با آثار و فواید دنیوی انجام «حج» آشنا شوید/ اشاره آیات و روایات به تاثیر حج بر زندگی مادی

حضور در حج هر چند رهایی از زندگی مادی و تقرب بیشتر به خداست، اما یک حاجی با حضور در بزرگترین اجتماع معنوی دین اسلام، زندگی مادی خود و خانواده‌اش را نیز بیمه می‌کند و این مسئله در آیات و روایات مورد تـأکید قرار گرفته است.

کد خبر: ۶۹۲۸۳۶

شنبه - ۰۲ تير ۱۳۹۷ / June 23, 2018

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، فریضه حج به عنوان یکی از برترین فرایض اسلام موجب دمیدن روح معنویت و امید در میان مسلمانان است؛ حضور چند میلیون مسلمان در مراسم حج ابراهیمی مایه حیات امت اسلام است و به مسلمانان قدرت می‌بخشد.

در این نوشتار برخی آثار و برکات مادی و معنوی حج با تکیه بر آیات قرآن و روایات معصومین (علیهم السلام) مورد بررسی قرار گرفته است.

الف. آثار دنیوی حجّ در قرآن

قرآن کتاب جامعی است که در کنار آثار معنوی حج، گاه به منافع مادّی و دنیوی آن نیز اشاره نموده است، از جمله:

۱. شهود منافع مختلف

«وَ أَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالاً وَ عَلَی کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ * لِّیَشْهَدُواْ مَنَـفِعَ لَهُمْ»؛ «و مردم را دعوت عمومی به حج کن تا پیاده و سواره بر مرکب‌های لاغر از راه دوری به سوی تو بیایند تا شاهد منافع [گوناگون]خویش [در این برنامه حیات بخش و سازنده [ باشند.»

از امام صادق علیه السلام سؤال شد که مراد از «لِّیَشْهَدُواْ مَنَـفِعَ لَهُمْ» منافع دنیاست و یا منافع آخرت؟ حضرت فرمود: «تمام آن‌ها مراد است.»

۲. قوام بخشی به امورات مردم

قرآن کریم می‌فرماید: «جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیَـمًا لِّلنَّاسِ»؛ «خداوند کعبه بیت الحرام را وسیله‌ای برای استواری و سامان بخشیدن به کار مردم قرار داده است.»

این خانه مقدّس، رمز وحدت مردم و مرکزی برای اجتماع دل‌ها و کنگره عظیم برای استحکام پیوند‌های گوناگون می‌باشد.

استفاده از کنگره عظیم حج برای تقویت پایه‌های اقتصادی کشور‌های اسلامی نه تنها با روح حج منافات ندارد، بلکه طبق روایاتی که بعدا به آن اشاره می‌شود، یکی از حکمت‌های حج را تشکیل می‌دهد. آری، می‌توان در اجتماع بزرگ حج پایه یک بازار مشترک اسلامی را پی ریزی نمود و زمینه‌های مبادلاتی و تجاری را در میان کشور‌های اسلامی به گونه‌ای فراهم نمود که نه منافعشان به جیب دشمنان بریزد و نه اقتصادشان وابسته به اجانب باشد. این نه تنها دنیاپرستی نیست که عین عبادت و جهاد است.

۳. برکات فراوان

حضرت ابراهیم علیه السلام برای رونق گرفتن مکّه چند دعا کرد که همه آن‌ها تحقق یافت:

اوّل اینکه این سرزمین غیرذی زرع را «آباد» کن و به صورت «شهر» درآور: «رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَدا»؛ «خدایا این [سرزمین]را شهر قرار بده»

دوم اینکه امنیّت ساکنان آن را فراهم کن: «رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَدا آمِنا».

سوم اینکه ساکنان این منطقه را از «اقتصاد سالم» بهره‌مند کن: «وَارْزُقْ اَهْلَهُ مِنَ الثَمَراتِ»؛ «اهل مکه را از میوه‌ها [ی گوناگون]روزی ده!» خداوند این دعا را مستجاب فرمود: و لذا میوه‌های مناطق گوناگون کشور‌ها به مکّه منتقل می‌شود و در تمام فصول سال در این سرزمین غیرذی زرع، محصولات گوناگون سراسر عالم یافت می‌شود و در ایّام حج و عمره زائران ازاین برکات بهره می‌برند. بنابراین، قرآن کریم فرمود: «أَوَ لَمْ نُمَکِّن لَّهُمْ حَرَمًا ءَامِنًا یُجْبَیآ إِلَیْهِ ثَمَرَ تُ کُلِّ شَیْ ءٍ رِّزْقًا مِّن لَّدُنَّا وَ لَـکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاَ یَعْلَمُونَ»؛ «آیا ما حرم امنی در اختیار آن‌ها قرار ندادیم که ثمرات هر چیزی [از هر شهر و دیاری]به سوی آن‌ها آورده می‌شود؟ رزقی است از جانب ما، ولی بیشتر آنان نمی‌دانند.»

