نیم نگاهی به دعوای ایران علیه آمریکا نزد دیوان بین المللی دادگستری

جلسه استماع برای رسیدگی به درخواست ایران مبنی بر صدور دستور موقت در پرونده نقض تعهدات آمریکا به موجب عهدنامه مودت، روابط اقتصادی و حقوقی کنسولی این هفته در مقر دیوان بین المللی دادگستری در لاهه برگزار می شود.

کد خبر: ۷۰۵۶۴۲

جمعه - ۰۲ شهريور ۱۳۹۷ / August 24, 2018

به گزارش گروه سیاسی خبرگزاری دانشجو، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در خصوص دعوای جمهوری اسلامی ایران علیه ایالات متحده نزد دیوان بین المللی دادگستری گزاره برگ (فکت شیتی) را منتشر و به ۱۱ سوال در این خصوص پاسخ داد.

جلسه استماع برای رسیدگی به درخواست ایران مبنی بر صدور دستور موقت در پرونده نقض تعهدات آمریکا به موجب عهدنامه مودت، روابط اقتصادی و حقوقی کنسولی (موضوع شکایت جمهوری اسلامی ایران علیه ایالات متحده آمریکا)، این هفته از دوشنبه پنجم شهریور تا پنجشنبه هشتم شهریور 1397 در مقر دیوان بین المللی دادگستری در لاهه برگزار خواهد شد.

این پرونده با همکاری مشترک وزارت امور خارجه و مرکز امور حقوقی بین المللی ریاست جمهوری و با بهره گیری از برجسته ترین وکلا و حقوقدانان داخلی و خارجی تنظیم و به دیوان بین المللی دادگستری ارائه شده است.

1) موضوع شکایت جمهوری اسلامی ایران علیه ایالات متحدۀ آمریکا چیست؟

جمهوری اسلامی ایران از همه ابزارها و ظرفیت های موجود در عرصه بین المللی برای پیگیری و مقابله با اقداماتِ مغایر با حقوق بین الملل آمریکا بهره برداری کرده و در این مسیر از هیچ تلاشی فروگذار نمی کند.

در این مورد خاص، موضوع شکایت اِعمال مجدد تحریمهای اقتصادی توسط ایالات متحده طی تصمیم 18 اردیبهشت 1398 (8 مِی 2018) رئیس جمهور آمریکا و تشدید تحریم ها می باشد. اگرچه بسیاری از تحریم های موضوع این دعوای وفق برنامه جامع اقدام مشترک رفع شده بودند و مجددا اعمال شدند، لکن موضوع این شکایت ارتباطی به نقض برجام نداشته، بلکه به دلیل آن است که این تحریم ها مغایر با عهدنامه 1334 بین دو کشور و ناقض مفاد این معاهده صورت گرفته و از این جهت علیه آمریکا شکایت شده است. نقض برجام توسط آمریکا به دلیل خروج این کشور از آن و اعمال مجدد تحریم ها توسط طرف های باقیمانده برجام طی سازوکار کمیسیون مشترک در حال پیگیری است.

2) در کدام مرجع قضایی بین المللی از ایالات متحدۀ آمریکا شکایت شده است؟

دیوان بین المللی دادگستری واقع در شهر لاهه در کشور هلند. این محکمه یک دادگاه بین المللی است که از سال 1945 تاکنون به شکایت کشورهای عضو منشور ملل متحد از یکدیگر رسیدگی می کند.

این دیوان رکن قضایی اصلی سازمان ملل متحد است که از صلاحیت ترافعی در دعاوی بین الدولی و صلاحیت مشورتی در پاسخ به سوالات حقوقی ارکان و آژانس های تخصصی ملل متحد برخوردار است. فقط دولت ها می توانند علیه دولت های دیگر نزد دیوان شکایت کنند، البته به شرطی که دیوان در خصوص آن شکایت، پیش از هر چیز

صلاحیت خود را احراز کند.

