یک پژوهشگر عنوان کرد

«فرار مغزها» سیاسی‌ترین اصطلاح ۴۰ سال اخیر در کشور است

پژوهشگر پژوهشکده سیاستگذاری دانشگاه شریف گفت: فرار مغز‌ها سیاسی‌ترین اصطلاحی است که در حوزه مهاجرت در این ۴۰ سال کاربرد داشته و سوءاستفاده‌های زیادی از این اصطلاح صورت گرفته است.

کد خبر: ۷۴۷۷۲۲

جمعه - ۰۳ اسفند ۱۳۹۷ / February 22, 2019

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو به نقل از مرکز ارتباطات و اطلاع رسانی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، سال‌ها است که آمار‌های مختلفی از مهاجرت دانشجویان به دیگر کشور‌ها مطرح می‌شود برخی این روند را یک شرایط بحرانی توصیف کرده‌اند و بر این باورند که تاکنون ٧٠درصد از رتبه‌های برتر کنکور و مدال آوران المپیاد‌ها از کشور خارج شدند و برخی دیگر هم می‌گویند وضعیت مهاجرت دانشجویان و نخبگان به دیگر کشور‌ها طبیعی است و هیچ جای نگرانی در این باره وجود ندارد.

راه اندازی «رصد خانه مهاجرتی ایران» گامی در جهت شفاف سازی آمار مهاجرتی کشور
بهرام صلواتی پژوهشگر ارشد پژوهشکده سیاستگذاری دانشگاه صنعتی شریف از جمله استعداد‌هایی است که تجربه این چرخش نخبگانی را دارد و برای ادامه تحصیل به دیگر کشور‌ها سفر کرده و بعد هم به ایران بازگشته است. این استاد دانشگاه، در سال‌های پس از بازگشت به کشور آستین همت را بالا زده و خلا موجود در زمینه عدم وجود آمار‌های مستند و مستدل چرخش نخبگان کشور را با راه اندازی"رصد خانه مهاجرتی ایران"اخیراً پر کرده است. برای رفع سوء تفاهمات موجود و کسب آخرین آمار‌های ارائه شده در زمینه جا به جایی و چرخش استعداد‌ها با این پژوهشگر به گفتگو نشستیم.

صلواتی در ابتدای گفتگو با انتقاد از سوءکاربردو برداشت نامناسب از عبارت «مهاجرت نخبگان یاتحصیل کردگان»، گفت: اصطلاح مهاجرت یا فرار نخبگان از کشور اصطلاحی غلط و رایج است که در مناسبات روزانه و به خصوص در شبکه‌های مجازی و رسانه‌های عمومی باب شده است. اصطلاحی مصطلح و پرکاربرد که به زودی شاهد اصلاح آن خواهیم بود.

وی افزود: در حال حاضر در دنیای بهم پیوسته امروزی، واژه و مفهوم «مهاجرت» جای خود را بیشتر به «جابه‌جایی» داده است، به این معنی که جمعیتمناطق مختلف دنیا و کشور‌ها دائماً در حال جابجایی و حرکت از یک نقطه به نقطه دیگر هستند که این روندی فراگیر با رشد چشمگیر و روزافزوناست. مفهوم "مهاجرت" در گذشته بیشتر به این خاطر معنا دار و رایج بود که فرآیند رفتن به دیگر کشور‌ها غالباً بسیار هزینه بر و با مشکلات عدیده‌ای روبرو بود و افراد معمولاً برای ترک همیشگیموطن خود و ماندن دائمی در مقصد، به دیگر کشور‌ها مهاجرت می‌کردند.

به گفته صلواتی، امروز جابجایی افراد به معنای ماندن برای همیشه در یک کشور و یا منطقه خاص نیست و در واقع افراد برای بهره مندی از موقعیت ها، شرایط و امکانات بیشتر و بهتر به از یک کشور به کشور دیگریجا به جا می‌شوند و ممکن است پس از گذشت یک بازه زمانی به کشور خود باز گردند و یا به کشور ثالث دیگر بروند؛ لذا این فرآیند جابجایی به یک فرآیند چند مرحله‌ای و چرخشی تبدیل شده است که ممکن است دائماً تکرار شود و از حالت یکباره و دفعه‌ای تا حد زیادی خارج شده است.