چهارم دعا برای گرایش دل‌های مردم به سوی خاندان ابراهیم علیه السلام است آنجا که می‌فرماید: «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِیآ إِلَیْهِمْ»؛ «تو دل‌های گروهی از مردم را متوجّه آن‌ها ساز»

و پنجم، دعا برای ظهور پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله است؛ چه اینکه محور اصلی چهار رکن قبلی حکومتی است براساس وحی و در سایه رهبری انسان کاملی، چون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و لذا ابراهیم علیه السلام درخواست کرد: «رَبَّنَا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ»؛ «پروردگارا! پیامبری در بین آنان از خودشان مبعوث کن!»

تمامی دعا‌های پنج گانه فوق به اجابت رسید و هر زائری که به حج و عمره مشرّف می‌شود، از این نعمت‌ها و برکات برخوردار می‌گردد.

ب. آثار دنیوی و مادّی حج در روایات

برخی آثار دنیوی و مادّی حج:

۱. تبادل فرهنگی و اقتصادی

اجتماع شکوهمند حج، اجتماعی است از همه قشر‌های مسلمانان جهان؛ چرا که زائران کعبه از میان تمام گروهها، نژادها، زبان‌ها و کشور‌های مختلف اسلامی می‌باشند و اگر انسان بخواهد تمامی این کشور‌ها و مردم آن‌ها را از نزدیک ببیند، هزینه هنگفتی می‌طلبد؛ ولی در حج با پرداخت هزینه حج به راحتی به این مسئله نیز دست می‌یابد.

هشام بن حکم می‌گوید: از امام صادق علیه السلام درباره فلسفه حج و طواف کعبه سؤال کردم، حضرت فرمود: «اِنَّ اللّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ... وَاَمَرَهُمْ بِما یَکُونُ مِنْ اَمْرِ الطّاعَةِ فِی الدِّینِ وَمَصْلِحَتِهِمْ مِنْ اَمْرِ دُنْیاهُمْ فَجَعَلَ فِیهِ الاِْجْتِماعَ مِنَ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ لِیَتَعارَفُوا وَلِیَنْزِعَ کُلُّ قَوْمٍ مِنَ التِّجاراتِ مِنْ بَلَدٍ اِلی بَلَدٍ... وَلِتُعْرَفَ آثارُ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَتُعْرَفَ اَخْبارُهُ وَیُذْکَرَ وَلا یُنْسی؛ خداوند این بندگان را آفرید... و فرمان‌هایی در طریق مصلحت دین و دنیا به آن‌ها داد، از جمله اجتماع مردم شرق و غرب را [در مراسم حج]مقرر داشت تا مسلمانان به خوبی یکدیگر را بشناسند [و از حال هم آگاه شوند و تبادل فرهنگی داشته باشند]و هر گروهی سرمایه‌های تجاری را از شهری به شهر دیگر منتقل کنند [و تبادل اقتصادی داشته باشند]... و برای اینکه آثار پیامبر صلی الله علیه و آله و اخبار او شناخته و به خاطر آورده شود و فراموش نگردد.»

در جملات فوق به تبادل فرهنگی و شناخت همدیگر و همین طور تبادل اقتصادی و تجارت به عنوان فلسفه و پی آمد حج اشاره شده است؛ و در ذیل حدیث با تأکید بیشتر بر نقش تبادل فرهنگی و اطلاعاتی، می‌فرماید: «وَلَوْ کانَ کُلُّ قَوْمٍ اِنَّما یَتَکَلَّمُونَ عَلی بِلادِهِمْ وَما فِیها هَلَکُوا وَخَرِبَتِ الْبِلادُ وَسَقَطَتِ الْجَلَبُ وَالاَْرْباحُ وَعَمِیَتِ الاَْخْبارُ...؛ اگر هر قوم و ملّتی تنها از بلاد خویش و آنچه در آن است سخن بگویند، همگی نابود می‌گردند و کشورهایشان ویران می‌شود و منافع آن‌ها ساقط می‌گردد و اخبار واقعی در پشت پرده قرار می‌گیرد.»

و در حدیث دیگری، امام صادق علیه السلام در ذیل آیه «لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّکُمْ»؛ «گناهی بر شما نیست که از فضل پروردگارتان طلب کنید.» می‌فرماید که منظور از این آیه کسب روزی است: «فَاِذا اَحَلَّ الرَّجُلُ مِنْ اِحْرامِهِ وَقَضی نُسُکَهُ فَلْیَشْتَرِ وَلْیَبِعْ فِی الْمَوْسِمِ؛ هنگامی که انسان از احرام بیرون آمد و مناسک حج را به جا آورد، در همان موسم حج خرید و فروش کند».

