تفكر در مثال‌هاى قرآن

در چه امورى بينديشيم؟

اسلام به تفكّر و انديشه اهميّت فوق العاده‏اى داده است و مسلمانان را تشويق مى‏كند كه پيرامون موضوعاتى همچون خلقت آسمان و زمين، قرآن مجيد، تاريخ گذشتگان، مثال‌هاى قرآن و مانند آن انديشه كنند.

کد خبر: ۵۷۷۲۹

يکشنبه - ۱۱ بهمن ۱۳۸۸ / January 31, 2010

اسلام آيين انديشه و تفكّر

يكى از مهمترين نشانه‏هاى حقّانيّت اسلام، دعوت به تفكّر و انديشه است، با مطالعه معارف دينى و متون مذهبى، تصديق خواهيد كرد كه كمتر چيزى همانند تفكّر و انديشه مورد تأكيد و اهتمام اسلام واقع شده است، زمانى بود كه كمونيست‌ها و ماترياليست‌ها شديداً تبليغ مى‏كردند كه: «دين افيون جامعه است!» يعنى دين را ساخته‏اند كه مغز بشر را تخدير كرده و او را از تفكّر باز دارد؛ امّا هنگامى كه انقلاب اسلامى ايران به ثمر نشست، متوجّه شدند عامل اصلى اين انقلاب كه بزرگترين حركت اجتماعى قرن لقب گرفت، دين مقدّس اسلام بوده است و بدين ‏وسيله بطلان و فساد سخن آنها روشن شد.

البتّه مذاهب ساختگى و اديان استعمارى افيون جامعه است، به عنوان مثال فرقه ضالّه، كه به پيروانش سفارش مى‏كند در خانه كتابى نگهدارى نكنند و اگر بيش از تعداد محدودى كتاب داشته باشند بايد كفّاره بپردازند! افيون جامعه است؛ امّا اسلام، كه دستور به تفكّر و انديشه مى‏دهد و كمتر چيزى را همسنگ آن معرّفى مى‏كند، هرگز افيون جامعه نبوده و نخواهد بود، بلكه مايه بيدارى و حركت جوامع است.

در چه امورى بينديشيم؟

قرآن مجيد در پاسخ به اين سؤال امور مختلفى را شايسته تفكّر و انديشه مى‏داند؛ كه به برخى از آنها اشاره مى‏شود:

1. تفكّر در جهان آفرينش‏

خداوند متعال در آيه 190 و 191 سوره آل عمران مى‏فرمايد: «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لّاُولِى الْأَلْبَابِ* الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَى‏ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ»؛

بى‏شك در آفرينش آسمان‌ها و زمين، آمد و رفت شب و روز، نشانه‏هاى (روشنى) براى خردمندان است، همان‌ها كه خدا را در حال ايستاده و نشسته و آنگاه كه بر پهلو خوابيده‏اند، ياد مى‏كنند و در اسرار آفرينش آسمان‌ها و زمين مى‏انديشند؛ (و مى‏گويند:) بارالها! اينها را بيهوده نيافريده‏اى؛ منزّهى تو! ما را از عذاب آتش نگاهدار».

با توجّه به اينكه جمله «يتفكّرون» به صورت فعل مضارع آمده، معناى آن اين است كه اگر انسان در سراسر عمرش در آفرينش آسمان و زمين و به طور كلّى جهان خلقت بينديشد، جا دارد و موضوع تفكّر و انديشه، محدوديّتى ندارد.

2. انديشه در تاريخ گذشتگان‏

از جمله موضوعات مهم و عبرت آموزى كه قرآن مجيد نسبت به تفكّر پيرامون آن سفارش مى‏كند، تاريخ گذشتگان و امّت‌هاى سابق است، در آيات 175 و 176 سوره اعراف در اين زمينه مى‏خوانيم:

«وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِى آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنْ الْغَاوِينَ* وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ»؛

بخوان سرگذشت آن كس را كه آيات خود را به او داديم، ولى (سرانجام) خود را از آن تهى ساخت و شيطان در پى او افتاد و از گمراهان شد، اگر مى‏خواستيم، (مقام) او را با اين آيات (و علوم و دانش‌ها) بالا مى‏برديم؛ (امّا اجبار بر خلاف سنّت ماست؛ پس او را به حال خود رها كرديم) و او به پستى گراييد و از هواى نفس خود پيروى كرد، مثل او همچون سگ (هار) است كه اگر به او حمله كنى، دهانش را باز و زبانش را بيرون مى‏آورد و اگر او را به حال خود واگذارى، باز همين كار را مى‏كند؛ (گويى چنان تشنه دنياپرستى است كه هرگز سير نمى‏شود)، اين مثل گروهى است كه آيات ما را تكذيب كردند؛ اين داستان‌ها را (براى آنها) بازگو كن، شايد بينديشند (و بيدار شوند)».

آرى! بايد سرگذشت فرعون‌ها، نمرودها، شدّادها، و ديگر جبّاران و ظالمان تاريخ را مطالعه كرد، آنها چه كردند؟ به كجا رسيدند؟ چه چيزى از آنها باقى ماند؟ بايد تاريخ گذشتگان را خواند و فهميد كه جوانان هميشه جوان نمى‏مانند و ثروتمندان همواره پولدار باقى نمى‏مانند، بلكه ممكن است با يك حادثه كوچك همه چيز از دست برود.

3. تفكّر در آيات الهى‏

در آيه شريفه 24 سوره يونس مى‏خوانيم: «كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ»؛ اين‏گونه آيات خود را براى گروهى كه مى‏انديشند، شرح مى‏دهيم».

قرآن مجيد از جمله آيات الهى است، اين كتاب آسمانى آن قدر پر ثمر است كه هر چه بيشتر در مورد آن انديشه كنيم؛ نكات جديد، مطالب نو و پيام‌هاى تازه‏اى به دست مى‏آوريم و هر زمان قرآن را با تفكّر و انديشه تلاوت كرده‏ام، نكته‏اى تازه يافته‏ام! و اين براى كسى كه ده ها سال در خدمت قرآن بوده و بيش از 40 جلد تفسير قرآن نوشته، جالب است.

4. تفكّر در مثال‌هاى قرآن

تمام آيات قرآن مجيد قابل تأمّل و تفكّر است؛ امّا مثال‌هاى آن نكته‏هاى جالب‏ترى‏ دارد، بدين جهت خداوند متعال مردم را به انديشه در اين دسته از آيات تشويق مى‏كند:

به آيه شريفه 21 سوره حشر توجّه كنيد: «لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَّرَأَيْتَهُ خَاشِعاً مُّتَصَدِّعاً مِّنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ»؛

اگر اين قرآن را بر كوهى نازل مى‏كرديم، مى‏ديدى كه در برابر آن خاشع مى‏شود و از خوف خدا مى‏شكافد! اينها مثال‌هايى است كه براى مردم مى‏زنيم، شايد در آن بينديشند».

خلاصه اينكه اسلام به تفكّر و انديشه اهميّت فوق العاده‏اى داده است و مسلمانان را تشويق مى‏كند كه پيرامون موضوعاتى همچون خلقت آسمان و زمين، قرآن مجيد، تاريخ گذشتگان، مثال‌هاى قرآن و مانند آن انديشه كنند.(1)

1- سوگندهاى پر بار قرآن