قرآن در نگاه امام صادق (ع)

صادق آل محمد(ص)، درباره حبل المتين قرآن و شيوه بهره‏گيري از آن و جايگاه کلام الهي، سخنان نغز بسياري دارد که در اين نوشته‏ به اختصار به برخي از محورهاي تعاليم و توصيه‏هاي حضرتش اشاره‏ مي‏کنيم.

کد خبر: ۶۱۲۳۸

سه‌شنبه - ۱۱ اسفند ۱۳۸۸ / March 02, 2010

جهاني راز، اندر باي قرآن نباشد، گفته‏اي همتاي قرآن نشان‏هاي خدا را مي‏توان ديد که دارد جلوه در سيماي قرآن جمال و قدرت و فيض خدايي تجلي کرده در سيناي قرآن.

روزي که رسول خاتم(ص) دو وزنه سنگين و دو ميراث گرانبها (قرآن‏ و عترت) را به مردم معرفي کرد و براي نجات از گمراهي، تمسک به ‏«ثقلين‏» را توصيه فرمود، اهل‏بيت‏ خويش را نيز به عنوان قرآن‏شناسان خبير معرفي کرد تا پس از او، امت از ائمه الهام بگيرند و شاگردي عترت را با افتخار بپذيرند.

صادق آل محمد(ص) در باره حبل المتين قرآن و شيوه بهره‏گيري ازآن و جايگاه کلام الهي، سخنان نغز بسياري دارد که در اين نوشته‏ به اختصار به برخي از محورهاي تعاليم و توصيه‏هاي حضرتش اشاره‏ مي‏کنيم، باشد که جامعه قرآني و ولايي ما از حضرت صادق(ع) سرمشق‏ بگيرد و از سرچشمه هدايت قرآني، جان عطشناک خويش را سيراب‏ سازد.

1- قرآن، تجلي‏گاه خدا

کلام الهي، جلوه‏اي از قدرت و علم و حکمت ‏خداست و آيات قرآن، هر يک نشانه‏اي از عظمت الهي است، امام صادق(ع) در زمينه جلوه‏گاه ‏بودن قرآن براي ذات مقدس خدا، البته براي چشم‏هاي بيدار و دل‌هاي آگاه مي‏فرمايد: (لقد تجلي الله لخلقه في کلامه و لکنهم لايبصرون) (1) خداوند بر خلق خويش در کلام خودش تجلي کرده است، ولي آنان خدا را نمي‏بينند.

2- گنجينه کامل

معارف قرآن بي‏پايان است، به تعبير خود قرآن (تبيانا لکل شيي‏ء) است؛ بيانگر هرچيز، هر پند و حکمت، هر حکم و قانون، هر علم و دانش ريشه در قرآن دارد، حتي براي آگاهي از سرگذشت پيشينيان و سرنوشت آيندگان و دانش‌هاي آسمان و زمين بايد به قرآن نگريست و به کمک اهل‏بيت عليهم السلام از اين منبع و گنجينه کامل بهره‏گرفت.

امام صادق(ع) مي‏فرمايد: «خداوند بي‏همتا و قدرتمند، کتاب خويش را بر شما نازل فرمود و او راستگو و نيکوکار است، در قرآن، خبر شما و خبر آنان که پيش‏از شما بودند و آنان که پس از شما خواهند آمد، همچنين خبر آسمان و زمين است...» (2)و در سخن ديگري به جنبه تبيان بودن قرآن چنين اشاره‏ مي‏فرمايد: (ان الله انزل في‏القرآن تبيان کل شي‏ء، حتي و الله ما ترک شيئايحتاج العباد اليه الا بينه للناس...) (3) خداوند در قرآن، بيان هر چيز را نازل کرده است، به خدا قسم هيچ‏ چيزي را که بندگان به آن نيازمندند، فروگذار نکرده و براي مردم‏ بيان فرموده است.

3- عهدنامه الهي

قرآن، عهدي استوار ميان خدا و مردم است و آيات اين کتاب، متن‏ اين عهدنامه را بيان مي‏کند، در عهد نامه بايد نگريست، به آن ‏بايد پاي‏بند بود، مفاد آن را نبايد زير پاگذاشت.

