سايت «مرکز اسناد انقلاب اسلامي»

تظاهرات ميليوني در سراسر ايران بعد از نماز عيد فطر سال 1357

عید فطر سال‌ 1357 (13 شهریور) شور و نشاطی‌دیگر داشت‌. مسلمانان ‌سر تا سر كشور پس‌ از یك‌ ماه‌ عبادت‌ خدا و مبارزه ‌با شاه‌، شكوه‌ اسلامی‌ خود را به‌ نمایش‌ گذاشتند. مردم‌ آن‌ روز دعاهای‌ اسلامی‌ را با شعارهای‌ مرگ‌ بر شاه‌ و درود برخمینی‌ به‌ جا آوردند.

کد خبر: ۴۱۲۹۵

پنجشنبه - ۲۶ شهريور ۱۳۸۸ / September 17, 2009

پاتوق شیشه ای- علی‏رغم اختناق ایجاد شده توسط رژیم پهلوی، پیگیری نهضت از طرف امام خمینی(ره) و روحانیت معظم، در روز عید فطر سال 1357 تجلی نمود و مردم در شهرهای تهران، قم، خمین، كرج و ایلام و دیگر شهرها پس از برگزاری نماز عید به حركت در آمده و شعارهای كوبنده بر ضد رژیم سردادند. در تهران، ده‏ها هزار نفر برای شركت در نماز عید فطر در منطقه قیطریه گرد آمدند و نماز عید را به امامت آیت‏اللَّه شهید مفتح به جای آوردند. آن‏گاه حجت‏الاسلام شهید باهنر سخنرانی مبسوطی پیرامون اوضاع كشور ایراد نمود. از آن پس راهپیمایی با شكوه مردم آغاز شد. این راهیپمایی عظیم و تظاهرات روزهای بعد، زمینه را برای وقوع حادثه خونین هفدهم شهریور فراهم ساخت و دست رژیم را بار دیگر به خون مردم، رنگین نمود.

مسلمانان‌ بعد از یك‌ ماه‌ عبادت‌ و روزه‌، اوّل‌ شوّال‌ را عید می‌گیرند و به‌ شكرانه‌ی‌ توفیق‌ بندگی‌ برای‌ برگزاری‌ نماز عید فطر در مساجد جامع‌یا بیابان‌ها تجمع‌می‌كنند. عید فطر سال‌ 1357 (13 شهریور) شور و نشاطی‌دیگر داشت‌. مسلمانان ‌سر تا سر كشور پس‌ از یك‌ ماه‌ عبادت‌ خدا و مبارزه ‌با شاه‌، شكوه‌ اسلامی‌ خود را به‌ نمایش‌ گذاشتند. مردم‌ آن‌ روز دعاهای‌ اسلامی‌ را با شعارهای‌ مرگ‌ بر شاه‌ و درود برخمینی‌ به‌ جا آوردند.

رژیم‌ شاه‌ در بسیاری‌ از شهرها تحمل‌ خود را از دست‌ داد و به‌ روی‌ نمازگزاران ‌آتش‌ گشود. روزنامه‌های‌ كیهان‌ و اطلاعات‌ كه‌ تازه‌ از زیر فشار سانسور خود را رها می‌كردند، توانستند گوشه‌هایی‌ از مانور قدرت‌ مسلمانان‌ را در عید فطر نشان‌ دهند. كیهان‌ با انعكاس‌ تصاویری‌ از این‌ راهپیمایی‌ بزرگ‌،9 صفحه‌ی‌ خود را به‌ این‌ راهپیمایی‌ و تظاهرات‌ اختصاص‌ داد و در سوتیتر خود نوشت‌: «تظاهرات‌ و راهپیمایی‌ چند میلیونی‌. عظیم‌ترین‌ نماز عید فطر تاریخ‌ ایران‌ برگزار شد.» بر مبنای‌ همین‌ گزارش‌ براساس‌ نظر حضرت‌ امام‌«راهپیمایان‌، سربازان‌ و افسران‌ را در خیابان‌ها گل‌باران‌كردند.» «دریای‌ جمعیتی‌ كه‌ دیروز خیابان‌ها تهران‌ را پوشانده ‌بود، چهره‌ی‌ سیاسی‌ـمذهبی‌ خود را در آرامش‌ شگفت‌آوری‌ پوشاند. صد هزار تظاهركننده‌ هر جا به‌ مأموران ‌و كامیون‌های‌ پر از سرباز رسیدند چون‌ دریایی‌ كه‌ جزیره‌ای‌ را در میان‌ بگیرد، به‌ گرمی ‌برای‌ سربازان‌ و نظامیان‌ دست‌تكان‌ دادند.»