وی همچنین تصریح کرد: یکی دیگر از تفاوت‌های مهاجرت با جابه‌جایی این است که در دهه‌های گذشته معمولا این مهاجرت‌ها یک طرفه بود؛ اما امروز این جابه‌جایی‌ها گردشی است و یک طرفه اتفاق نمی‌افتد.

این فعال حوزه جابجایی استعداد‌ها و فارغ التحصیلان، در ادامه بیان کرد: امروز تعداد دانشجویان بین المللی ۵ برابر شده است و این رقم نسبت به ۲۰ سال گذشته افزایش قابل توجهی یافته است. این افراد ممکن است برای ادامه تحصیل به کشوری دیگر بروند و سپس به کشور خود بازگردند به همین دلیل اطلاق کلمه مهاجرت برای آن‌ها درست نیست.

مدیر "رصد خانه مهاجرتی ایران" همچنین بیان کرد: رتبه سازی و رتبه بندی برای کشور‌ها در زمینه میزان مهاجرت استعداد‌ها نیاز به تعریف شاخص‌های فراگیر جهانی و از همه مهمتر وجود داده‌های استاندارد جهانی با قابلیت مقایسه بین المللی است که هنوز چنین داده‌هایی با این ویژگی‌ها تولید نشده اند و یا بسیار اندک و ناقص هستند. به همین دلیل رتبه بندی مهاجرتی و یا جابجایی استعداد‌ها برای مقایسه کشور‌ها با یکدیگر از جمله ایران بسیار سخت و دشوار است مگر اینکه مرجع داده‌ای موثق و قابل استنادی در دسترس باشد.

صلواتی با اشاره به عدم وجود یک تعریف مشخص و ثابت از واژه "نخبگان" در دنیا، گفت: در هر کشوری نخبگی معنای خاص خود را دارد، برترین‌های المپیاد‌های علمی، برگزیدگان المپیک‌های مختلف، مالکان اختراعات و ایده‌های نو، دانشمندان و حتی برخی چهره‌های سیاسی و فرهنگی در کشور‌های مختلف به عنوان نخبه معرفی می‌شوند.

به گفته وی، بهتر است از این به بعد در کشور مانیز به جای اصطلاع اشتباه و نادرست "مهاجرت نخبگان" از کلمه جابه جایی استعداد‌ها یا فارغ التحصیلان استفاده می‌کنیم. زیرااولاً باید بین کلمه نخبه و استعداد و یا دانشجو و فارغ التحصیل دانشگاهی تمیز قائل شد. ثانیاً می‌بایست بین انواع مختلف جابه جایی‌ها اعم ازجابجایی‌های اقتصادی و یا اجباری (پناهجویی) که در پی بروز جنگ‌ها رخ می‌دهد، تفاوت قائل شد.

به گفته صلواتی، افراد متخصص و تحصیل کرده هم مانند سایر گروه‌های مهاجرتی در جستجوی فرصت‌های بهتر اقتصادیممکن است به خارج از کشوربروند. «گردش استعدادها» که در حالت گسترده‌تر، از آن تحت عنوان «گردش مغزها» و یا «چرخش نخبگان» یاد می‌شود اصطلاحی است که معمولاً در توصیف جابه‌جایی مهاجران ماهری به‌کار می‌رود که در کشور‌های خارجی برای مدت معینی زندگی و کار می‌کنند.

این فعال عرصه پژوهش در بخش دیگری از سخنان خود، اظهار کرد: در دنیا از مفهوم چرخش نخبگان و استعداد‌ها استفاده می‌کنند. کسانیکه برایبهره مندی از خدمات تحصیلی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بهتر به کشوری دیگر می‌روند و این چرخش نخبگان دو طرفه است و در تمام کشور‌ها رخ میدهد.

وی با بیان اینکه استفاده مغرضانه از اصطلاح فرار مغز‌ها کار بسیار غلطی است، گفت: برخی رسانه‌ها به دلائلی بر کاربرد مغرضانه این عبارتو نهادینه کردن آن در گفتمان اجتماعی اصرار زیاد و اغراق آمیزی دارند و سعی می‌کنند بی جهت بر سر مساله‌ای که تا این حد بزرگ نیست، مرثیه سرایی کنند.

