احكام دینی مربوط به فعالیت های خبری؛

خبرنگاران متعهد بخوانند!

با توجه به آفت هاي بسياري كه امروزه بر شغل خبرنگاري به وفور ملاحظه مي شود، نياز است كه خبرنگاران با كاربردي ترين احكام ديني اين شغل آشنا شوند.

کد خبر: ۸۲۶۴۹

يکشنبه - ۱۷ مرداد ۱۳۸۹ / August 08, 2010

گروه معارف «شبکه خبر دانشجو»، آيت الله مكارم شيرازي به برخی سوالات و شبهات مطرح در حوزه خبر و خبرنگاري اينگونه پاسخ مي دهند:

سؤال- در مواقعى كه خبرى به ظاهر ضدّاسلام، و در حقيقت به نفع نظام است، (مثلًا در بعد اقتصادى و مانند آن) خبرنگار بايد كدام را ترجيح دهد؟

جواب: با توجّه به اين كه نظام بر اساس اسلام بنا شده، چنين تضادّى متصوّر نيست. مگر كسانى كه يا به مسائل اسلامى توجّه ندارند، يا به مصالح نظام.

سؤال - يك خبرنگار در مقابل ضدّ ارزشها چگونه مى‏تواند امر به معروف و نهى از منكر كند؟

جواب: خبرنگار هم طبق ضوابط امر به معروف مى‏تواند عمل كند؛ در جايى كه احتمال تأثير وجود دارد، و ضررى بر آن مترتّب نمى‏شود، و منكر بودن آن مسلّم است، بايد به وظيفه امر به معروف و نهى از منكر عمل كند. مگر اين كه شغل او (كه به عنوان يك واجب كفايى عمل مى‏كند) به خطر افتد؛ در اين صورت مى‏تواند اين كار را به‏طور غير مستقيم انجام دهد؛ يعنى به وسيله ديگران.

سؤال - يك خبرنگار چگونه مى‏تواند با تهاجم، يا شبيخون فرهنگى مقابله كند؟

جواب: خبرنگار از طريق اطّلاع رسانى به افرادى كه آماده انجام وظيفه در مورد اين مبارزه هستند، و همچنين از طريق افشاگرى در سطح جامعه، به ويژه‏ اطّلاع رسانى درباره پيامدهاى سوء و اثرات زيانبار اين تهاجم، مى‏تواند غير مستقيم كمك كند.

سؤال - دروغ مصلحت آميز بهتر است، يا راست فتنه‏انگيز؟

جواب: راست اگر فتنه‏انگيز باشد و مفاسدى ايجاد كند بايد از آن پرهيز كرد؛ خواه دروغش مصلحت آميز باشد، يا بيهوده. و از آنجا كه اين مطلب به قاعده اهمّ و مهمّ باز مى‏گردد، بايد ضررهاى ناشى از دروغ و فوايد آن را با يكديگر مقايسه كرد، آنچه واجد اهميّت بيشترى است، انجام داد. در ضمن اگر بتوان از دروغ به توريه پناه برد، توريه مقدّم است. و منظور از توريه سخنى است كه تاب دو معنى داشته باشد؛ شنونده معنايى را از آن تصوّر مى‏كند كه خلاف واقع است و باور مى‏كند، و مصلحت حاصل مى‏شود، امّا گوينده معناى ديگرى را تصوّر مى‏كند، كه مطابق با واقع است.

سؤال - مرز انتقاد كجاست؟ اگر انتقاد با پيشنهاد همراه نباشد، چه ضررى دارد؟ آيا خبرنگار در صورتى كه پيشنهادى ارائه نكند، مى‏تواند انتقاد كند؟

جواب: انتقاد اگر با پيشنهاد توأم باشد، به يقين بهتر است؛ ولى اگر انتقاد كننده نتواند پيشنهادى مطرح كند، باز هم از باب امر به معروف و نهى از منكر بايد وظيفه خود را انجام دهد.