بنابر همین‌ گزارش‌ «مردم‌ كرمان‌ در یك‌ راهپیمایی‌طولانی‌ یكی‌ از بزرگ‌ترین ‌میتینگ‌های‌ مذهبی‌ـ سیاسی‌ را برگزار كردند. پیشاپیش‌ جمعیت‌ آیت‌الله حاج‌ شیخ علی‌اصغر صالحی‌ كرمانی‌ و گروه‌ دیگری ‌از علما و روحانیون‌ در حركت‌ بودند وعكس‌های‌ حضرت‌ آیت‌الله العظمی‌ روح ‌الله خمینی‌ در دست‌ عده‌ای‌ از راهپیمایان‌ بود.» در مشهد «250 هزارنفر» میتینگ‌ دادند. در شیراز نماز را به‌ امامت‌ آیت‌الله دستغیب ‌در مسجد جامع‌ برگزار كردند و سپس‌ در خیابان‌ به‌ حركت‌ درآمدند. جمعیت‌«بیش‌ از یك ‌صد هزار نفر تخمین‌ زده‌ می‌شد.» در بعضی‌ از پلاكاردها شعار«بازگشت‌ حضرت‌ آیت‌الله خمینی‌ و حكومت‌ اسلام‌ به‌ چشم‌ می‌خورد.»

در مراغه‌ و خوی‌ «هزاران‌ نفر ازمردم‌» در راهپیمایی‌ عید فطر شركت‌ كردند. آنها پلاكاردهایی‌ را با خود حمل‌ می‌كردند كه‌ نوشته‌ شده‌ بود: «درود برخمینی‌ـ درود بر شهیدان‌ قم‌، استقلال‌ و آزادی‌».

در اهواز،مردم‌ «یكی‌از بزرگ‌ترین‌ راهپیمایی‌ها با شركت‌ ده‌ها هزار نفر» را شكل‌ دادند. «در پیشاپیش‌ راهپیمایان‌ كه‌ شعارهایی‌ به‌ طرف‌داری‌ از حضرت‌ آیت‌الله العظمی‌ خمینی‌ و علیه‌ دولت‌ می‌دادند گروه‌ زیادی‌ از علما و روحانیون ‌معروف‌ خوزستان‌ در حركت بودند.» در این‌ راهپیمایی‌ «پنج‌ هزار دختر و زن‌ چادری‌ نیز دیده‌ می‌شد.»

در كرمانشاه‌«هزاران‌ نفر از مردم‌ كه‌ عده‌ی‌ زیادی‌ زن‌ و دختر نیز در بین‌ آنها دیده‌ می‌شدند، در یك‌ تظاهرات ‌آرام‌ شركت‌ كردند».

در گرگان‌، ساری‌، كاشان‌، میانه‌، كرج‌، یزد،همدان‌، بابل‌،بابلسر، شاه‌آباد غرب‌، گچساران‌، چالوس‌، گلپایگان‌،شاهرود، لنگرود، آباده‌، سیرجان‌،ارسنجان‌، شهرری‌، اردكان‌ یزد و چند شهردیگر راهپیمایی‌های‌ بزرگی‌ شكل‌ گرفت‌. در بعضی‌ از شهرها تظاهرات‌ به‌ خشونت‌ گرایید و چندین‌ نفر به‌ شهادت‌ رسیدند.