صلواتی در ادامه همچنین تاکید کرد: آن‌ها تلاش می‌کنند به خود و دیگران بباورانند که ایران جای ماندن و زندگی نیست و همه به دنبال مهاجرت و ترک کشور هستند. اما این موضوع واقعیت ندارد و یک دروغ تلخ و مضحک است.

این محقق حوزه مهاجرت، معتقد است که بایددوره‌های آموزشی ویژه فعالان رسانه‌ای و روزنامه نگاران و خبرگزاری‌ها در زمینه‌های تخصصی اعم از مهاجرت و جابه جایی نخبگان در کشور شکل بگیرد تا با دانش فنی درست و بر اساس مستندات و داده‌های قوی و مستدل در این زمینه گزارش تهیه شود و اظهار نظر کنند و بدین ترتیب راه انتشار مطالب دروغ، خیالی و زاییده ذهن عده‌ای مغرض را ببندند.

وی همچنین تصریح کرد: جهانی‌شدن مسائلی همچون جابه‌جایی مهارت ها، دانش، ایده‌ها و ثروت را از مرز‌های ملی به همراه دارد و در این بین افزایش جابه‌جایی استعداد‌ها و افراد متخصص و باکیفیت بالا از مهمترین اثرات جهانی شدن به شمار می‌رود.

فقدان منابع و مراجع آماری موثق مهاجرتی در ایران
صلواتی ادامه داد: سال ۹۵ پس از تحصیل و کار در کشور آلمان، زمانیکه به ایران آمدم متوجه شدم که در زمینه آمار و اطلاعات حوزه جابه جایی تحصیل کردگان خلا زیادی در کشور وجود دارد و تمام آمار‌های اعلام شده از اساس پوچ و غیرمستند است. به همین دلیلتیمی تحقیقاتی در این زمینه تشکیل دادیم و پیمایش‌های آماری مختلفی طبق مستندات موجود انجام دادیم. وی همچنین تصریح کرد: برای شروع کار ابتدا اقدام به مطالعه و جمع آوری آخرین منابع اطلاعاتی موجود در دنیا کردیم و سپس یک تیم حرفه‌ای و تخصصی تشکیل دادیم. در این مدت نیزیک کتاب منتشر کردیم و بک جلد کتاب دیگر نیز در شرف انتشار داریم.

پژوهشگر پژوهشکده سیاستگذاری شریف با اشاره به خلا‌های موجود در این حوزه، گفت: عدم وجود داده‌های بومی و ملی موثق و منظم، عدم وجود مرجع علمی، پژوهشی و کاربردی تخصصی در حوزه مهاجرت و عدم برداشت صحیح از گزارشات بین المللی مهم‌ترین خلا‌هایی بود که در این زمینه داشتیم. بر همین اساس، پس از دو سال کار و تلاش منسجم و هدفمند در حوزه مهاجرت‌های بین المللی در کشور، اخیرا" خوشبختانه موفق به تاسیس و راه اندازی "رصد خانه مهاجرتی ایران" در پژوهشکده سیاستگذاری دانشگاه شریف با هدف پوشش کمبود‌های موجود در این زمینه در کشور شدیم.

ارائه آمار بالا در زمینه گردش استعداد‌های ایرانی مبتنی بر تجربیات شخصی
صلواتی ادامه داد: بسیاری از آمار‌های اعلام شده در خصوص رتبه بالای ایران در جابه جایی نخبگان کشور، بر اساس تجریبات شخصی و برداشت‌های غلطی است که به شکل یک باور عمومی درآمده است.

وی با اشاره به انجام یک تحقیق در پژوهشکده سیاستگذاری شریف، گفت: در حال حاضر به دنبال انجام یک تحقیق علمی و مستند در حوزه میل مهاجرت ایرانیان هستیم که این تحقیق را در بین اساتید، دانشجویان، کارآفرینان و حتی اتباع افغانی انجام داده ایم و نتایج آن به زودی منتشر خواهد شد.

