دعا و نيايش در قرآن و کلام معصومين عليهم السلام

دعا فراموش نشود!

در قرآن و مجموعه سخنان پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام، براي دعا و نيايش ويژگي هايي ذکر شده که هر يک از آن ها، از يک منظر و بعد حقيقت دعا را در فرهنگ اسلامي تبيين مي کند.

کد خبر: ۷۲۹۳۳

پنجشنبه - ۰۶ خرداد ۱۳۸۹ / May 27, 2010

ويژگي هاي دعا

در مجموعه سخنان پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام ، براي دعا و نيايش ويژگي هايي ذکر شده که هر يک از آن ها، از يک منظر و بعد حقيقت دعا را در فرهنگ اسلامي تبيين مي کند، مانند: دعا، عصاره و مغز عبادت است. دعا، کليدهاي رستگاري و چراغ هاي موفقّيت مي باشد. دعا، سلاح مؤمن، ستون دين و نور آسمان ها و زمين مي باشد. محبوب ترين کار نزد خداي عزّ و جلّ، در روي زمين دعاست. زياد دعا کردن، انسان را از گزند شيطان در امان نگه مي دارد. برترين عبادت ها دعاست. دعا، سپر مؤمن است. دعا، مخزن اجابت مي باشد؛ هم چنان که ابر مخزن باران است. ناتوان ترين مردم کسي است که از دعا کردن ناتوان باشد. هر کس که خداشناس تر باشد، بيشتر از ديگران دست نياز و نيايش به سوي خدا دراز مي کند.

دعا سلاح پيامبران

در مجموعه روايات اهل بيت عليهم السلام با تعابير گوناگون، از اهميت و کارآيي دعا و نيايش سخن به ميان آمده است. در قسمتي از آن ها، از دعا به عنوان سلاح و سپر ياد شده است. در روايتي رسول اکرم صلي الله عليه و آله خطاب به مردم مي فرمايد: آيا دوست داريد سلاحي به شما نشان دهم که هم از دشمن ها نجاتتان دهد و هم بر روزي شما بيفزايد؟ عرض کردند: آري، اي رسول خدا صلي الله عليه و آله . آن حضرت فرمودند: «شب و روز پروردگارتان را بخوانيد؛ زيرا که دعا، سلاح مؤمن است». نيز امام رضا عليه السلام در روايتي مي فرمايد: «بر شما باد تمسک به سِلاح پيامبران الهي. عرض شد: سلاح پيامبران خدا چه بود؟ فرمود: دعا کردن. همچنين امام صادق عليه السلام بارها از کارآيي دعا ياد کرده اند و از جمله فرموده اند: «دعا، کارسازتر از نيزه آهنين است».

دفع قضا و قدر با دعا

در آموزه هاي ديني بر اين مطلب تأکيد شده که مي توان سرنوشت را با دعا تغيير داد. امام صادق عليه السلام مي فرمايد: «خداي عزّو جلّ را بخوان و به دعا و نيايش بپرداز و مگو که کار گذشته است». زراره، از ياران ارجمند حضرت، در تبيين مضمون اين روايت مي گويد: مقصود آن حضرت اين است که ايمان تو به قضا و قدر، نبايد مانع از اين شود که در دعا کردن کوتاهي کني. امام کاظم عليه السلام نيز در اين باره فرموده است: «بر شما باد به دعا کردن؛ زيرا دعا به درگاه خدا و مسئلت کردن از او، بلايي را که قضا و قدر الهي به آن تعلق گرفته، دفع مي کند...». باز نقل شده که روزي آن حضرت فرمود: «دعا آنچه را مقدّر شده و آنچه را مقدّر نشده برمي گرداند»، عمربن يزيد عرض کرد: مقدّر شده را دانستم، اما آنچه را مقدر نشده چگونه دفع مي کند؟ فرمود: «ديگر مقدّر نمي شود».