در تظاهرات‌ بزرگ‌ قم،‌ پلیس‌ دست‌ به‌ خشونت‌ زد و یك‌ نفر را شهید و 35 تن‌ را مجروح‌كرد. در ایلام‌ تظاهرات‌ آرام‌ مردم‌ مورد تعرض‌ پلیس‌ واقع‌ شد و سه‌ نفر به‌ نام‌های ‌شیرزاد عبداللهی‌، اسد شیرخانی‌ و امیراصغر را به‌ شهادت‌ رساند و پنج‌ نفر دیگر را مجروح‌ كرد. در این‌ درگیری‌ 2 پلیس‌ نیز كشته‌ شدند. در كرج‌ نیز دو نفر به‌ شهادت‌رسیدند.

در خمین ‌نیز تظاهرات‌ آرام‌ مردم‌ با دخالت‌ پلیس‌ دو شهید و دو مجروح‌ به‌جاگذاشت‌. بنابر همین‌ گزارش‌ تنها در تبریز نماز عید فطر برگزار نشد. علما در اعتراض‌ به‌ كشتار نیروهای‌ نظامی‌ و انتظامی‌ در آخرین‌ روز ماه‌ رمضان‌ از برگزاری‌ نماز خودداری‌ كردند.

بزرگ‌ترین‌ نمایش‌ قدرت‌ نماز عید فطر تهران‌ بود. در چهار گوشه‌ی‌ تهران‌ چهار نمازبرگزار شد. نماز عید در غرب ‌تهران‌ در بیابان‌های‌ بزرگراه‌ محمدعلی‌ جناح‌ به‌ امامت ‌حجت‌الاسلام‌ حاج‌ شیخ‌ علی‌اصغر مروارید برگزار شد. در این‌ نماز بیش‌ از 20 هزارنفر شركت‌ كردند و در پایان‌ دست‌ به‌ تظاهرات‌ زدند. شعار مردم‌ با «درودبر خمینی‌» آغازشد. در شرِق تهران‌ نماز عید فطر با امامت‌ «علامه‌ یحیی‌نوری‌ و جمعیتی‌ حدود 50 هزار نفر در خیابان‌ فرح‌آباد ژاله‌» برگزار شد. صف‌های‌ نماز جماعت‌ به‌ طول‌ «5/1كیلومتر» می‌رسید. در جنوب‌ شهر نیز بعد از مراسم‌ نماز عید فطر در بعضی‌ از مساجد مردم‌ در دسته‌های‌ بزرگی‌ به‌ سوی‌ میدان‌ 25 شهریور حركت‌ كردند. «ساعت‌ 30/11 درحدود 12 تا 15 هزارنفر از خیابان‌ بهبودی‌ به‌ سوی‌ خیابان‌ تاج‌ حركت‌ می‌كردند و به ‌تظاهركنندگان‌ كه‌ با گروه‌های‌ دیگر حركت‌ می‌كردند پیوستند.»

مهم‌ترین‌ مانور قدرت‌ تهران‌ در تپه‌های‌ قیطریه‌ شكل‌ گرفت‌: «ساعت‌30/7 صبح‌ جمعیتی‌ انبوه‌ از مسجد قبا به‌ سوی‌ قیطریه‌ به‌ راه‌ افتاد. درهمان‌ موقع‌ از مساجد دیگر تهران‌ نیز جمعیت‌های‌ دیگری‌ به‌ حركت‌افتادند. در خیابان‌ كوروش‌ (شریعتی‌) جمعیت ‌آن‌ قدر زیاد شده‌ بود كه‌ نیمی‌ از عرض‌ خیابان‌ را در صفی‌ به‌ طول‌ پیش‌ از یك‌ كیلومتر پوشانده‌بود. در حدود سه‌ هزار زن‌ چادری‌ نیز همراه‌ تظاهركنندگان‌ بودند و پیشاپیش ‌آنها حركت‌ می‌كردند.» دسته‌های‌ مختلف‌ در تپه‌های‌ قیطریه‌ گردآمدند. با آغاز نماز«حدود 100 هزار نفر به‌ نماز جماعت‌ ایستادند». پس‌ ازخطبه‌های‌ آیت‌الله مفتح‌ وسخنرانی‌ دكتر باهنر جمعیت‌ در خیابان‌ كوروش‌به‌ راه‌ افتاد «تظاهركنندگان‌ در حال‌حركت‌ شعار می‌دادند ایران‌ كشورماست‌ـ نهضت‌ ما حسینی‌ است‌، رهبر ما خمینی‌است‌ـ استقلال‌، آزادی‌،حكومت‌ اسلامی‌» راهپیمایان‌ طول‌ 20 كیلومتر را تا میدان‌ راه‌آهن‌ طی‌كردند. خبرگزاری‌های‌ جهان‌ راهپیمایی‌ تهران‌ را تحت‌ پوشش‌ وسیع‌ خبری‌ قراردادند.