۲. محافظت مال و عیال

از آثار و برکات مادّی حج این است که در این ایّام، خداوند از اموال و اهل و عیال زائر خانه اش محافظت و نگه داری می‌کند. حضرت صادق علیه السلام در ذیل آیه «لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ» فرمود: «اَنَّهَ لا یَشْهَدُها اَحَدٌ اِلاَّ نَفَعَهُ اللّهُ اَمّا اَنْتُمْ فَتَرْجِعُونَ مَغْفُورا لَکُمْ وَاَمّا غَیْرُکُمْ فَیُحْفَظُونَ فِی اَهالِیهِمْ وَاَمْوالِهِمْ؛ به راستی کسی در مکّه [و زیارت حج خانه خدا]حضور نمی‌یابد، مگر اینکه خداوند به او نفعی می‌رساند؛ امّا شما [شیعیان]بخشیده شده برمی گردید، ولی غیر شما مال و اهل و عیالشان محافظت می‌شود.» همچنان که اگر کسی مانع انجام حج افراد شود، به او فتنه و بلایی می‌رسد.

حضرت صادق علیه السلام فرمود: «لِیَحْذَرْ اَحَدُکُمْ اَنْ یُعَوِّقَ اَخاهُ عَنِ الْحَجِّ فَتُصِیبَهُ فِتْنَةٌ فِی دُنْیاهُ مَعَ ما یُدَّخَرُ لَهُ فِی الاْآخِرَةِ؛ آن که برادر [ایمانی]خود را از حج باز دارد، باید بترسد که افزون بر آنچه در آخرت برای او ذخیره شده [از عذاب]در دنیایش نیز به مصیبت گرفتار شود.»

۳. برآورده شدن حاجات

خانه خدا ـ. مخصوصا در اولین نگاه ـ. مکانی است برای استجابت دعا و همین طور است صحرای عرفات و دیگر مواقف و به طور کلّی، حاجی مورد توجّه خاص خداوند است و خداوند حاجات او را برآورده می‌سازد.

امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: «مَنْ تَرَکَ الْحَجَّ لِحاجَةٍ مِنْ حَوائِجِ الدُّنْیا لَمْ یُقْضَ حَتّی یَنْظُرَ اِلَی الْمُحَلَّقِینَ؛ کسی که حج را برای حاجتی از حاجت‌های دنیوی ترک گوید، حاجتش برآورده نمی‌شود، مگر اینکه نگاهش به [حاجیان]سر تراشیده بیفتد.»

۴. فقرزدایی

انجام حج برای همیشه فقر را از انسان دور می‌سازد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «الْحَجُّ یَنْفِی الْفَقْرَ؛ حج باعث از بین رفتن فقر می‌شود.» و امام صادق علیه السلام فرمود: «مَنْ حَجَّ ثَلاثَ حِجَجٍ لَمْ یُصِبْهُ فَقْرٌ اَبَدا؛ هر کس سه بار حج انجام دهد، تا ابد فقر به او نمی‌رسد.»
خاطره

۵. افزایش رزق و روزی

از دیگر آثار و برکات مادی حج این است که بر رزق و روزی انسان افزوده می‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «حُجُّوا تَسْتَغنُوا؛ حج انجام دهید تا از نظر مالی بی نیاز شوید.» امام صادق علیه السلام نیز فرمود: «ما رَأَیْتُ شَیْئا أَسْرَعَ غِنیً وَلا أَنْفَی لِلْفَقْرِ مِنْ اِدْمانِ حِجِّ هذا الْبَیْتِ؛ چیزی سریع‌تر برای بی نیازی مالی و نابود کننده فقر از مداومت حج خانه خدا ندیدم.»

اسحاق بن عمار می‌گوید که به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من با خود این گونه قرار گذاشته ام که هر سال تنها و یا با یکی از بستگان با سرمایه خودم حج انجام دهم. حضرت فرمود: «بر این قرار، تصمیم جدی داری؟» عرض کردم: بلی. فرمود: «اِنْ فَعَلْتَ ذلِکَ فَأَیْقِنْ بِکَثْرَةِ الْمالِ أَوْ أَبْشِرْ بِکَثْرَةِ الْمالِ؛ اگر این کار (حج در هر سال) را انجام دهی، پس یقین کن به زیادی مال [خویش]و یا بشارت باد تو را به زیادی مال!»

۶. بیمه سلامتی

اثر دیگر سفر حج این است که بر سلامتی بدن و صحت جسم نیز اثر می‌گذارد.