امام صادق(ع) درباره اين عهدنامه و لزوم تلاوت بخشي از آن در هر روز، چنين ‏مي‏فرمايد: «القرآن عهدالله الي خلقه، فقد ينبغي للمرء المسلم ان ينظرفي‏ عهده و ان يقراء منه في‏کل يوم خمسين آيه‏» (4)، قرآن عهد خداوند نسبت‏ به بندگان اوست، سزاوار است که يک انسان‏ مسلمان در اين عهدنامه الهي بنگرد و هر روز 50 آيه از آن را بخواند و روشن است که مرور بر مفاد يک عهدنامه، براي يادآوري از آن قرارداد و رعايت آن در عمل است، ميثاق خدا با بندگان بر شناختن ‏احکام الهي و عبرت گرفتن از حکايات قرآن و عمل به اوامر او و تدبر در آيات است، جالب است که امام صادق(ع) وقتي مي‏خواست قرآن ‏تلاوت کند، قرآن را که به دست راست ‏خويش مي‏گرفت، دعايي مي‏خواند که به عهد بودن قرآن و تعهدات انسان در قبال اين قرار داد، اشاره دارد، مضمون آن دعا چنين است:

«خداوندا! من عهد و کتاب تو را گشودم، خدايا! نگاهم را در اين‏کتاب، عبادت قرار بده و قرائتم را تفکر، و تفکرم را عبرت ‏آموزي. خدايا! مرا از آنان قرار بده که از مواعظ تو در اين ‏کتاب، پند مي‏گيرند و از نافرماني‏ات پرهيز مي‏کنند، وقتي کتاب تو را مي‏خوانم، بر دل و گوشم مهر مزن و بر ديدگانم پرده ميفکن و قرائت مرا خالي از تدبر مگردان، بلکه مرا چنان قرار بده که در آيات و احکامش ژرف بنگرم، دستورهاي دين تو را بگيرم و عمل کنم ‏و نگاه مرا در اين کتاب، غافلانه و قرائتم را بيهوده و بي‏ثمر مساز.» (5)

4-آينه عبرت

در خلال آيات قرآن، سرگذشت اقوامي از گذشته آمده است، چه نيکان و صالحان که در سايه ايمان و عمل و پيروي از حق، سعادتمند شدند، چه عنودان و لجوجان که با تکذيب انبياء و انکار خدا و طغيان و فساد، گرفتار عذاب الهي گشتند، قرآن، کتاب قصه و داستان نيست؛ ولي سرشار از قصص و حکايات افراد و امت‌هاست و همه بر اساس درس‏ گرفتن و الهام و عبرت و پند.

امام صادق(ع) مي‏فرمايد: «عليکم بالقرآن! فما و جدتم آيه نجابها من کان قبلکم فاعملوابه، و ما وجدتموه هلک من کان قبلکم فاجتنبوه.» (6)، بر شما باد قرآن! هر آيه‏اي را که يافتيد که گذشتگان با عمل به ‏محتواي آن آيه نجات يافتند، شما هم به آن عمل کنيد و هر آيه را ديديد که بيانگر هلاکت پيشينيان است، شما هم از آن (عامل هلاکت) بپرهيزيد.

اين شيوه برخورد با آيات قرآن، سودمندترين شيوه‏اي است که در عمل فردي و اجتماعي مسلمانان اثر مي‏گذارد و قرآن هدايت‌گر قاري ‏مي‏شود.

5- احکام جاودانه

دين خدا و آيات قرآن، حاوي يک سلسله احکام الهي است که تا دامنه قيامت استمرار مي‏يابد، آنچه که حلال الهي و حرام الهي‏ است، مشمول مرور زمان نمي‏شود و حکم خدا در اثر «جو» يا «شرايط جديد» يا «تمايلات اين و آن‏» عوض نمي‏شود.