خبرگزاری‌ فرانسه‌ راهپیمایان‌ را بین‌ 200 تا 500 هزار نفر برآوردكرد. خبرگزاری‌ رویترگزارش‌ كرد: «در حدود 20 هزار نفر در خیابان‌های‌اصلی‌ پایتخت‌ رژه‌ رفتند».آسوشیتدپرس‌ گزارش‌ كرد «در تهران‌ حدود صدهزار تن‌ در تظاهرات‌ شركت‌ كردند. در این‌ تظاهرات‌ زنان‌ مسلمان‌ نیز چادر به‌ سر شركت‌ كردند.» رادیو لندن‌ كه‌ همواره‌ سعی ‌می‌كرد نیروهای ‌مذهبی‌ را بی‌اهمیت‌ جلوه‌ دهد فقط‌ به‌ نماز قیطریه‌ اشاره‌ كرد وگفت‌:«در شمال‌ تهران‌ در یك‌ زمین‌ بایر و خالی‌ در نزدیكی‌ جاده‌ی‌ قدیم‌ شمیران‌ حدود 10 تا15 هزار نفر جمع‌ می‌شدند تا نماز عید فطر به‌ جای‌ آورند‌ و به‌ خطبه‌ای‌ كه‌ به‌ روشنی ‌رنگ‌ سیاست‌ و مذهب‌ را توأم داشت‌ گوش‌ دهند.» راهپیمایی‌ و تظاهرات‌ عید فطر در واقع‌ مانور قدرت‌ نیروهای‌ مذهبی‌ در ایران‌ بود.عظمت‌ این‌ مانور به‌ قدری‌ بود كه‌ هیچ‌ گروهی‌ نتوانست‌ درمقابل‌ آن‌ سر تعظیم‌ فرونیاورد.

ملی‌گرایان‌ نیز كه‌ از اوج‌گیری‌ قدرت‌ نیروهای‌ مذهبی‌ راضی‌ نبودند، این‌ عظمت‌ را با زبان‌ خود تفسیر كردند. سنجابی‌ گفت‌: «تظاهرات‌ دیروز تجلی‌ روح‌ آزادی‌ خواهی‌بود». فروهر گفت‌: «نمایش‌ ملی‌ دیروز نتیجه‌ی‌ بیداری‌ ملت‌ بود». آنچه‌ در حاشیه‌ی‌ راهپیمایی‌ بیشتر جلب‌ نظر می‌كند، نظم‌ و سازماندهی‌ راهپیمایی‌بود. سولیوان‌ سفیر آمریكا در ایران‌ در این‌ رابطه‌ می‌نویسد: «راهپیمایی ‌روز عید فطر به‌ عنوان‌ یك ‌دمونستراسیون‌ و نمایش‌ خیابانی‌ در تاریخ‌نوین‌ ایران‌ بی‌سابقه‌ بود. حداقل‌ یك‌ صدهزار نفر در این‌ راهپیمایی‌ شركت‌ كرده‌ بودند. نظم‌ این‌ راهپیمایی‌ فوق العاده‌ و شبیه‌ به‌ یك‌ رژه‌نظامی‌ بود. مأموران‌ انتظامی‌ راهپیمایی‌، جوانانی‌ بودند كه‌ بیشتر سوار بر موتورسیكلت‌ هوندا صفوف‌ راهپیمایان‌ را منظم‌ می‌كردند و در سر چهارراه‌ها و تقاطع‌ها راه‌ عبور و مرور وسایل‌ نقلیه‌ را برای‌ حركت ‌راهپیمایان‌ مسدود می‌كردند. عده‌ای‌ ازمأموران‌ انتظامی‌ راهپیمایی‌ مجهز به‌ وسائل‌ مخابراتی‌ تاكی‌ـ واكی‌ بودند. پیش‌بینی‌های ‌لازم‌ برای‌تأمین‌ آب‌ و خنكی‌ به‌ عمل‌ آمده‌ بود و عده‌ای‌ هم‌ با بلندگو برای‌ هماهنگ‌ ساختن‌ شعارهای‌ راهپیمایان‌ حركت‌ می‌كردند. به‌ طور خلاصه‌ این‌ راهپیمایی‌ نمایشی‌ از قدرت‌ مخالفان‌ مذهبی‌ شاه‌ و تشكیلات‌ قوی‌ و منظم‌آنها بود.»