دعا، دفع کننده بلاها

از آنجا که وقوع برخي از گناهان، موجب پيدايش بلاهاي عمومي مي گردد، به منظور در امان ماندن جامعه از آثار سوء اين گونه عملکردها، گذشته از توصيه به امر به معروف و نهي از منکر، سفارش شده از دعا و نيايش غفلت نشود؛ چون همان گونه که نهي از منکر، جلو انجام بسياري از گناهان بزرگ را مي گيرد و در نتيجه، جامعه از عواقب بد آن گناهان رهايي پيدا مي کند، دعاها هم مانع بروز بلاهاي همگاني مي گردد. رسول خدا صلي الله عليه و آله مي فرمود: «درهاي بلاها را با دعا و استغفار به روي خود ببنديد». همچنين از اميرمؤمنان علي عليه السلام نقل است که فرمود: «خداي سبحان را [در نتيجه اعمال بد انسان ها [خشم ها و کيفرهايي است،... آن ها را با دعا از خود دور سازيد؛ زيرا بلا را چيزي جز دعا دور نمي کند».

شرايط دعا و دعاکننده

براي دعا شرايطي ذکر شده است؛ از جمله آن هاست: 1. مورد درخواست امر غيرممکن نباشد. از اينرو، وقتي از علي عليه السلام سؤال شد که کدام دعا دورتر از حقيقت است، فرمود: «دعا درباره آنچه نشدني است». 2. مورد درخواست از مرحله امضاي الهي نگذشته باشد. 3. نفرين بودن دعا به دليل عدم آگاهي فرد بر مورد درخواست.

براي دعا کننده هم شرايطي ذکر شده است که برخي از آن ها عبارت است از: 1. شناخت خداي تبارک و تعالي. 2. ايمان به خداوند يکتا و پيامبر و خليفه و حجت او. 3. اخلاص. 4. هماهنگيِ دل و زبان. 5. حسن ظن داشتن به خدا. 6. يقين به اجابت دعا. 7. همراهي دعا با عمل. امام صادق عليه السلام فرمودند: «دعاي مردي که در خانه بنشيند و به دعا اکتفا کند و به دنبال روزي نرود، قبول نمي شود». 8. ترک محرمات و عمل در راه خواسته هاي خداوند. 9. تداوم دعا در زمان هاي غيرگرفتاري و آسايش. 10. اعتقاد به ولايت و امامت ائمه عليهم السلام .

دعا در تمام شرايط

آموزه هاي اسلامي ما را به دعا در همه حالات و شرايط فراخوانده است. امام باقر عليه السلام مي فرمايد: «سزاوار است، مؤمن در هنگام خوشي و آسايش، همان گونه دعا کند که در هنگام سختي و گرفتاري». نقل شده که خداوند متعال به حضرت داوود عليه السلام فرمود: «اي داوود، در زمان آسايش و خوشي به ياد من باش، تا من هم در هنگام سختي و گرفتاري دعايت را اجابت کنم». حتي در قسمتي از روايات آمده که دعاي اثربخش، دعايي است که انسان پيش از وقوع بلاها و گرفتاري ها انجام دهد. امام صادق عليه السلام در يک مورد مي فرمايد: «کسي که در دعا کردن پيش دستي کند، هرگاه بلا بر او نازل شود، دعايش اجابت مي گردد...؛ اما کسي که در دعا کردن پيش دستي نکند، چون بلا به او رسد، دعايش مستجاب نمي شود.

روزيِ حلال، مقدمه اجابت

بسياري از دعاها به واسطه رعايت نکردن بعضي از امور، از رسيدن به مرحله قبولي باز مي مانند. از جمله اموري که مانع قبولي دعاي انسان مي شود، روزي و کسب حرام است. رسول خدا صلي الله عليه و آله به اصحاب مي فرمود: «گاه بنده دستش را براي دعا به درگاه الهي بالا مي برد، در حالي که خوراکش حرام است. با چنين حالي، چگونه دعاي فرد مستجاب شود؟». در مورد ديگري، وقتي کسي به آن حضرت عرض کرد: خيلي دلم مي خواهد تمام دعاهايي که مي کنم به مرحله قبولي رسد، پيامبراکرم صلي الله عليه و آله فرمود: «بکوش تا خوراکت پاک و حلال باشد و مگذار لقمه حرام به معده تو وارد شود». همچنين آن حضرت در تبيين مدت تأثير غذاي حرام اضافه کردند: «هر گاه آدمي لقمه حرام به دهان خود وارد کند، تا چهل روز دعايش پذيرفته نمي شود».