امام‏صادق(ع) در تشريح بعثت‏هاي سلسله نوراني انبيا، به دوره بعثت ‏رسول خاتم(ص) مي‏رسد و مي‏فرمايد: «تا آن که محمد(ص) آمد و قرآن‏ را آورد و شريعت و راه و روش قرآن را، پس حلال آن تا روز قيامت‏حلال است و حرام آن تا روز قيامت ‏حرام مي‏باشد.»(7)

و در سخني ديگر، جريان قرآن را در عصرها و زمان‏ها، همچون‏ جريان شب و روز و ماه و خورشيد مي‏داند، با بيان امام صادق(ع) راه ‏بر انديشه کساني که احکام خدا را مقطعي و دوره‏اي مي‏دانند و عصر حاضر را براي اجراي احکام قرآن مناسب نمي‏دانند و قوانين وحي را براي تنظيم امور بشريت امروز و جامعه کنوني کافي نمي‏بينند، بسته مي‏شود.

6- هميشه زنده و شاداب

غير از احکام قرآن و حلال و حرام آن که ابدي است، خود اين کتاب‏ ژرف و فصيح و متين نيز با گذشت زمان کهنه نمي‏شود و پيوسته ‏معارف آن براي همه اقشار در همه زمان‌ها درخشندگي و آموزندگي‏ دارد.

امام صادق(ع) در حديثي به رمز و راز اين جاودانگي و طراوت‏ هميشگي در کلام خدا اشاره دارد، مردي از آن حضرت مي‏پرسد: چرا قرآن با نشر و درس و بررسي، تازه‏تر و شاداب‏تر مي‏شود و هرگز کهنه نمي‏شود.؟

امام صادق(ع) در پاسخ مي‏فرمايد: «لان الله تبارک و تعالي لم يجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون‏ناس فهو في کل زمان جديد و عند کل قوم غض الي يوم القيامه.» (8) براي اين که خداي متعال آن را براي زماني خاص يا مردمي خاص ‏قرار نداده است، از اين رو قرآن در هر زمان تازه است و نزد هر قومي شاداب است تا روز قيامت.

طراوت و تازگي قرآن براي همه و هميشه، به خاطر آن است که معجزه‏ جاويد پيامبر(ص) و کلام الهي است و در هر عصري پاسخگوي نيازهاي ‏فکري، هدايتي و اجتماعي مردم است.

7- حفظ، آموزش و عمل

گرچه تلاوت قرآن و حفظ کردن آيات آن ثواب دارد و ارزشمند است، ولي تکليف مسلمانان در اين حد خلاصه نمي‏شود، حفظ کردن بايد همراه با عمل باشد و ياد دادن و ياد گرفتن به قصد اجراي‏ فرموده‏هاي خداي متعال. حضرت صادق(ع) فرموده است: «الحافظ للقرآن، العامل به، مع السفره‏الکرام البرره‏» (9)، کسي که حافظ قرآن و عمل کننده به آن باشد، همراه با سفيران‏ والامقام و نيکوکار الهي (فرشتگان مقرب) خواهد بود.

ضرورت آموختن قرآن نيز در کلام آن حضرت مطرح است كه مي‏فرمايد: «ينبغي للمؤمن ان لايموت حتي يتعلم القرآن او يکون في تعلمه‏» (10) سزاوار است که مؤمن نميرد تا آن که قرآن را آموخته باشد، يا در حال و مسير فراگرفتن قرآن باشد.

با اين حال، پاي بندي به احکام قرآن و عمل به آن در تعبير امام ‏صادق(ع) چنين بيان شده است: «واحذر ان تقع من اقامتک حروفه في‏اضاعه حدوده‏» (11)، بپرهيز از اين که در مسير اقامه حروف، به اضاعه حدود بيفتي.

بسيارند آنان که در شکل و ظاهر به قرآن مي‏پردازند و در وراي ‏جلوه‏هاي ظاهري قرآني، عمل به قرآن مطرح نيست، اين گونه برخورد تشريفاتي و مراسمي و شکلي با قرآن، در شان کلام الهي و منشور آسماني نيست.

8-ادب و آداب تلاوت

خواندن قرآن نيز آدابي دارد، هم آداب ظاهري همچون مسواک، وضو، ترتيل، صوت خوش، رو به قبله بودن، حفظ احترام کلام الله و... وهم آداب باطني و حالت‏هاي روحي و توجه قلبي و عنايت ‏به کلام خدا و پيدا کردن حالت‏ خشوع و تذکر و تاثيرپذيري از تلاوت، اين نکات‏ در کلمات امام صادق(ع) بسيار بيان شده است، به برخي از اين ‏رهنمودها اشاره مي‏شود: امام صادق(ع) مي‏فرمايد: هرگاه نزد تو قرآن تلاوت مي‏شود، بر تو لازم است گوش بدهي و سکوت و توجه داشته باشي: «اذا قري‏ء عندک القرآن وجب عليک الانصات و الاستماع‏» (12)

اين همان نکته قرآني است که در آيه 204 سوره اعراف آمده است: (و اذا قري‏ء القرآن فاستمعوا له و انصتوا).