3) آیا دیوان برای هر گونه شکایتی که دولتها به آن ارجاع می دهند، صلاحیت رسیدگی دارد؟

خیر، دیوان بین المللی دادگستری نمی تواند به شکایت یک دولت علیه دولت دیگری رسیدگی کند، مگر آنکه در ابتدا و پیش از هر چیز، صلاحیت خود را برای رسیدگی قضایی به آن دعوا احراز کرده باشد. احراز صلاحیت دیوان نیز به سه صورت متصور است: یا آنکه دولتی از قبل اعلامیه پذیرش صلاحیت اجباری دیوان را از قبل صادر کرده باشند. یا آنکه دو دولت با یکدیگر توافق کنند که یک موضوع خاص را به دیوان ارجاع دهند. یا آنکه در معاهده ای که دو دولت به آن متعهد هستند، صلاحیت دیوان برای رسیدگی به اختلافات ناشی از آن پذیرفته شده باشد. شکایت حاضر نیز از آن رو صورت گرفته که در معاهده مودت 1334 تصریح شده است که هر یک طرفین می توانند اختلافات ناشی از تفسیر یا اجرای این معاهده را به دیوان بین المللی دادگستری ارجاع دهند.

4) آیا پیش از این نیز ایران نزد دیوان بین المللی دادگستری در دعاوی دیگر حاضر بوده است؟

این نخستین بار نیست که ایران برای دادخواهی به این مرجع مراجعه کرده است؛ پیش تر ایران سه بار علیه ایالات متحدۀ آمریکا شکایت کرده است: یک بار در سال 1395 در خصوص توقیف دارایی های ایران، یک بار پس از بمباران سکوهای نفتی کشورمان توسط ایالات متحده (1371) و دیگری پس از سانحه هواپیمای ایرباس در تاریخ 12 تیر 1367 که منجر به شهادت شمار زیادی از هموطنانمان شد (1368). یک بار هم انگلستان در سال 1330 بواسطۀ ملی شدن صنعت نفت و یک بار ایالات متحده به دلیل تسخیر لانۀ جاسوسی در تهران در سال ۱۳۵۸ علیه کشورمان در دیوان بین المللی دادگستری لاهه اقامۀ دعوا کرده اند.

5) بر چه مبنای حقوقی بین المللی از ایالات متحدۀ آمریکا شکایت شده است؟

بر مبنای نقض تعهدات بین المللی آمریکا وفق مواد (1) 4، (1) 7، (1) 8، (2) 8، (2) 9 و (1) 10 معاهده مودت، روابط اقتصادی و حقوق کنسولی بین ایران و ایالات متحدۀ آمریکا که در سال 1334 بین طرفین به امضاء رسیده است. رفتار عادلانه و منصفانه با اتباع و شرکتهای ایرانی، عدم ایجاد محدودیت بر پرداخت و نقل و انتقالات مالی، آزادی واردات، صادرات و حمل و نقل کالا و آزادی تجارت و کشتیرانی از جمله مواردی است که در مواد فوق ذکر شده است و دولت آمریکا با وضع مجدد تحریمها آنها را نقض کرده است.

6) در شرایط کنونی آیا معاهده «مودت، روابط اقتصادی و حقوق کنسولی» بین ایران و آمریکا کماکمان معتبر است؟

آری. این معاهده هنوز توسط هیچ یک از طرفین فسخ نشده است؛ عنوان «مودت» نباید ما را به اشتباه بیندازد. تعهدات مختلفی از قبیل آزادی تجارت، واردات و صادرات، حقوق کنسولی و ... در این معاهده پیش بینی شده است. این عهدنامه برای ده سال پس از لازم الاجرایی معتبر بوده و پس از آن تا زمانی که یکی از طرفین فسخ آن را اعلام نکند، معتبر خواهد بود. در صورت اعلام فسخ معاهده برای یک سال معتبر خواهد بود. پیش از این ایالات متحده در دعوای تسخیر لانه جاسوسی در تهران و جمهوری اسلامی ایران در پرونده سکوهای نفتی مبنای شکایت خود را این معاهده اعلام کرده بودند و دیوان برمبنای آن ضمن تایٔید صلاحیت، به شکایت رسیدگی کرده بود.

