یادداشت/

روش‌شناسی اقتصاد مقاومتی در مقایسه با سایر تفکرات اقتصادی/ پیش‌نیازهای اقتصاد مقاومتی برای رسیدن به موفقیت چیست؟

تا چه حد ویژگی‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی می‌تواند در شکل‌گیری یک نظام اقتصادی مؤثر باشد؟ نظام اقتصادی ایران مبتنی بر کدام نظام است: اسلامی یا سرمایه‌داری؟ کدام مدل می‌تواند برای اقتصاد مفید باشد؟ آیا اقتصاد مقاومتی می‌تواند نجات‌بخش اقتصاد ایران تلقی شود؟ چه اصلاحاتی باید صورت بگیرد؟

کد خبر: ۳۵۰۶۹۳

جمعه - ۳۱ مرداد ۱۳۹۳ / August 22, 2014

گروه اقتصادی «خبرگزاری دانشجو» - سید پرویز جلیلی کامجو؛ بیشتر مکاتب اقتصادی، مانند نهادگرایان، مکتب تاریخی، کمونیست ها و نئوکلاسیک ها (نئولیبرالیسم) معتقدند که پدیده های اقتصادی و اجتماعی را نمی توان به‌صورت مجزا مورد مطالعه قرار داد. در این بین، طرفداران مکتب تاریخی، سرسختانه معتقدند که آداب و رسوم اجتماعی و شرایط خاص تاریخی کشورها بر قوانین و نهادهای اقتصادی اثرگذار خواهند بود. سیر تاریخی هر کشور و ملت بر نوع، شکل گیری، کارکرد و تکامل نهادهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی مؤثر هستند. همین امر، اهمیت مطالعه‌ی اقتصاد از نقطه‌نظر تاریخی را دوچندان می نماید. مطالعه‌ی تاریخی اقتصاد نیز به‌ناچار تحلیل اقتصادی را به سمت اقتصاد ملی هدایت می نماید. ویژگی های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، گرایش‌های مذهبی و سیر تاریخی جمهوری اسلامی ایران، اقتصاد ایران را به سمت یک اقتصاد ملی خاص هدایت می نماید. خاص به این جهت که این اقتصاد ملی باید دارای جهت گیری های مشخص اسلامی نیز باشد.

اقتصاد مقاومتی: اقتصاد ملی است یا اقتصاد دینی؟

اقتصاد مقاومتی چه تفاوتی با اقتصاد مکتب تاریخی و اقتصاد کلاسیک (لیبرالیسم) دارد؟ هدف اقتصاد مقاومتی تقویت اقتصاد اسلامی یا تقویت اقتصاد ملی است؟ اوضاع اقتصادی-سیاسی ایران نشان می دهد که اگر در چشم‌انداز اقتصاد مقاومتی بین سه نوع تفکر اقتصاد ملی با تأکید بر تئوری های مکتب تاریخی، اقتصاد سرمایه‌داری با تأکید بر مکتب کلاسیک (لیبرالیسم) و اقتصاد دینی با تأکید بر اصول ادیان آسمانی به‌خصوص اسلام، برای جمهوری اسلامی ایران، مرزهای روشن و متمایز (نه به‌صورت شعار، بلکه در عمل) قائل نشویم، اقتصاد مقاومتی یک نوآوری غیرضروری به نظر می رسد. اما در صورتی که آنچه در عمل اتفاق می افتد دیدگاه مشخص و متمایز و مخصوص جمهوری اسلامی ایران باشد و این تفکیک بتواند یک چارچوب اقتصاد سیاسی با توجه به نهادها و بنیان های اجتماعی ایران اسلامی ایجاد نماید، می توان نام این تفکر را الگوی ایرانی-اسلامی پیشرفت یا اقتصاد مقاومتی نهاد. به‌طوری‌که اوضاع کنونی سیاسی-اقتصادی و اجتماعی ایران این نوآوری را بسیار ضروری و لازم می-نمایاند. اما مجدداً تأکید می نماییم که اقتصاد بیمار ایران نیاز به شعار و تکرار ندارد!