اخلاص در دعا

در فرهنگ اسلامي، برخورداري از اخلاص و نيت پاک و نيز جهت دهي کارها در مسير خشنودي پروردگار در نتيجه دهي همه کارها از جمله دعا همواره مورد تأکيد است. امام سجاد عليه السلام در اين زمينه مي فرمايد: «هر که در هيچ کاري به مردم اميد نبندد و همه کارهاي خود را به خداي عزّ وجل واگذارد، خداوند همه خواسته هاي او را برآورده مي سازد». امّا در مقابل، وجود انگيزه هاي غير الهي، از جمله موانع برآورده شدن خواسته ها و به هدف نرسيدن دعاهاست. امام صادق عليه السلام در اين باره مي فرمايد: «هر گاه بنده با نيّتي راست و درست و دلي با اخلاص خداي تبارک و تعالي را بخواند و به عهد او وفادار باشد [يعني حدود الهي را مراعات کند]، دعايش مستجاب مي شود ؛ ولي اگر خدا را بدون نيّت پاک و اخلاص بخواند، دعايش برآورده نخواهد شد».

حضور قلب در دعا

يکي از امور مهم در موضوع دعا، توجه داشتن و حضور قلب دعا کننده است. لازم است دعا کننده توجه داشته باشد که درمقابل چه کسي قرار گرفته و چه خواسته اي از او دارد؛ وگرنه، دعاهاي از روي تفنّن و با دل غافل به هدف نمي رسد. بر اين اساس، پيش از پرداختن به دعا، ضرورت دارد که انسان آمادگي هاي لازم را از نظر روحي در خود فراهم سازد و با توجه کامل به اين کار اقدام کند. پيامبراکرم صلي الله عليه و آله به ياران خود مي فرمود: «بدانيد خداوند هرگز دعايي را که از دلي غافل و بي خبر برخيزد، نمي پذيرد». امام صادق عليه السلام نيز همواره توصيه مي کردند: «هرگاه دعا کرديد، با دل و جان رو به خدا آريد؛ وگرنه خداوند عزّو جلّ، هرگز دعايي را که از دل غافل و بي توجه سر زند، به اجابت نمي رساند، اما اگر باحضور قلب و توجه لازم اين کار را انجام دادي، به يقين بدانيد دعاهايتان به مرحله اجابت خواهد رسيد».

ضرورت اعتقاد به قبولي دعا

در قرآن و روايات در موارد فراواني تصريح شده که استجابت دعا، امري يقيني است؛ از جمله آن ها اين آيه شريفه است که: «من دعاي دعاکنندگان را، هنگامي که مرا بخوانند اجابت مي کنم». حضرت امام صادق عليه السلام در اين باره مي فرمايد: «دعا، معدن و گنجينه اجابت است؛ همچنان که ابر، معدن و منبع باران مي باشد». اميرمؤمنان علي عليه السلام هم مي فرمايد: «به کسي که نعمت دعا کردن داده شود، از اجابت محروم نمي گردد». براساس اين تعابير، اصلاً دعاي بدون جواب وجود ندارد. اگر دعاي بي جواب باشد، بايد گفت که آن دعا، دعاي حقيقي نبوده است. اگر هم سؤال شود که بر چه اساسي هر دعايي بايد اجابت شود، مي توان در جواب گفت: چون هرچه انسان ها از خدا درخواست مي کنند، همه در حيطه قدرت خداوند است. خدا از بخشش به آن ها، نه خسته مي شود، نه خزانه نعمت هايش کم مي آيد و نه بخيل است که دعاهاي فراوان آدميان را بي پاسخ رها کند.

دليل تأخير اجابت دعاها

مشيت خداوند چنين تعلّق گرفته که کارها به وسيله سبب هاشان تحقق پذيرد. در مورد دعا و استجابت آن هم، چه بسيار دعاهايي که بنده انجام مي دهد و تحقق آن ها، به فراهم شدن مقدماتي نيازمند است و آن مقدمات زمان بر مي باشد. گذشته از آن، براساس دلالت برخي روايات، بعضي از دعاها ديرتر به مرحله قبولي مي رسد تا ذخيره آخرت فرد شود؛ بر ثواب و نعمت هاي بهشتي او بيفزايد، يا از گناهانش بکاهد. گاهي هم خداوند دوست دارد صداي دعاي بنده اش را بيشتر بشنود؛ از اين رو، اجابت دعاي او را به تأخير مي اندازد. زماني هم به خاطر عميق تر شدن ارتباط انسان با خدا، دعا به تأخير مي افتد؛ چون بنده هرچه بيشتر دعا کند، احساس نيازش به خداوند افزون تر مي شود و در نتيجه، روح کبر و سرکشي در او رو به افول مي گذارد و در مقابل، خضوع و تواضعش فزوني مي يابد.