و در سخن ديگري به نقل از حضرت رسول(ص) مي‏فرمايد که: «راه‏قرآن‏» را نظيف و پاکيزه کنيد، مي‏پرسند: راه قرآن چيست؟ مي‏فرمايد: دهان‏ دهان‏يتان. مي‏پرسند: چگونه؟ مي‏فرمايد: با مسواک. (13)

در حديث ديگر، امام صادق(ع) فرموده است: کسي که قرآن بخواند، ولي قلبش رقت پيدا نکند و در برابر خداوند خاضع نشود و در درون، حالت‏ حزن و خشيت و هراس نيابد، شان و جايگاه والاي خدا را سبک شمرده است، بنگر که کتاب پروردگارت را چگونه مي‏خواني و با منشور لايت‏خويش چه برخوردي داري و اوامر و نواهي آن را چگونه پاسخ مي‏دهي و حدود و تکاليف آن را چگونه ‏امتثال و فرمان برداري مي‏کني؟! در آيه‏هاي وعد و وعيد، درنگ کن، در امثال و مواعظ قرآن انديشه کن، مبادا اقامه حروف و قرائت ‏ظاهر تو را در تباه ساختن حدود آن بيندازد!... (14)

تلاوت با حزن و حالتي اندوهناک که نشان دهنده تاثر روحي قاري ‏از آيات کلام خداست، ادب ديگري از آداب تلاوت است، امام صادق(ع)فرموده است: «ان القرآن نزل بالحزن فاقروه بالحزن‏»(15)، قرآن با حزن نازل شده است، شما هم آن را حزين قرائت کنيد.

9- جوانان و قرآن

موج مقدس و فراگير قرآني که در کشورمان وجود دارد و اين همه‏ نوجوانان و جوانان را در جلسات ترتيل و قرائت و مسابقات حفظ و خواندن و مفاهيم آيات، بر گرد محور نوراني قرآن جذب کرده است، قابل ستايش و مايه شکر و سپاس است، انس با قرآن، دل‌هاي جوانان‏ را روشن و زندگيشان را با صفا مي‏کند و عامل جذب آنان به پاکي ‏و راه خدا مي‏شود.

امام صادق(ع) مي‏فرمايد: هر جوان مومني که قرآن بخواند، قرآن با گوشت و خون او در مي‏آميزد و خداوند او را با فرشتگان بزرگوار همراه مي‏سازد و قرآن روز قيامت نگهدارنده او (از دوزخ) خواهد بود: «من قرئي القرآن و هو شاب مؤمن، اختلط القرآن بلحمه و دمه، وجعله الله مع السفره‏الکرام البرره و کان القرآن حجيزا عنه يوم‏القيامه.» (16)

بخصوص، خانه هايي که نواي خوش قرآن از حنجره‏هاي داوودي از آن‏ها به گوش مي‏رسد و صبح و شام، جوانان صاحبدل و روشن ضمير، همدم‏ کتاب خدايي‏اند و لحظات خويش را با انس با قرآن سپري مي‏کنند، مشمول رحمت‏ خدا و هدايت قرآني مي‏شوند، اين گونه خانه‏هاي نوراني ‏از تلاوت در آسمان‌ها تابان و فروزان است.

امام صادق(ع) مي‏فرمايد: خانه‏اي که يک فرد مسلمان در آن قرآن تلاوت مي‏کند، براي اهل‏ آسمان نوراني ديده مي‏شود، همچنان که مردم دنيا در آسمان ستاره ‏درخشان را مي‏بينند. (17)

10 نکته‏هاي ديگر

همچنان که ياد شد، در درياي کلمات حضرت صادق(ع) گهرهاي فراواني‏ وجود دارد که در باره قرآن کريم است، نقل آن‌ها به طول ‏مي‏انجامد، عصاره و خلاصه‏اي از آن مضامين را که در برخي روايات‏ ديگر آمده است، تقديم مي‏کنيم.