تفاوت بین نظام بازار با نظام سرمایه داری

در اینجا باید تأکید نماییم که نباید نظام بازار و نظام سرمایه داری معادل هم تلقی گردند، بلکه اصل تخصیص بهینه، که توسط بازار رقابت کامل انجام می گیرد (تخصیص نظام بازار)، یکی از چندین اصول نظام سرمایه داری است که سایر نظام ها، مانند اسلام نیز از آن حمایت می نماید. البته بسیاری از انتقادات وارده بر نظام سرمایه‌داری مربوط به نوع کاربرد و استفاده از اصل نظام بازار و اصل مالکیت خصوصی است، نه مربوط به جوهر و ذات این اصول، زیرا اسلام نیز از ابزار بازار به‌عنوان یک اصل اقتصادی استفاده می نماید و طرفدار تخصیص بهینه‌ی بازار و مالکیت خصوصی است. بازار از صدر اسلام و حتی در حکومت پیامبر اسلام (ص) در مدینه وجود داشته است. بدین ترتیب، تأکید می نماییم که نظام سرمایه داری نباید معادل نظام بازار تلقی گردد.

با عطف به نکته‌ی فوق، برخلاف عقاید بسیاری از محققین، در راستای تقویت بازار و خصوصی سازی، اقتصاد ایران تحت تأثیر عقاید اقتصادیِ اسلام است تا نظام سرمایه داری. اما وجود رانت اقتصادی، فساد اقتصادی، اقتصاد غیررسمی گسترده، نظام مالیاتی ضعیف، نهادهای اقتصادی-اجتماعی عقب مانده که مطابق با پیشرفت تکنولوژی (زیربنا) رشد نکرده اند، سرمایه‌ی اجتماعی پایین، عقلانیت ابزاری ضعیف، نقش گسترده‌ی دولت و سایر نهادهای وابسته، هزینه‌ی مبادله بالا، سواری مجانی گسترده، شکاف طبقاتی، توزیع نامتناسب درآمد، ثروت و امکانات دولتی، نقض آشکار قانون به‌خصوص قوانین اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران، نه با نظام سرمایه‌داری مطابقت دارد و نه با نظام اقتصاد اسلامی و همین امر باعث کاهش کارایی نظام اقتصاد ایرانی-اسلامی به پایین تر از کارایی نظام اقتصاد سرمایه داری شده است. به‌طوری‌که در امر قضاوت، برخی دچار اشتباه شده و نابرابری کمّی را نابرابری ارزشی تلقی نموده اند. به‌ناچار در این شرایط، به اقتصاد مقاومتی متوسل شده ایم تا بتوانیم اقتصاد ملی را با تأکید بر سابقه‌ی تاریخی و مذهبی، ترمیم نماییم. بدین منظور، باید دقیقاً مشخص نماییم که چه رابطه ای بین سابقه‌ی تاریخی و مذهبی ایران و اقتصاد ملی به‌عنوان یک واحد اقتصاد وجود دارد.

عقاید مکتب تاریخی و اقتصاد ملی

وی در برهان نوشت: فردریش لیست، بنیان‌گذار مکتب تاریخی و عقاید اقتصاد ملی، معتقد بود که قوانین اقتصادی در شرایط متغیر زمان و مکان، قوانین مطلقی به‌شمار نمی آیند و قوانین اقتصادی باید با تغییر زمان و مکان تغییر یابند تا کارایی اقتصادی منابع متغیر، در جریان تولید (که خود با تغییر شیوه و روش تولید در حال تغییر است) محفوظ بماند. لیست معتقد بود که قوانین اقتصادی مکتب کلاسیک در قرن 18 انگلستان، قابل تعمیم به قرن 19 در آلمان نیست، زیرا نهادهای اجتماعی و سیاسی، آداب و رسوم و فرهنگ اقتصادی یک ملت به‌لحاظ زمانی و مکانی در حال تغییر است و نظام سرمایه داری به‌لحاظ فروض خاص خود، این ویژگی ها را در نظر نمی گیرد.