توبه و قبولي دعا

يکي از آثار بد گناه، جلوگيري از قبولي دعاهاي انسان است. در زمان حضرت عيسي عليه السلام وقتي دعاهاي بني اسرائيل به مرحله اجابت نمي رسيد، بسيار ناراحت مي شدند. روزي به حضرت عيسي عليه السلام چنين وحي شد که «اي عيسي، به بني اسرائيل بگو تا وقتي گناه مرتکب شويد و به حقوق ديگران تجاوز کنيد، دعاي هيچ يک از شما را اجابت نخواهم کرد». البته با توجه به خطاپذيري انسان، خداوند رحمان، هرگز به يأس و نااميدي انسان راضي نبوده و به همين دليل درگاه توبه و استغفار را باز گذاشته است. دعا کننده در درجه اوّل بايد بکوشد به گناه نزديک نشود؛ چون ترک گناه، راحت تر از توبه است، ولي به هر صورت، اگر تحت تأثير شيطان در مواردي هم مرتکب گناه شد، هرچه زودتر بايد توبه کند تا از برکات توبه که از جمله آن ها قبولي دعاهاست، برخوردار گردد.

دعا به برادران ديني

يکي از آداب دعا، عمومي ساختن آن و شريک کردن ديگران در خواسته هاي دعا کننده از خداست. در دعاي براي ديگران، هم روح خودپرستي، کبر و نفع طلبي زدوده مي شود، و هم نويد و آرزوي تحقّق جامعه اي سالم مدنظر دعا کننده قرار مي گيرد. به منظور تشويق به اين کار، امام باقر عليه السلام مي فرمايد:«سريع ترين پاسخ براي دعا، براي کسي است که در غياب برادر ديني اش به او دعا کند». حتي اضافه کرده است که «پاداش و تأثير چنين دعايي، هزار هزار برابر از دعا براي خود انسان بيشتر است». اصولاً در جهان بيني اسلامي، يکي از حقوق مؤمنان اين است که همديگر را در دعاهايشان شريک سازند. رسول خدا صلي الله عليه و آله ضمن توصيه به اين کار مي فرمود: «هنگامي که يکي از شما دعا مي کند، بايد به آن جنبه عموميت ببخشد، يعني برادران ديني اش را هم شريک سازد؛ چرا که اين کار از جمله واجبات دعاست».

دعاي چه کساني پذيرفته نمي شود

در بعضي از روايات، از گروهي ياد شده که دعاهايشان پذيرفته نمي شود. در اين باره امام صادق عليه السلام مي فرمايد: «دعاي چهار کس مستجاب نمي شود: نخست، مردي که در خانه اش بنشيند و بگويد: خدايا، روزي مرا برسان. خداوند به او مي فرمايد: مگر به تو دستور نداده ام که در طلب روزي بروي؟ دوم، مردي که به خاطر بدي هاي همسرش، وي را نفرين کند. خداوند به چنين کسي مي فرمايد: مگر حق طلاق او را به تو واگذار نکرده ام؟ سوم، مردي که مال و ثروتي داشته باشد و آن را بدون دليل هدر دهد و سپس از خداوند درخواست مال و ثروت کند. به او پاسخ داده مي شود که مگر به تو توصيه نشده بود صرفه جويي کرده، از اسراف و تبذير بپرهيزي. چهارم، مردي که مال خود را بدون مدرک و شاهد گرفتن به کسي وام دهد و او هم از پس دادن آن خودداري کند. خداوند در پاسخ دعاي او مي فرمايد: مگر به تو دستور ندادم به هنگام وام دادن، گواه و مدرک بگيري». در روايات ديگر، از اهل ساز و طنبور(موسيقي حرام)، ترک کنندگان امر به معروف و نهي از منکر، و نيزکمک کاران ستمگران، به عنوان کساني که دعايشان پذيرفته نمي شود ياد شده است.