امام صادق(ع)، قرآن را داراي آيات ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه مي‏داند و بهره‏گيري از قرآن را براي کساني روا مي‏شمرد که‏ به اين نکات توجه داشته باشند وگرنه گمراه مي‏شوند و گمراه ‏مي‏کنند، وي براي فراگيري هر حرف از قرآن، پاداش 10 حسنه بيان ‏مي‏کند و مي‏فرمايد: قرآني که خوانده نمي‏شود و غبار بر آن‏ مي‏نشيند، روز قيامت ‏به درگاه خدا شکايت مي‏کند، تلاوت راستين را آن مي‏داند که قرآن خوانان وقتي به آيات بهشت و جهنم مي‏رسند، مي‏ايستند و تامل مي‏کنند، اهل ‏بيت عليهم السلام را وارثان کتاب‏ خدا و برگزيدگان خلق مي‏شمرد و از اين خاندان به عنوان وجه‏الله، آيات، بينات و حدودالله ياد مي‏کند و ولايت ائمه را قطب و محور قرآن و همه کتاب‌هاي آسماني معرفي مي‏کند و قرآن را «ثقل اکبر» مي‏نامد و آن را چراغ هدايت و فروغ تاريکي و حيات بخش قلب بينا و گشاينده چشم و دل مي‏شمارد، از ديدگاه آن حضرت، قرآن ‏«معيار» و ملاک درستي و حقانيت هر حرف و حديث است و مي‏فرمايد:

هر چه که از ما براي شما نقل مي‏شود، در صورتي که مخالف با قرآن‏ باشد، ما نگفته‏ايم و شما نپذيريد، او اهل‏ بيت پيامبر(ص) را خزانه‏داران علم الهي و بازگوکنندکان وحي خدا مي‏داند و از تفسير به ‏راي نهي مي‏کند و از آن قاري که به خاطر خودنمايي يا کسب‏ درآمد، به قرائت مي‏پردازد، نکوهش مي‏کند.

پايان بخش نوشته را حديثي از آن حضرت درباره فضيلت‏سوره فجر و دعوت به خواندن آن در نمازها تقديم امت‏ شهيد پرور و فجر آفرينان مي‏شود، امام صادق(ع) مي‏فرمود:

«اقروا سوره الفجر في فرائضکم و نوافلکم، فانها سوره‏الحسين بن‏علي من قراءها کان مع الحسين في درجته من الجنه‏»سوره فجر (18) را در نمازهاي واجب و مستحب خود بخوانيد، چرا که ‏آن، سوره حسين بن علي(ع) است، هر کس آن را بخواند، در بهشت‏ همراه حسين(ع) و در رتبه و درجه او خواهد بود.

«والفجر» که سوگند خداي ازلي است، روشنگر حقي است که با آل علي ‏است، اين سوره به گفته امام صادق(ع) مشهور به سوره حسين بن علي(ع) است. (19)

اميد است که در سايه رهنمودهاي حضرت صادق(ع)، با چشمه وحي الهي‏ آشناتر شويم و «قرآني‏» بينديشيم و «قرآني‏» زندگي کنيم.

1- بحارالانوار، ج‏89، (بيروت)، ص‏107.

2- کافي، ج 2، ص‏599.

3- بحارالانوار، ج‏89، ص 81.

4- وسايل الشيعه، ج 4، ص‏849.

5- بحارالانوار، ج 95، ص 5.

6- الحياه، ج 2، ص‏116.

7- کافي، ج 2، ص 18.

8- بحارالانوار، ج‏89، ص 15.

9- الحياه، ج 2، ص ص 152.

10- همان، ص 155.

11- بحارالانوار، ج 82، ص‏43.

12- وسائل الشيعه، ج 4، ص 861.

13- الحياه، ج 2، ص 158.

14- بحارالانوار، ج‏89، ص‏207.

15- وسائل الشيعه، ج 4، ص‏857.

16- الحياه، ج 2، ص 164.

17- کافي، ج 2، ص 610.

18- تفسير برهان، ج 4، ص‏457; مجمع البيان، ج، 5، ص 481.

19- از جواد محدثي.

/انتهاي پيام/