فردریش لیست در مقابل تأکید کلاسیک ها بر مفهوم فرد به‌عنوان یک واحد اقتصادی، بر یک اقتصاد ملی با مفهوم ملت تأکید می نماید. برای نیل به اقتصاد ملی، ابتدا باید ملیت و فرهنگ تاریخی هر کشوری مبنای نظریه پردازی و سیاست‌گذاری اقتصادی قرار داده شود. تنها این روش سیاست‌گذاری اقتصادی است که می تواند در بالا بردن سطح رفاه اقتصادی جامعه با حفظ عقاید ملی، مفید و مؤثر باشد. فردریش لیست طرفدار تجارت آزاد است، اما سیاست حمایت از صنایع نوزاد را به‌منظور تقویت اقتصاد ملی، پیشنهاد می نماید و البته او به‌هیچ‌وجه از انحصار حمایت نمی کند.

اخلاق پروتستانی و اخلاق یهودی

ماکس وبر، مورخ، جامعه‌شناس و اقتصاددان برجسته‌ی آلمانی، تحقیقات گسترده و عمیقی در مورد رابطه‌ی مذهب با پیشرفت اقتصادی انجام داده است. وبر نقش اخلاق پروتستانی را در توسعه‌ی اقتصادی نظام سرمایه‌داری مؤثر می داند. به عقیده‌ی وبر، حداکثر کردن منافع شخصی که ستون نظام سرمایه داری است، به معنای نقض عدالت اجتماعی در این نظام نیست. او در کتاب خود تحت عنوان «اخلاق پروتستانی و روحیه‌ی سرمایه داری» (1904)، باورهای مذهبی آیین پروتستانی را عنصر مهم روحی و معنوی در پیشرفت نظام سرمایه داری معرفی می نماید.

دکترین رسالت کار پروتستانی، کار را وسیله ای برای خشنودی خداوند و یک عبادت مذهبی معرفی می نماید و در مقابل، تن‌پروری و تنبلی را گناه بزرگی می داند. وبر معتقد است انضباط شخصی، کوشش و فعالیت، کم‌خرجی و صرفه جویی، اعتدال و میانه روی، متانت و هوشیاری، اگر با انگیزه‌ی نفع پرستی یا سودجویی ترکیب شود، به تراکم سرمایه منجر خواهد شد و پیشرفت اقتصادی در پی آن ایجاد می گردد.

وبر با بررسی اعمال و رفتار پروتستانیسم، تأکید می نماید که بین اصول اخلاقی فقه پروتستانی و روحیه‌ی سرمایه داری، سازگاری قوی وجود دارد. او سعی در ایجاد یک مدل با نام «نوع آرمانی» داشت که با کمک آن بتواند شرایط تحقق توسعه‌ی اقتصادی را در سرمایه داری مورد آزمون تجربی قرار دهد. مدلی که در ایران می‌توان نام آن را اقتصاد مقاومتی نامید، زیرا منطبق بر آنچه اعلام شده است، با استفاده از اصول اقتصاد مقاومتی، ما به دنبال تحقق اقتصاد اسلامی در چارچوب یک اقتصاد ملی هستیم.

البته هموطن وی، ورنر سومبارت، معتقد است که آن نقشی که وبر برای پروتستانیسم قائل است، جودیسم (یهودیت) در نظام سرمایه داری ایفا نموده است. سومبارت در کتاب «سرمایه داری مدرن»، اخلاق یهودی را محرک اصلی توسعه‌ی اقتصادی سرمایه داری می‌داند.

