعتا در شرایط ناامنی، آزاداندیشی نیز به‎کار عالمان نمی‎آید. زیرا آزاداندیشی در جامعه‎ای میسور است که فضای امن و آرامی برای نخبگان و اصحاب تحقیق و پژوهش فراهم سازد تا با خیال آسوده بتوانند گستره‎‎های معرفتی را درنوردند و جامعه را به‎سمت مطلوب ارتقا دهند.

در غیر این صورت، چنانکه اشاره شد، اندیشمند بر اثر اجبار و فشار اجتماعی، چاره‎ای جز عزلت و کناره‎گیری نمی‎بیند؛ آنچه که صدرالمتالهین نیز با آن مواجه بود. به یاد داریم که توجه به آموزش حکمت متعالیه و بسط آن، یک قرن پس از وفات ملاصدرا در حوزه‎‎های علمی ایران صورت گرفت و در زمانه خود با توجه به اوضاع نابسامان، فلسفه مقبول به ‎شمار نیامد.

به هر حال، به‎ نظر می‎رسد صدرای شیرازی به‎خوبی توانسته است به تبیین مناسبات دانش، امنیت و آزادی بپردازد و بر تامین لوازم تولید دانش تاکید کند. ابعاد مسئله جز با نقل و نقد مبسوط هر یک از آثار صدرالمتالهین آشکار نمی‎شود. می‎بایست بخش‎‎های مهم رساله‎‎های وی گزارش، نقل، بررسی و تحلیل شود تا روشن گردد که صدرا در بطن اجتماع بوده، نسبت به مسائل اجتماعی به‎شدت واکنش نشان داده و می‎توان با توجه به مبانی حکمت متعالیه و موضع‎گیری‎‎های وی مباحث اندیشه سیاسی و فلسفه سیاسی را استخراج کرد.(7)

از بحث حاضر می‎توان نتیجه گرفت که صدرالمتالهین هم‎چنان به آموزش و آموختن می‎اندیشد و ضمن قوام‎بخشی به دستگاه حکمت متعالیه، از طرح الزامات دستیابی به دانش هم غفلت نمی‎کند. بازخوانی آثار صدرالمتالهین و حکمای حکمت متعالیه، هم‎چنان‎که بهره‎‎های زیادی نصیب خواننده می‎کند، مخاطبان را به‎سوی حکمت سیاسی متعالیه رهنمون می‎کند و این چیزی است که مورد غفلت و نامهربانی برخی از صاحب‎نظران قرار گرفته است.(8)

به گمان نگارنده بازخوانی و تحلیل تمام آثار حکمای حکمت متعالیه، به‎ویژه صدرالمتالهین، از اولویت خاصی برخوردار است. طبق مطالعات اندک نگارنده در سال‎‎های اخیر، آنچه در باب فقدان اندیشه سیاسی و فلسفه سیاسی صدرا و تکرار و تقلید وی از بزرگان فلسفه گفته شده، از سویی به‎شدت مخدوش و ناصواب و از سوی دیگر نشان‎دهنده بی‎توجهی به منطق دستگاه حکمت متعالیه و تمامی آثار آن است.

پی‌نوشتها:
1. رک: سیدجواد طباطبایی، زوال اندیشه سیاسی در ایران
2. نجف لک‎زایی با انتشار کتاب اندیشه سیاسی صدرالمتالهین چنین هدفی را دنبال کرده است. این هدف با انجام پروژه کلان «حکمت سیاسی متعالیه» تداوم یافته که امید است با بحث‎‎های انجام شده، بخش‎‎هایی از اندیشه سیاسی و فلسفه سیاسی صدرالمتالهین و دستگاه حکمت متعالیه روشن شود.
3. متاسفانه برخی از صاحب‎نظران با خلط مفاهیم و ذکر اینکه صدرا دنیا را مذمت کرده است، از ذکر و بازگویی مفهوم حقیقی دنیا در اندیشه وی و تمایز آن با طبیعت طفره رفته‎اند. امامخمینی، به‎منزله حکیمی صدرایی، در تفسیر سوره حمد به ایضاح این مفهوم پرداخته و ضمن مذمت دنیا بر تلاش و فعالیت در طبیعت تاکید می‎کند. (رک: امامخمینی، تفسیر سوره حمد)
4. صدرالمتالهین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 1، ص 7
5. سیدشریف رضی (گردآورنده)، نهج‎البلاغه، خطبه دوم. امام علی (علیه‎السلام) در همین خطبه سایر ویژگی‎‎های چنین جامعه‎ای را بر‎شمرده و در انتها اجبار عالمان و دانشمندان به سکوت و ترفیع و گرامی داشتن جاهلان در چنین جامعه‎ای را یادآور می‎شود. (ترجمه سیدجعفر شهیدی)
6. مرتضی مطهری، یادداشت‎‎های استاد مطهری، ج 2، ص 116
7. نگارنده در مقاله‎‎های مبسوطی این بحث را پیگیری می‎کند؛ هم‎چنان‎که در مقاله مبسوط ارائه شده به همایش، در نقد و تحلیل «رساله کسر اصنام الجاهلیه»، با بهره‎گیری از نظریه بحران توماس اسپریگنز، به چرایی نگارش و تحلیل این اثر و برجسته‎سازی مباحث سیاسی آن پرداخته است. رساله کسر اصنام الجاهلیه، سرشار از مباحث
سیاسی ‎ـ‎ اجتماعی است.
8. پژوهشگرانی با استناد به گفته‎‎های پژوهشگری دیگر از رجوع به آثار حکمای حکمت متعالیه و در صدر آنان صدرالمتالهین امتناع ورزیده و بر تقلیدی و تکراری بودن آن تاکید می‎کنند غافل از اینکه خود در دام تقلید فرو افتاده‎اند

منبع: هفته نامه پنجره