این پژوهشگر برتر درباره انجام یک تحقیق مستند در خصوص میزان جابه جایی استعداد‌های کشور در "رصدخانه مهاجرتی ایران"، عنوان کرد: این تحقیق را بر اساس داده‌های مستند پیماش جهانی موسسه گالوپ ارائه کردیم. اینپیماش بین ۱۵۰ کشور بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ انجام شده است.

رتبه ۷۸ ایران در شاخص جهانی «جریان بالقوه مهاجرت استعدادها»
پژوهشگر پژوهشکده سیاستگذاری شریف همچنین تصریح کرد: داده‌های تهیه شده توسط موسسه گالوپ بر اساس سه شاخص «جریان بالقوه مهاجرت»، «جریان بالقوه مهاجرت جوانان» و «جریان بالقوه مهاجرت استعدادها» منتشر شده است؛ که رتبه ایران در شاخص جریان بالقوه مهاجرت، در بین ۱۵۰ کشور، ۸۷ است. هر چند که در اینبازه تجمع کشور‌ها نیز زیاد است و فاصله بسیار اندکی میان آن‌ها وجود دارد.

اما مهمترین نکته مربوط به رتبه و جایگاه ایران در شاخص «جریان بالقوه مهاجرت استعدادها» است. در میان ۱۵۰ کشو مورد بررسی، رتبه ایران ۷۸ است و درست بر خلاف باور عمومی کشور ایران به هیچ در میان کشور‌های با بالاترین نرخ مهاجرت استعداد‌ها قرار ندارد و در واقع رتبه ایران حاکی از جایگاه متوسط کشور ما در میان ۱۵۰ کشور دنیا بر اساس پیمایش جهانی موسسه گالوپ است. اهمیت این پیمایش در این است که تا کنون امار و داده جهانی در این زمینه با این گستردگی (۱۵۰ کشور) و در عین حال با قابلیت مقایسه پذیری بین المللی و همچنین با این تازگی و تاخر زمانی بسیار بندرت تولید و منتشر شده است.

ایران جزء کشور‌های دارای آمار بالای مهاجرت قرار ندارد
وی در ادامه بیان کرد: در شاخص جریان بالقوه مهاجرت جوانان نیز ایران رتبه ۷۷ و در شاخص جریان بالقوه جذب استعداد‌ها رتبه ۷۸ را کسب کرده است. این موضوع نشان می‌دهد که وضعیت ایران در شاخص جریان بالقوه مهاجرت قابل قبول و خوب است و به هیچ عنوان ایران جزء کشور‌های دارای آمار بالای مهاجرت قرار ندارد.

این محقق با اشاره به برنامه‌ها و اقدامات بنیاد ملی نخبگان و معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری در خصوص بازگشت استعداد‌های ایرانی خارج از کشور، بیان کرد: با برنامه ریزی‌های خوبی که در این زمینه صورت گرفته است توانسته ایم حدود یک هزار متخصص ایرانی مقیم دیگر کشور‌ها را به ایران بازگردانیم که این موضوع بسیار ارزشمند و قابل قبول است.

وی ادامه داد: در شاخص جهانی رقابت پذیری استعداد‌ها که توسط مجمع جهانی اقتصاد منتشر شده است، شاخص هایی، چون توانمندسازی، رشد، جذب، باز بودن راه خارجی و داخلی، نگهداشت استعدادها، مهارت‌های فنی و حرفه‌ای و مهارت‌های قابل کاربرد در سطح جهانی مورد توجه قرار گرفته است که در شاخص نگهداشت بین ۱۵۰ کشور، ایران رتبه ۷۲ را کسب کرده است.

صلواتی با اشاره به عدم وجود وضعیت مناسب در زمینه جذب استعداد‌های بین المللی دنیا به داخل کشور گفت: در این حوزه خلا‌های زیادی وجود دارد. اگر بتوانیم جذابیت‌های علمی کشور را بخصوص به کشور‌های همسایه و منطقه معرفی کنیم در این شاخص وضعیت بهتری خواهیم داشت.

این پژوهشگر برتر معتقد است که باید در حوزه جذب استعداد‌های دیگر کشور‌ها و بین المللی کردن دانشگاه‌های ایران تلاش بیشتری صورت گیرد. زیرا این عرصه بسیار بکر است و تلاش‌ها در این زمین بکر جواب می‌دهد و ثمره آن برای کل کشور خواهد بود.