رابطه‌ی مذهب و پیشرفت اقتصادی در اسلام

با توجه به وجود سرمایه‌ی انسانی، فیزیکی و طبیعی در جمهوری اسلامی ایران، اصول اخلاقی اسلام می تواند با تقویت نهادهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در چارچوب ملی و تقویت سرمایه‌ی اجتماعی و اخلاق حرفه ای، منجر به توسعه‌ی اقتصادی نظام اقتصاد اسلامی در ایران گردد، زیرا امروز مفهوم سرمایه‌ی اجتماعی مترادف گسترش فضایل اخلاقی و کاهش رذایل اخلاقی است. اگر از این بُعد به اقتصاد مقاومتی بنگریم، اقتصاد مقاومتی می-تواند یک سیاست مقطعی و زودگذر نباشد و نوآوری ضروری محسوب گردد که اقتصاد ایران شدیداً تشنه آن است!

در چارچوب نکات مطرح‌شده، اقتصاد مقاومتی باید به دنبال تقویت اخلاق حرفه ای باشد. اخلاق حرفه ای اخلاقی است که مستمر، باثبات، متمرکز، هدفمند، سازگار، اختیاری، مبتنی بر عقلانیت و قابل ارتقا باشد و همچنین به‌دور از احساسات، تبعیض و نقض قانون باشد. چنین اخلاقی به‌عنوان یک نهاد نیرومند در جامعه ای رخ می دهد و شکل می گیرد که انباشت قابل توجهی از سرمایه‌ی اجتماعی را داشته باشد و رعایت این نوع اخلاق نیز عامل تقویت سرمایه‌ی اجتماعی است. بدین ترتیب، این گفته که وجود حداقلی از سرمایه‌ی اجتماعی شرط لازم برای اجرای نظام اقتصاد بازار است، قابل دفاع است و نقش دین و مذهب در این بخش بسیار قابل توجه و انکارناپذیر است. همچنین سرمایه‌ی اجتماعی از دو بُعد تقویت عقلانیت و کاهش هزینه‌ی مبادله‌، باعث افزایش بهره وری و کارایی اقتصادی نیز خواهد شد.

جمع بندی

تغییر و تحول از عناصر اصلی زندگی بشری است و هر عصری عصر گذار است و مطمئناً هیچ تفکری خالی از ایراد و اشکال نیست و اشکالات و ایرادات نیز می تواند به دلیل تغییر نهادهای موجود در جامعه و عدم انطباق تفکر با تغییرات صورت‌گرفته در نهادها، ایجاد گردد. اما تفکری قابل احترام است و در هر عصری به‌عنوان تفکر برتر توسط اکثریت مردم انتخاب می گردد که در عمل موفق تر و از سایر نظام ها کارآمدتر است. اقتصاد مقاومتی به‌عنوان یک اقتصاد ملی، نیاز به تقویت سرمایه‌ی اجتماعی دارد تا در عمل نیز بتواند به موفقیت برسد.

اقتصاد مقاومتی یک مفهوم اقتصاد سیاسی است تا یک مفهوم محض اقتصادی. اقتصاد مقاومتی باید به دنبال راه‌حل-های اقتصاد سیاسی باشد تا در عمل و کاربرد نیز بتواند بر بحران های ایجادشده در عرصه‌ی اقتصاد سیاسی فائق آید و اقتصاد را در جهتی قرار دهد که آمادگی و آینده‌نگری لازم نیز اتخاذ شده باشد. همچنین در این مسیر، باید اصول زیربنایی دقیقاً مشخص شوند و با اصول روبنایی سازگار باشند. در طول تاریخ، تفکرات اقتصاد ملی توسط طرفداران مکتب تاریخی و تفکرات اقتصاد مذهبی توسط طرفداران روش جامعه‌شناختی وبر، به‌صورت کاملاً علمی، بسط داده شده است و در عمل نیز مورد آزمون تجربی قرار گرفته اند و این تجربیات می‌تواند راهگشای برخی مشکلات اقتصاد ایران باشند.