امام زین العابدین علیه السلام فرمود: «حُجُّوا وَاعْتَمِرُوا تَصِحَّ أَجْسامُکُمْ؛ حج کنید و عمره انجام دهید که باعث سلامتی بدن‌های شما می‌شود.»

آنچه از آثار و برکات انجام حج بیان شد، اختصاص به کسانی دارد که با شرایط، حج را به جا آورند. این شرایط متعدد است و اهم آن‌ها را این گونه می‌توان بیان کرد:

۱. اخلاص

حجی آثار معنوی و برکات مادی را در پی دارد که از روی اخلاص انجام گیرد، نه برای شهرت و ریا و یا به قصد تجارت و سیاحت و....

امام صادق علیه السلام فرمود: «الْحَجُّ حَجّانِ حَجٌّ لِلَّهِ وَحَجٌّ لِلنّاسِ فَمَنْ حَجَّ لِلّهِ کانَ ثَوابُهُ عَلَی اللّهِ الْجَنَّةَ وَمَنْ حَجَّ لِلنّاسِ کانَ ثَوابُهُ عَلَی النّاسِ یَوْمَ الْقِیامَةِ؛ حج دو نوع است: ۱. حج برای خدا؛ ۲. حج برای مردم [و از روی ریا]. پس کسی که برای خدا حج کند، ثوابش بر خدا بهشت است و کسی که برای مردم [و از روی ریا]حج گذارد، پاداشش در روز قیامت بر مردم است [و پاداشی در نزد خدا ندارد].»

عبد الرحمان بن کثیر می‌گوید: سالی با امام صادق علیه السلام در سفر حج همراه شدم. در مسیر راه بر کوهی صعود کرد [در عرفات یا منی و یا خود مکه]. پس مُشرف بر حاجیان شده، به آن‌ها [با دقت]نظر کرد و فرمود: «ما أَکْثَرَ الضَّجِیجَ وَأَقَلَّ الْحَجِیجَ؛ چقدر ناله کننده بسیار است، ولی حاجی (واقعی بسیار) کم!».

۲. ترک گناه و محرمات احرام

امام باقر علیه السلام فرمود: «ما یُعْبَأُ بِمَنْ یَؤُمُّ هذا الْبَیْتَ اِذا لَمْ یَکُنْ فِیهِ ثَلاثُ خِصالٍ وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَعاصِی اللّهِ تَعالی وَحِلْمٌ یَمْلِکُ بِهِ غَضَبَهُ وَحُسْنُ الصَّحابَةِ لِمَنْ صَحِبَهُ؛ اعتنا نمی‌شود [از طرف خدا]به کسی که قصد این خانه [خدا]می‌کند، مگر سه خصلت در او باشد: ۱. ورعی که او را از معصیت الهی باز دارد؛ ۲. حلم و بردباری که به وسیله آن مالک غضبش باشد [و بر خشم خود مسلط شود]؛ ۳. و نیکو رفاقت کردن با کسی که با او رفیق می‌شود [و خوش اخلاق بودن در سفر حج].»

در قرآن کریم نیز آمده است: «فَمَن فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ وَلاَ جِدَالَ فِی الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی وَاتَّقُونِ» از آثار و برکات مادّی ایّام حج این است که در این ایّام، خداوند از اموال و اهل و عیال زائر خانه اش محافظت و نگه داری می‌کند.

۳. دوری از مال حرام

حجی آثار و برکات دارد که با مال حرام، همچون پول ربا، و پول خمس نداده و درآمد‌های نامشروع نباشد. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: «مَنْ حَجَّ بِمالٍ حَرامٍ فَقَالَ لَبَّیْکَ اللّهُمَّ لَبَیْکَ قَالَ اللَّهُ لَهُ لا لَبَّیْکَ وَلا سَعْدَیْکَ حَجُّکَ مَرْدُودٌ عَلَیْکَ؛ کسی که با مال حرام قصد حج کند، پس [هنگامی که]می‌گوید: خداوندا! لبیک. خداوند می‌فرماید: نه لبیک و نه سعدیک، حج تو به سوی خودت برگشت می‌خورد [و هرگز مورد قبول واقع نمی‌شود].»

و امام باقر علیه السلام فرمود: «لا یَقْبَلُ اللَّهُ حَجّا وَلا عُمْرَةً مِنْ مالٍ حَرامٍ؛ خداوند حج و عمره‌ای را که با مال حرام انجام گیرد، قبول نمی‌کند.»

در نتیجه، آثار و برکات معنوی، اخلاقی و مادی حج را کسی می‌تواند دریافت کند که از گناهان دوری کند و حجی با اخلاص و مال حلال انجام دهد.