افرادي که دعايشان پذيرفته مي شود

امام صادق عليه السلام در روايتي مي فرمايد: «سه دسته دعاست که از خداي عزّو جلّ پوشيده نمي ماند و به مرحله اجابت مي رسد: اول، دعاي پدر در حق فرزند، هر گاه پسر در حق پدر نيکي کرده يا فرمانبردار او باشد و همين طور نفرين پدر در حق فرزند، در صورتي که فرزند او را بيازارد يا از فرمان حقّ او سرپيچي کند. دوم، نفرين ستمديده در حق ستمگر، و دعاي او درباره کسي که انتقامش را از ستمگري گرفته باشد. سوم، دعاي مؤمن درباره برادر مؤمن به خاطر کمکي که به او کرده، و نفرين مؤمن در حق کسي (برادر مؤمني) که او به وي محتاج بوده و طرف مقابل هم توان کمک کردن و برآوردن حاجت و خواسته او را داشته، ولي به او بي توجهي کرده است». در روايتي ديگر آمده که دعاي پيشواي عادل در حق ملّتش برآورده مي شود و همين طور دعاي کودکان پاک از گناهو افرادي که زياد قرآن مي خوانند، زودتر به مرحله اجابت مي رسد.

آداب مراسم دعا

درباره چگونگي انجام دعا، رهنمودهايي از سوي اولياي الهي ذکر شده که بهتر است در مراحل مختلف انجام نيايش رعايت شود. از جمله توصيه شده که، انسان پيش از دعا مقداري صدقه دهد و با بوي خوش خود را معطر سازد و پس از تحصيل طهارت (وضو ياغسل) دو رکعت نماز بخواند و از ستايش و تسبيح خداوند غافل نشود و تا مي تواند نعمت هاي خدا را ياد کرده و از آن ها شکرگزاري کند. به اهل بيت عليهم السلام متوسل شود و بر پيامبر خدا صلي الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام صلوات بفرستد. دعا را با ذکر اسماي الهي آغاز کند و گناهان خود را به ياد آورده و از آن ها استغفار نمايد و ديگران را در دعا فراموش نکند. دعا کردن را طول دهد و با اصرار از خدا خواسته اش را بخواهد. اگر ميسر است، دعا به صورت دسته جمعي انجام گيرد و نيازمندي ها يک به يک نام برده شود و فرد دعا کننده سجده کند و در همان حال، دست ها را بلند کرده، با حالت گريه و خضوع و خشوع به دعا بپردازد. پس از دعا هم، شايسته است صلوات فرستاده، به ذکر گفتن مشغول شود و تصميم بگيرد که ديگر مرتکب گناه نشود.

وقت هاي مناسب براي دعا

برخي از زمان هاي مناسب براي دعا عبارت است از: شب قدر، ماه مبارک رمضان، اعياد مذهبي همچون عيد فطر، عيد غدير، عيد قربان و روزهاي ولادت ائمه عليهم السلام ، شب هاي دهه اول ذيحجه، شب و روز جمعه، در دل شب و به ويژه نزديکي هاي طلوع فجر، قبل از غروب خورشيد، هنگام وزيدن باد صبحگاهي، هنگام ريزش باران، هنگام شنيدن اذان، در سجده نماز، بعد از پايان نماز، هنگام شنيدن قرائت قرآن و به هنگام افطار روزه.

مکان هاي مناسب براي دعا

در روايات، درباره مکان هاي مناسب دعا، به جاهايي چون مکه مکرمه، مساجد و به ويژه مساجدي که اولياي خدا و ائمه اطهار عليهم السلام در آنها به نماز و نيايش مشغول بوده اند، مشاهد مشرفه و کنار مرقدهاي اولياي الهي و کربلاي معلا اشاره شده است. بايد به اين نکته هم توجه کرد که حضور در مساجد و اماکن مشرفه، وقتي مناسب است که انسان، از ريا و عجب برکنار باشد؛ وگرنه در صورت امکان دچار شدن به اين گونه آفت ها، توصيه شده در مکان خلوت به دعا بپردازد. رواياتي که مي گويد «يک دعاي در خفا و نهان، معادل با هفتاد دعاي آشکار است»، به اين موارد نظر دارد.

منابع

* قرآن کريم

1. علامه مجلسي، بحارالانوار.

2. کليني، اصول کافي.

3. شيخ حرعاملي، وسائل الشيعه.

4. محمد محمدي ري شهري، ميزان الحکمه. جلد چهارم

5. عليرضا برازش، قرآن صاعد (پژوهشي پيرامون مسئله دعا).

6. شهيد احمدميرخلف زاده، داستان هاي دعا.

7. حسين حيدري کاشاني، دعا در ميدان جنگ.

8. مهدي قائني، دعا از نظردانشمندان.

9. عباس عزيزي، هزار و يک نکته از قرآن.

10. پايگاه حوزه.

/انتهاي پيام/