سولیوان‌ از این‌سازماندهی‌ تعجب‌ خود را پنهان‌ نمی‌كند و اذعان‌ می‌كند كه‌ «نظم‌ و سازمان‌ این‌ راهپیمایی‌ در عین‌ حال‌ كه‌ موجب تحیر و شگفتی‌ ما شد، این‌ واقعیت‌ را هم‌ آشكارساخت‌ كه‌ ما تشكیلات‌ و فعالیت‌ مخالفان‌ را دست‌ كم‌ گرفته‌ایم‌ و از منابع‌ اطلاعاتی‌ لازم‌ در میان‌ گروه‌های‌ مخالف‌ به‌ ویژه‌ روحانیون‌ و بازار برخوردار نیستیم‌.» وقتی‌ خبر تظاهرات‌ عظیم‌ مردم‌ تهران‌ در عید فطر را به‌ شاه‌ دادند، شاه‌ تصمیم‌ گرفت ‌خود این‌ جمعیت‌ را نظاره‌ كند. وی‌ سوار بر هلی‌كوپتر شد، وقتی‌ كثرت‌ جمعیت‌ را دیدچنان‌ به‌ یأس‌ مبتلا شد كه‌ تصمیم‌ گرفت ‌ایران‌ را ترك‌ كند. به‌ روایت‌ احمدعلی‌ مسعود انصاری‌ یكی‌ از درباریان‌«تظاهرات‌ عید فطر كه‌ از قیطریه‌ شروع‌ شد و آن‌ انبوه‌ جمعیت‌ غیرمنتظره‌ و شعار حكومت‌ اسلامی‌ كه‌ همراه‌ آن‌ جمعیت‌ انبوه‌ بود و اساساً سازماندهی‌ بی‌چون‌ و چرائی‌ كه‌ آن‌ جمعیت‌ را به‌ قیطریه‌ كشانده‌ و سپس‌در ردیف‌های‌ منظم‌ به‌ راهپیمایی‌ در خیابان‌ آورد، زنگ‌ خطر بزرگی‌ بود.» این‌ تظاهرات‌ یكی‌ از عواملی‌ بود كه «روحیه‌ی‌ شاه‌ را یك‌سره‌ دگرگون ‌كرد و حتی‌ می‌شود این‌ لغت‌ را به‌ كار برد كه‌ آن‌ مرد باهمه‌ی‌ ابهت‌ و قدرتی‌ كه‌ به‌ آن‌ تظاهر می‌كرد یك‌سره‌ شكست‌.» بی‌جهت‌ نیست‌ كه‌ پیر بلانشه‌ نویسنده‌ی‌ معروف‌ فرانسوی‌ مانور قدرت‌عید فطر را«آغاز پایان‌ كار رژیم‌ سلطنتی»نام‌گذاری‌ كرده‌ است‌.