سؤال - كم فروشى در خبر و اطّلاع رسانى چيست؟

جواب: كم فروشى معنى خاصّى دارد، كه در معاملات تصوّر مى‏شود، و مفهوم عامّى دارد، كه هركس از كار خودش كم بگذرد (و به اصطلاح بدزدد) مصداق آن خواهد بود. و در مورد خبر، اگر خبر را به‏طور ناقص و دست و پا شكسته نقل كنند، يا اصلًا بعضى از اخبار را نقل كنند و بعضى را نقل نكنند، شبيه آن است كه كم فروشى كرده‏اند.

سؤال - آيا استفاده از خانمها در جمع آورى خبر و گزارشگرى مجاز است؟

جواب: در صورتى كه رعايت اصول عفّت شود، همكارى زنان مانعى ندارد.

سؤال - يك خبرنگار تا چه حدّ مى‏تواند در نقل خبر به گفته ديگران استناد كند؟ با توجّه به اين كه نمى‏شود به تواتر رسيد؟

جواب: تا آن جايى كه خبر به حدّ تواتر نرسد، و محفوف به قرائن اطمينان بخش نباشد، بايد آن را به صورت خبر محتمل ذكر كند؛ نه خبر قطعى.

سؤال - يك خبرنگار، غير از روش مشاهده، چگونه مى‏تواند به صدق يا كذب خبر، يا واقعه خاصى، برسد؟ راههاى شناخت اين دو كدام است؟

جواب: از جوابهاى بالا معلوم شد.

سؤال - هرگاه خبرنگارى شاهد ماجرايى نبوده، ولى مى‏خواهد خبر آن را نقل كند، چند نفر شاهد لازم است تا خبرنگار به «راستى خبر» برسد؟

جواب: اگر يك فرد مورد وثوق خبر را نقل كند، كافى است. ولى احتياط آن است كه در اخبار مهمّ به قول يك نفر قناعت نكند.

سؤال - آيا در نقل خبر، و شهادت بر وقوع حادثه‏اى، بين زن و مرد تفاوتى وجود دارد؟ آيا در اين مورد بايد همچون اداى شهادت در محاكم قضايى عمل كرد؟

جواب: در اين مسائل فرقى ميان زن و مرد نيست.

سؤال - بسيارى از سخنرانى‏ها، بيانيّه‏ها، مصاحبه‏ها و مانند آن داراى متونى طولانى است؛ در حالى كه خبرنگار مجبور به خلاصه كردن آن مى‏باشد. درخلاصه گيرى، امكان فاصله گرفتن از مضمون، و احياناً القاى يك مفهوم ديگر وجود دارد. آيا اين كار نيز خيانت در امانت محسوب مى‏شود؟

جواب: در صورت تغيير محتوا، هم دروغ و هم تهمت محسوب مى‏شود؛ ولى تلخيص كردن و نقل به معنى مانعى ندارد.

سؤال - آيا براى تهيّه خبر مورد نياز نظام، مى‏توان رشوه داد؟

جواب: در صورتى كه راه منحصر به آن باشد، و خبر مورد نياز است، مانعى ندارد. و نام آن را نبايد رشوه گذاشت.

سؤال - چگونه مى‏توان ثقه بودن خبرنگار را تشخيص داد؟

جواب: ثقه بودن مخبر، از طريق معاشرت، يا شهادت افراد مطّلع و آگاه و ثقه استفاده مى‏شود.

سؤال - امام راحل قدس سره مى‏فرمودند: «گاه مى‏توان براى حفظ نظام، برخى از واجبات را نيز ترك كرد.» آيا اين موضوع در خبر هم صادق است؟ آيا خبرنگار نيز مى‏تواند براى حفظ نظام به دروغ متوسّل شود؟

جواب: اگر واقعاً مسأله به صورت اهمّ و مهمّ درآيد، و مانند دروغ براى اصلاح ذات البين شود، مانعى ندارد. ولى چون ممكن است اين حكم وسيله سوء استفاده قرار گيرد، و به هر بهانه‏اى خبرهاى دروغ منتشر كنند، بايد حتّى الإمكان از اين كار پرهيز كرد.

