یادداشت وزیر رفاه در مورد گورخوابی

وزیر رفاه در یادداشتی نوشت: «من معتقدم حاشیه به نوعی ناشی خلاقیت و توانمندی کسانی است که گویی از دولت ناامید شده‌اند و چون دولت قادر به ساماندهی ایشان نیست، خودشان دست به کار می‌شوند.»

کد خبر: ۵۷۳۴۰۶

يکشنبه - ۱۲ دی ۱۳۹۵ / January 01, 2017

به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو، علی ربیعی در یادداشتی نوشت: «روزنامه شهروند با خبرنگاری دلسوز گزارشی درباره «گورخواب‌ها» منتشر می‌کند.  یک کارگردان سینمای ایران، نامه‌ای خطاب به رئیس‌جمهور می‌نویسد و از فرایند منجر به پیدایش این وضعیت برای شماری از هم‌وطنان خود شکوه می‌کند؛ در کنار این دغدغه ها و در ساحتی دیگر شهردارپایتخت و برخی رسانه ها از موضع ضدیت با سرمایه‌داری و ضرورت مقابله با فقر به دولت می‌تازد تا یک مساله اجتماعی انسانی را به یک منازعه سیاسی تقلیل می دهد . چیزی اما در میان این غوغا بر سر گورخوابی گم شده است: تلاش برای درک واقعیت و یافتن راه‌هایی برای فراتر رفتن از آن‌چه همواره به صورت‌های مختلف در گوشه و کنار جامعه بروز می‌کند.

من برای فراتر رفتن از بازار داغ ابراز احساسات، روز پنج‌شنبه 9 دی‌ماه 1395 شخصاً راهی نصیرآباد شدم تا گورخواب‌ها را ملاقات کنم و در این میان شخصاً با پرویز( گورخوابی که این روزها تصویرش در شبکه‌های اجتماعی دست به دست می‌شود) و تعدادی دیگر از گورخواب ها به صحبت نشستم. مشاهداتم از پدیده گورخوابی و حاصل گفت‌وگوهایم با پرویز، اجازه می‌دهد تا بخشی از واقعیت گم‌شده‌ای این پدیده را آشکار کنم.پرویز به گفته خودش فروشنده پیشین لوازم صوتی و تصویری با وضع خوب  اقتصادی بوده که ابتدا به صورت تفننی و برای لذت از تریاک استفاده می‌کرده است. پرویز سپس با طرد خانوادگی ناشی از اعتیاد مواجه می شود ، همسرش طلاق می گیرد و فرزندان دیگر حاضر به پذیرش پدری که بر اثر اعتیاد دیگرثروتی ندارد نیستند . بدین سان بی خانمانی و کارتن خوابی اغاز می شود .پرویز دو بار در کمپ‌های ترک اعتیاد بستری شده اما به قول خودش تحمل درد ناشی از عدم مصرف مواد مخدر را نداشته و کمپ ترک اعتیاد را ترک گفته است چرا که در کمپ دسترسی به مواد مخدر امکان پذیر نیست و البته پرویز خارج از کمپ  تبدیل به ناقل مواد می شود و می تواند کسب درامدی برای مصرف روزانه خودش نیز داشته باشد .  با توجه به اینکه فشار کنترل خرید و فروش مواد در تهران بیشتر و دست یافتن به مواد گران‌تر است گورستان برای پرویز دو مزیت عمده دارد : رفتن به حاشیه نشین دور از تهران مکان بهتری برای دسترسی به مواد و هم‌چنین کسب درآمد احتمالی از مسیر انتقال مواد است.این روایت مختصر، از چهار بعد فرد ، خانواده و جامعه و دولت مساله را قابل تامل می کند.

پرویز بیکار نبوده و از شدت فقر راهی گورستان نشده است، بلکه وی قربانی بی هنجاری جامعه و مسیر لذت جویی از طریق مواد و طرد اجتماعی است. نظام سیاست‌گذاری را می‌توان برای گسترش گرایش به مواد مخدر نقد کرد، اما هر آسیب اجتماعی، دارای سطحی از تأثیرگذاری عوامل فردی نیز هست.

