به مناسبت سالروز بزرگداشت عطار نیشابوری؛

«عطار» پدرخوانده مولوی و جامی/ قاتل عطار نیشابوری کیست؟

فريدالدين ابوحامد محمد بن ابوبكر ابراهيم بن اسحاق عطار نيشابوري، يكي از شعرا و عرفای نام آور ايران در اواخر قرن ششم و اويل قرن هفتم هجري قمري است. وی به گفته برخی از تاریخ نویسان در ۵۱۳ و به روایت دیگری در سال ۵۳۷ هجري.قمری متولد شد.

کد خبر: ۴۰۲۰۶۸

سه‌شنبه - ۲۵ فروردين ۱۳۹۴ / April 14, 2015

به گزارش خبرنگار فرهنگی «خبرگزاری دانشجو»، فريدالدين ابوحامد محمد بن ابوبكر ابراهيم بن اسحاق عطار نيشابوري، يكي از شعرا و عرفای نام آور ايران در اواخر قرن ششم و اويل قرن هفتم هجري قمري است. وی به گفته برخی از تاریخ نویسان در 513  و به روایت دیگری در سال  537 هجري.قمری متولد شد.

عطار نیشابوری در قريه كدكن يا شادياخ كه در آن زمان از توابع شهر نيشابور بوده به دنيا آمد. البته از دوران کودکی وی اطلاعات زیادی در دست نیست جز اینکه پدر وی در شهر شادیاخ به شغل عطاري مشغول بوده که عطار بعد از فوت پدرش به این حرفه می پردازد تا اینکه انقلاب روحي در وي ایجاد شده و عطار را به سمت شعر و شاعری سوق می دهد.

عطاری که یکباره دچار انقلاب روحی شد

درباره دلایلی تحول یکباره عطار نیشابوری داستان های متفاوتی نقل شده که یکی از آنها بدین شرح است:

روزي عطار در دكان خود مشغول به معامله بود كه درويشي به آنجا رسيد و چند بار با گفتن جمله چيزي براي خدا بدهيد از عطار كمك خواست ولي او به درويش چيزي نداد. درويش به او گفت: اي خواجه تو چگونه مي خواهي از دنيا بروي؟ عطار گفت: همانگونه كه تو از دنيا مي روي. درويش گفت: تو مانند من مي تواني بميري؟ عطار گفت: بله، درويش كاسه چوبي خود را زير سر نهاد و با گفتن كلمه الله از دنيا برفت. عطار چون اين را ديد شديداً متغير شد و از دكان خارج شد و راه زندگي خود را براي هميشه تغيير داد.

او بعد از مشاهده حال درويش دست از كسب و كار كشيد و به خدمت شيخ الشيوخ عارف ركن الدين اكاف رفت كه در آن زمان عارف معروفي بود و به دست او توبه كرد و به رياضت و مجاهدت با نفس مشغول شد و چند سال در خدمت اين عارف بود. بعد از آن عطار قسمتي از عمر خود را به رسم سالكان طريقت در سفر گذراند و از مكه تا ماوراءالنهر به مسافرت پرداخت و در اين سفرها بسياري از مشايخ و بزرگان زمان خود را زيارت كرد و در همين سفرها بود كه به خدمت مجدالدين بغدادي رسيد. گفته شده در هنگامي كه شيخ به سن پيري رسيده بود بهاءالدين محمد پدر جلال الدين بلخي با پسر خود به عراق سفر مي كرد كه در مسير خود به نيشابور رسيد و توانست به زيارت شيخ عطار برود، شيخ نسخه اي از اسرار نامه خود را به جلال الدين كه در آن زمان كودكي خردسال بود داد. عطار مردي پر كار و فعال بوده چه در آن زمان كه به شغل عطاري و طبابت اشتغال داشته و چه در دوران پيري خود كه به گوشه گيري از خلق زمانه پرداخته و به سرودن و نوشتن آثار منظوم و منثور خود مشغول بوده است.

قاتل عطار نیشابوری چه کسی بود؟

در مورد وفات او نيز گفته هاي مختلفي بيان شده و برخي از تاريخ نويسان سال وفات او را 627 هجري .ق، دانسته اند و برخي ديگر سال وفات او را 632 و 616 عنوان می کنند؛آنگونه که تاریخ نویسان می گویند عطار نیشابوری در هنگام يورش مغولان به شهر نيشابور توسط يك سرباز مغول به شهادت رسيده كه شيخ بهاءالدين در كتاب معروف خود كشكول اين واقعه را چنين تعريف مي كند كه وقتي لشكر تاتار به نيشابور رسيد اهالي نيشابور را قتل عام كردند و ضربت شمشيري توسط يكي از مغولان بر دوش شيخ خورد كه شيخ با همان ضربت از دنيا رفت.