سؤال - گاه مجبوريم براى سرپوش نهادن بر يك عمليّات، يك سناريوى اطّلاع رسانى طرّاحى كنيم. تا اهداف خود را، كه فقط تقويت نظام است، به پيش ببريم، و شايد هيچ كدام از مسائلى كه طبق اين سناريو منتشر مى‏كنيم اساسى نداشته باشد. حدّ و حدود ما در اين وضعيّت چيست؟

جواب: بايد مطابق قانون اهمّ و مهمّ رفتار شود.

سؤال - آيا در پردازش اخبار مى‏توانيم از شيوه‏هاى خبرى غرب، كه با تركيب اطّلاعات مختلف پيامهاى خاصّى را القا مى‏كنند، و با واقعيّت فاصله دارد، مانند شيوه‏هاى «انگاره سازى»، «برجسته سازى»، «چينش اطّلاعات در كنار هم» استفاده‏ كرد؟ توضيح اين كه: «انگاره سازى» ارائه تصويرى هدفدار از يك موضوع است، كه هدف خاصّى را دنبال مى‏كند، مانند كلمه «بنيادگرايى» كه غرب براى اسلامگرايان به كار مى‏گيرد. «برجسته سازى» اولويّت بندى در اطّلاعات با اهميّت مورد نظر، كه هدف خاصّ القاى در پيام را دنبال مى‏كند. «چينش اطلاعات» به كار گرفتن سوابق موضوعات ديگر، و چسباندن آن به موضوع جديد، براى ايجاد يك پيام جديد و القاى يك فكر و تحميل عقيده است. مثل اين كه هر انفجارى در هر جاى جهان رخ مى‏دهد، با ذكر سابقه انفجارهاى ديگر كه در آن برخى ايران را متّهم كرده‏اند، القاى اتّهام جديد به ايران با اين سابقه قطعى است.

جواب: درصورتى كه هدف مشروع و مثبتى در اين كار دنبال شود مانعى ندارد.

سؤال - همه ما مطمئن هستيم كه بنگاههاى خبر پراكنى استعمارى براى خدشه‏دار كردن نظام جمهورى اسلامى به ترفندهاى خبرى و گزارشى متوسّل مى‏شوند؛ خبرها و گزارشهايى ساخته مى‏شود كه اصلًا بنيانى ندارد. آيا ما نيز مى‏توانيم براى دفاع از حيثيّت خود از چنين شيوه‏اى استفاده كنيم؟

جواب: در صورتى كه راه دفاع منحصر به اين كار باشد، و موجب وهن اسلام و جمهورى اسلامى نشود، اشكالى ندارد.

سؤال - برخى اخبار به ضرر ماست؛ ولى بيان نكردن آن، موجب بى‏اعتمادى به نظام، و رسانه‏هاى خودى و توجّه به رسانه‏هاى خارجى مى‏گردد. در اين مواقع چه وظيفه‏اى داريم؟

جواب: هرگاه ضرر نگفتن بيش از ضرر گفتن باشد، لازم است آن خبر بيان شود.

سؤال - مردم تا چه حد براى شنيدن خبرها محرم هستند؟ حدّ افشاى يك خبر محرمانه تا كجاست؟

جواب: حدّ افشاى آن تا آنجاست كه توليد ضرر و زيانى براى جامعه نكند.

سؤال - چه اخبارى را مى‏توان عادى، و چه خبرهايى را بايد محرمانه تلقّى نمود؟

جواب: اخبارى كه افشاى آن سبب سوء استفاده افراد منحرف، يا آگاهى دشمن، يا ضرر و زيانى در سطح جامعه شود، يا آبروى فرد يا گروهى را به خطر مى‏اندازد، يا افشاى اسرار خصوصى افراد را در پى دارد، جزء اخبار محرمانه به شمار مى‏رود.