امام‌خمینی‌ در پیامی‌ ضمن‌ تشكر و تبریك‌ به‌ مردم‌ ایران‌ فرمودند: « فطر امسال‌ عید حماسه‌ و جنبش‌ هر چه‌ بیشتر تمام‌ جناح‌های‌ ملت‌ ایران‌ بود. روزی‌ كه‌ رشد فكری‌ و عملی‌ ملت‌ را به‌ دنیا ثابت‌ كرد و پوچ‌ بودن‌ تبلیغات‌ پر دامنه‌ی‌ مخالفین‌ نهضت‌ را ثابت‌نمود.» و «خواست‌ تمام‌ ملت‌ را كه‌ رفتن‌ شاه‌ و برچیده‌ شدن‌ بساط‌ ظلم‌ و چپاول‌ مردم‌مسلمان‌ است‌ با كمال‌ صراحت‌ اعلام‌ نمود. مردم‌ مسلمان‌ ایران‌ به‌ دنبال‌ برگزاری ‌نماز عید، دست‌ به‌ عبادت‌ ارزنده‌ی‌ دیگری‌ زدند كه‌ آن‌ فریادهای‌ كوبنده‌ علیه‌ استكبار جبار و چپاول‌گر برای‌ به‌پا داشتن‌ حكومت‌ عدل‌ اسلام‌ است‌ كه‌ كوشش‌ در این‌ راه‌ از اعظم‌ عبادات‌ است‌.» امام‌ خمینی ‌در این‌ پیام‌ اعلام‌ كردند كه‌ ملت‌ ایران‌ بر سر دوراهی‌«پیروزی‌ وتوفیق‌ بیرون‌ كردن‌ شاه‌ یا تا آخر زیر چكمه‌ی‌ دژخیمان‌ خرد شدن‌» قرار گرفته و از این‌ جهت‌ از ملت‌ خواستند تا به‌ «نهضت‌ خود ادامه‌ داده‌ و هرگز سستی‌ به‌ خود راه‌ندهند.» و تأكید كردند كه‌ با تمام‌ شدن‌ ماه‌ رمضان‌ مسئولیت‌ها تمام‌ نشده‌، بلكه‌«تظاهرات‌ كوبنده‌ برای‌ رسیدن‌ هدف‌اسلامی‌... و برقراری‌ حكومت‌ اسلامی‌» هم‌چنان‌باید ادامه‌ داشته‌ باشد و«در هر فرصت‌ و برای‌ هر حادثه‌، اجتماعات‌ خود را هرچه ‌بیشتر در مساجد و محافل‌ و فضاهای‌ باز عمومی‌ برپا نمایید.» امام‌ خمینی‌ در این‌ پیام‌ از مبارزان‌ خواستند تا بیشتر با «خبرنگاران‌ مصاحبه‌ كنند» و عدم‌ مشروعیت‌ رژیم‌ پهلوی‌ را به‌ دنیا نشان‌ دهند. امام‌ خمینی‌ در این‌ پیام‌ از ارتش‌ كه‌ «در راهپیمایی‌ عظیم‌ تهران‌ و سایر شهرستان‌ها به‌روی‌ مردم‌ وطن‌خواه‌ خویش‌ كه‌ از ستمكاری‌ پنجاه‌ساله‌ی‌ دوران‌ پهلوی‌ به‌ جان‌ آمده‌اند،آتش‌ نگشودند» نیز تشكر كردند و خطاب‌ به‌ سربازان‌ غیور از آنها خواستند كه‌ «به ‌پاخیزید، ذلت‌ و اسارت ‌بس‌ است‌، پیوند خود را با ملت‌ عزیز استوارتر كنید و فرزندان‌ و برادران‌ برومند خود را برای‌ هوای‌ نفس‌ یك‌ خاندان‌ چپاول‌گر به‌ خاك‌ وخون ‌نكشید.

منبع: كتاب یك سال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه، حجت الاسلام حسینیان،نشر مركز اسناد انقلاب اسلامی/انتهای پیام/