این روایت مختصر، از چهار بعد فرد ، خانواده و جامعه و دولت مساله را قابل تامل می کند. پرویز بیکار نبوده و از شدت فقر راهی گورستان نشده است، بلکه وی قربانی بی هنجاری جامعه و مسیر لذت جویی از طریق مواد و طرد اجتماعی است. نظام سیاست‌گذاری را می‌توان برای گسترش گرایش به مواد مخدر نقد کرد، اما هر آسیب اجتماعی، دارای سطحی از تأثیرگذاری عوامل فردی نیز هست. پرویز به اجبار معتاد یا رانده نشده، بلکه قربانی اقدام خویش در جامعه ای که در ان رها شده نیز می باشد. شاید لذت مصرف برای فراموشی دردها و خاطرات گذشته در بهبهود نسبی عامل دیگری هم بوده باشد .

پرویز هم‌چنین قربانی عدم حمایت خانوادگی است. خانواده به هر دلیل از وی حمایت نکرده‌اند و در مقطعی وی به دلیل احتمال آسیب رساندن به منابع خانواده، طرد شده است. نقد سیاست‌گذار و دولت در این عرصه نیز امکان‌پذیر است اما این واقعیت کتمان‌پذیر نیست که خانواده نیز کارکردهای حمایت اجتماعی گذشته خود را از دست داده است .

کارکرد حمایت اجتماعی خانواده دیگر بدرستی عمل نمی کند . با تجریبات مطالعاتی ام بر این باورم که خانواده نقش بی بدیلی در احیای انسان ها دارد و مسئولیت اجتماعی در جامعه باید با اتکا به  عمومیت یافتن ارزشهایی نظیر اعتماد و حمایت اجتماعی گسترش یابد . خانواده آغوش گرم و پشتیبانی با مهر برای فرد آسیب دیده نیست . همسر براحتی طلاق گیرد و فرزند براحتی طرد می کند.

مشاهده می‌کنیم که گورخوابی پرویز، محصولی فردی-اجتماعی است که ترکیبی از گزینش‌های فردی و عوامل ساختاری نظیر فرایندهای منجر به تضعیف حمایت اجتماعی خانوادگی یا تمایل به مصرف مواد مخدر آن‌را پدید آورده‌اند.

پدیده گورخوابی بخشی از فرایند اجتماعی اقتصادی حاشیه‌نشینی نیز هست. مطالعات نشان می دهد .سه موج حاشیه‌نشینی را می‌توان در شهری نظیر تهران متمایز کرد. موج اول حاشیه ناشی از مدرنیزاسیون و  تأسیس کارخانجات در تهران و در دسترس بودن زمین ارزان یا مجانی برای سکونت کارگران کارخانه‌های اولیه در ایران است. این‌ها حاشیه‌نشین‌های ناشی از صنعتی‌شدن اولیه هستند. کارخانجات در اطراف منطقه غربی و شرقی راه‌آهن ( افسریه ، خاوران و جوادیه ، خزانه  ) همین موج را تقویت کرده‌اند.

موج دوم حاشیه‌نشینی از دهه چهل به بعد در اطراف جاده قدیم ومخصوص کرج و توأم با صنعتی‌شدن و مهاجرات کشاورزی از روستاها به تهران شکل گرفت.

موج سوم اما حاصل تبدیل شدن روستاهای اطراف شهرها به حاشیه شهری است، یعنی روستاهای موجود، حاشیه می‌شوند و غالباً کیفیت زندگی نیز در آن‌ها سقوط می‌کند. محل جدید زندگی پرویز محصول موج سوم است.

موج سوم حاشیه‌نشین شدن پی‌آمدهای مهم‌تری دارد. روستا در موج سوم، بدلیل نبود کشاورزی دیگر مکانی اقتصادی نیست ، فرایندهای ارتباط سبک زندگی  تغییر کرده است . بیکاری و تغییر سبک زندگی سبب می شود همه مصائب شهر و از جمله آسیب‌های اجتماعی آن بر سر روستا خراب می‌شوند. این گونه حاشیه، بر خلاف حاشیه موج اول، حاصل پیوند خوردن موقعیت حاشیه‌ای به شهر، و از دست رفتن کل ویژگی‌های مثبت شهری نشدن روستا است. پرویز و سکونتگاهی که در آن زندگی می کند  مدلی از حاشیه‌نشینی است که گویی هنوز ابعاد مهم آن شناخته نشده است.