دلیل استناد ایران به این معاهده هم چنین به این دلیل بوده است که در معاهده مودت پیش بینی شده است که اختلافات ناشی از تفسیر یا اجرای آن نزد دیوان بین المللی دادگستری قابل ارجاع و پیگیری است و لذا همان طور که گفته شد، در این چارچوب صلاحیت دیوان قابل احراز است.

7) در صورت صدور رأی به سود کشورمان چه خواهد شد؟

در دادخواست کشورمان علیه ایالات متحدۀ آمریکا درخواست شده است دیوان مسیٔولیت بین المللی ایالات متحدۀ آمریکا به واسطۀ نقض پیمان 1334 مودت بین دو کشور در نتیجۀ وضع مجدد تحریمها را اعلام کرده و از آمریکا بخواهد خسارات وارد شده به کشورمان را جبران کند.

8) رسیدگیهای دیوان بین المللی دادگستری چه زمانی شروع شده و چه زمانی پایان خواهد یافت؟

کشورمان در تاریخ 25 تیر 1397 دو سند تقدیم دیوان کرد؛ یکی «دادخواست» تنظیم شده علیه ایالات متحدۀ آمریکا که حاوی تشریح مسیٔولیت بین المللی این دولت و نقض پیمان مودت است و دیگری «درخواست» از دیوان برای صدور دستور موقت که در صورت تحقق آمریکا موظف خواهد بود از اِجرای تحریمها تا زمان صدور رأی نهایی خودداری کند.

در حال حاضر دیوان در حال رسیدگی به درخواست قرار موقت است. پس از جلسات استماع قرار موقت که این هفته در لاهه برگزار می شود، در فاصله کمتر از یک ماه دیوان قرار موقت خود را صادر می کند. پس از آن، رسیدگیِ معمول به این پرونده آغاز خواهد شد که همانند سایر رسیدگی های دیوان بین المللی دادگستری زمانبر است. مدت زمان اعلام رای نهایی دیوان بستگی به عوامل مختلف به ویژه درجه همکاری اطراف دعوی دارد.

9) آیا آراء صادره از سوی دیوان بین المللی دادگستری دارای ضمانت اجراست؟

ضمانت اجرای آراء محاکم قضایی در حقوق بین الملل با آنچه در نظام داخلی با آن مواجه هستیم متفاوت است. معذلک کشوری که در دیوان بین المللی دادگستری محکوم می شود، هزینه سیاسی و اعتباری زیای را برای نادیده انگاشتن رای دیوان می پردازد. ضمن آنکه سایر دولت ها نیز معمولا در روابط بین المللی خود به یافته ها و آرای دیوان بین المللی دادگستری اعتنا می کنند. البته طبق مادۀ 94 منشور سازمان ملل متحد آراء صادره توسط دیوان بین المللی دادگستری برای اعضای سازمان ملل لازم الاجراست و در صورت عدم اجرای تعهدات مندرج در آن توسط هر یک از طرفین دعوا، طرف دیگر میتواند موضوع را به شورای امنیت ارجاع دهد. در این صورت، شورای امنیت نیز اقدام به صدور توصیه نامه یا اتخاذ تصمیم خواهد کرد.

10) برنامه جلسه استماع درخواست قرار موقت چیست و به چه طریق قابل پیگیری است؟

جلسه استماع عمومی درخصوص صدور دستور موقت در پرونده نقض تعهدات عهدنامه مودت روابط اقتصادی و حقوقی کنسولی (جمهوری اسلامی ایران علیه ایالات متحده آمریکا) از تاریخ دوشنبه 27 الی پنجشنبه 30 اوت 2018 (پنجم الی هشتم شهریور 1397) در مقر دیوان بین المللی دادگستری در لاهه برگزار خواهد شد.

اطلاعات تکمیلی در خصوص زمانبندی رسیدگی دیوان به پروندهها از طریق تارنمای آن (بخش اطلاعیه های مطبوعاتی و رسانه ها) قابل دسترس است.

11) اسناد دیوان بین المللی دادگستری در کجا قابل دسترسی هستند؟

اسناد دیوان از جمله احکام و قرارهای دیوان به زبان های انگلیسی و فرانسوی بر روی تارنمای این مرجع قضایی به نشانی www.icj-cij.org در دسترس هستند.