مقبره شيخ عطار در نزديكي شهر نيشابور قرار دارد و چون در عهد تيموريان مقبره او خراب شده بود به فرمان امير عليشير نوايي وزير سلطان حسين بايقرا مرمت و تعمير شد.

در حقیقت عطار، يكي از شاعران بزرگ متصوفه و از مردان نام آور تاريخ ادبيات ايران به شمار می رود و سخنی ساده و گیرا دارد، به عبارت دیگر عطار  براي بيان مقاصد عرفاني خود بهترين راه را كه همان آوردن كلام ساده و بي پيرايه و خالي از هرگونه آرايش است را انتخاب کرد. این شاعر سرمشق عرفاي نامي بعد از خود همچون مولوي و جامي قرار گرفته و آن دو نيز به مدح و ثناي اين مرشد بزرگ پرداخته اند چنانكه مولوي گفته است:

عطار روح بود و سنايي دو چشم او ما از پي سنايي و عطار آمديم

عطار خالق کدام آثار فاخر ادبی است؟

آثار این شاعر بزرگ کشورمان به دو دسته منظوم و منثور تقسيم مي شود که آثار منظوم وی عبارت است از ديوان اشعار كه شامل غزليات و قصايد و رباعيات.همچنین مثنويات این شاعر نیز عبارت است از الهي نامه، اسرار نامه، مصيبت نامه، وصلت نامه، بلبل نامه، بي سر نامه، منطق الطير، جواهر الذات، حيدر نامه، مختار نامه، خسرو نامه، اشتر نامه و مظهر العجايب.

منطق الطیر شاهکار ادبی زبان فارسی به شمار می‌رود

البته از ميان مثنوي هاي  عطار نیشابوری بهترين و شيواترين آنها كه به نام تاج مثنويهاي او به شمار مي آيد منطق الطير است كه موضوع آن بحث پرندگان از يك پرنده داستاني به نام سيمرغ است كه منظور از پرندگان سالكان راه حق و مراد از سيمرغ وجود حق است كه عطار در اين منظومه با نيروي تخيل خود و به كار بردن رمزهاي عرفاني به زيباترين وجه سخن مي گويد كه اين منظومه يكي از شاهكارهاي زبان فارسي است و منظومه مظهر العجايب و لسان الغيب است كه برخي از ادبا آنها را به عطار نسبت داده اند و برخي ديگر معتقدند كه اين دو كتاب منسوب به عطار نيست.

تذکرةالاولیا عطار شرح حال ۷۲ تن از عارفان و مشایخ کشور

تذکرةالاولیا یکی دیگر از کتاب های عطار نیشابوری است که با نثر ساده و در قسمت‌هایی مسجع، در شرح احوال بزرگان اولیاء و مشایخ صوفیه نوشته شده است. این کتاب شامل مقدمه و ۷۲ باب که هریک به زندگی، حالات، اندیشه‌ها و سخنان یکی از عارفان و مشایخ تصوف می‌پردازد، و ذکر مکارم اخلاق، مواعظ و سخنان حکمت‌آمیزشان در این کتاب آورده شده‌است.

نخستین باب به حالات و سخنان جعفر صادق اختصاص یافته و باب هفتاد و دوم به حسین بن منصور حلاج(متوفی ۳۰۹). به نظر محمد استعلامی، دست‌نویس‌های معتبر تذکرةالاولیا تا قرن دهم هجری، شامل همین ۷۲ باب است، امّا پس از قرن دهم فصل‌های دیگری با عنوان «ذکر متأخران از مشایخ کبار» بر این کتاب افزوده شده که حالات و سخنان ۲۵ تن از عارفان قرن‌های چهارم و پنجم را دربر دارد .در این کتاب از کسانی چون اویس قرنی بایزید بسطامی، ابراهیم ادهم، رابعه عدویه، ابوحنیفه، شافعی، احمد حنبل و محمد باقر یاد شده‌است.

عطار در دیباچهٔ کتاب نحوهٔ گزینش و تألیف مطالب را به‌روشنی بیان کرده‌است؛ بنابراین مقدمه، نقل‌ها و روایت‌های تذکرةالاولیا التقاطی از مطالب کتاب‌های دیگر است. از آثار صوفیانه مهم و مشهور مربوط به اواخر قرن چهارم تا پایان قرن ششم، چند اثر با احتمال زیاد ممکن است مأخذ نقل‌های مؤلف تذکرةالاولیا باشند، که عبارت‌اند از: طبقات الصوفیه اثر عبدالرحمان سلمی نیشابوری، حلیةالاولیا ابونعیم اصفهانی، و رسالهٔ قشیریه نوشتهٔ ابوالقاسم قشیری. کشف‌المحجوب هُجویری نیز احتمالاً از منابع عطار بوده، زیرا عطار برخی از مضامین آن را با عبارات روان‌تر و رساتر آورده‌است.