من معتقدم حاشیه به نوعی نیز ناشی خلاقیت و توانمندی کسانی است که گویی از دولت ناامید شده‌اند و چون دولت قادر به ساماندهی ایشان نیست، خودشان دست به کار می‌شوند. دولت ها تا مدت‌ها حاشیه را به رسمیت نمی‌شناسند و به طرق مختلف با آن مقابله می‌کند، اما در انتها با تاخری طولانی ( که حاشیه و مناسبات فرهنگی و اجتماعی آن کاملا شکل گرفته و دیگر امکان بازسازی و شکل دهی مطلوب وجود ندارد) حاشیه به رسمیت پذیرفته می‌شود و ارائه خدمات شهری (نظیر آب، برق و ...) به آن‌ها شروع می‌شود. واقعیت مهم در سیاست گذاری حاشیه نشینی مداخله به موقع دولت است.

مطالعه همین منطقه نصیراباد نشان می دهد وقتی دولت در چند کیلومتر دورتر در در شهرک اندیشه با ارائه طرح‌های کارشناسی‌شده مداخله به هنگام داشته است یک مکان کاملا قابل قبول پدید امده است . تفاوت کیفیت ساخت‌وسازها و زندگی در شهرک هایی نظیر اندیشه و جاهایی نظیر نصیرآباد، نشان می‌دهد که مداخله دولتها تا چه اندازه می‌تواند مهم باشد. مداخله دیرهنگام دولتها برای تنظیم‌گری، قواعدگذاری و مبارزه با متخلفان، برای سامان‌دهی حاشیه، سبب ناکارامدی مداخلات و ایجاد مشکل در اداره انها می شود . بدین سان با نگاهی به نقش پدید های پیش گفته ، سیاست گذاران و نخبگان و کنشگران اجتماعی  باید ماهیت متفاوت موج‌های سه‌گانه حاشیه‌نشینی را درک کنند و برای بهبود وضعیت آن برنامه منسجم داشته باشند.

مورد پرویز که با گزارش یک روزنامه به موضوع مهمی در سیاست رفاهی و اجتماعی کشور بدل شد، می‌توانست به گونه دیگری نیز البته دنبال شود. مواجهه منتقدانه با مسائل ضروری است، اما کنشگری ساحت دیگری است و مستلزم مشارکت شهروندی منتقدانه و فعال توأم با یکدیگر است. نقش جامعه در کلان آن در پدیده پرویز قابل تببین است . جامعه ای که نسبت به رخداد ها نوعی بی اعتنایی دارد ، جامعه ای که در مواجه با حوادث تلخ فقط به عکس برداری می پردازد (  چندی پیش از تهیه فیلم خودسوزی که در فضای مجازی می چرخید برای فیلم بردار بی دغدغه ای که به جای مداخله فقط به تصویر برداری مشغول بود متاسفم بودم )جامعه ای که فردگرایی منفی اجازه مشارکت در حل مسائل اجتماعی از انسان  ها را گرفته است . من فکر می کنم بخشی دیگر از پرویز شناسی مربوط به اتفاقات مهمی است که در عرصه اجتماعی و تغییرات در نهاد ها و ارزش های آن رخ داده است .

نکته آخر اینکه در بررسی پدیده هایی نظیر پرویز هم روان شناسی فردی هم  تغییرات خانواده  هم  مسئولیت جامعه و هم عملکرد و سیاست گذاری دولت تاثیر گذار هستند وبدون نادیده گرفتن این چهار گروه تحلیل و واکاوی این پدیده امکان پذیر نیست. برای مواجه با این پدیده نیز ایجاد زمینه ها برای همراهی و نقش آفرینی ابعاد چهارگانه فوق ضروری است . انسان های توانمند و امیدوار ، خانواده پشتیبان ، جامعه پویا و سیاست گذاری صحیح مسیری است که باید بپیماییم .»