سؤال - گاه بين دولتمردان، احزاب، جناحها و مانند آن، اختلافى رخ مى‏دهد. و از سويى يك خبرنگار بايد با توجّه به جايگاه خود اخبار و مسائلى را منتشر كند كه مطابق خطّ اصلى نظام، و بدون گرايش باشد. بر فرض كه هر دو خط سياسى مورد قبول نظام باشد، وظيفه خبرنگار در اين گونه موارد چيست؟

جواب: بايد اخبار واقعى را در مسير مصلحت نظام منتشر كرد.

سؤال - تا چه حد مى‏توان خبر جعلى را مخابره كرد؟ آيا اين گونه خبرها مى‏تواند در نظام اسلامى جايگاهى داشته باشد؟ حتّى اگر رعايت مصلحت نظام، افراد، يا مانند آن مدّ نظر باشد؟

جواب: در اين گونه امور بايد مصلحت اهم نظام و جامعه در نظر گرفته شود.

سؤال - يك خبرنگار تا چه حد مى‏تواند نسبت به افراد افشاگرى نمايد؟ آيا در افشاگرى بين مرد و زن تفاوتى وجود دارد؟ بين مسلمان و غير مسلمان چطور؟

جواب: اسرار هيچ مسلمانى را نمى‏شود افشا كرد؛ مگر در مواردى كه مصلحت مهم‏تر در كار باشد.

سؤال - در جامعه ما كسانى هستند كه نه مسلمان هستند، و نه انقلاب را قبول دارند. در قبال نشر مسائل و اخبار و نظرات آنان چه وظيفه‏اى داريم؟

جواب: از آن چه موجب تضعيف نظام، يا تشويش اذهان عمومى است بايد پرهيز شود، و مى‏توان آنچه را مفيد، و يا حدّاقل فاقد ضرر است، منتشر ساخت.

سؤال - بيان اخبار نشاطآور براى جامعه چه حدودى دارد؟ آيا مى‏شود براى ايجاد اين نشاط به دروغهاى مصلحتى نيز متوسّل شد؟

جواب: ايجاد نشاط مجوّز دروغ گفتن نيست.

سؤال - گاه نقل خبرى از خارج مرتبط با عقايد مسلمانان است. اگر بيان‏ چنين خبرى موجب وهن عقايد ما گردد، بيان آن بهتر است، يا كتمان آن؟ اگر كتمان شود، آيا «بى خبرى» از وجود چنين عقيده‏اى مفسده آميزتر نخواهد بود؟

جواب: در اين گونه موارد بايد از قانون اهم و مهم تبعيت نمود، و مصلحت و مفاسد كار را سنجيد، و آن چه مهم‏تر است بايد مورد توجّه قرار بگيرد.

سؤال - آيا مى‏توانيم اخبار رسانه‏هاى خارجى را پخش كرده، و پس از آن نظر خود را نيز بيان نماييم؟

جواب: تفسير و تحليل اخبار، كه سبب بهره گيرى صحيح و پرهيز از سوء استفاده مى‏شود، نه تنها جايز بلكه گاه واجب است.

سؤال - خبرى (سياسى، اقتصادى يا فرهنگى) منتشر كرده‏ايم كه صدق و كذبش برايمان مشخّص نبوده است، حكم آن چيست؟

جواب: در صورتى كه به منبع خاصّى اسناد داده شود، و صدق و كذبش بر عهده آن منبع واگذار گردد، و نشر آن مفسده‏اى نداشته باشد، اشكال ندارد.

سؤال - اگر خبرنگارى خبرى را به صورت شفاهى از منبع موثّقى دريافت، و آن را منتشر سازد، آن گاه آن منبع به دليل منافع شخصى، يا سازمان خود، اصل خبر را انكار نمايد، آيا اين خبرنگار مسؤول است، اگرچه اصل خبر واقعيّت داشته باشد؟

جواب: خبرنگار مسؤول نيست. و براى حفظ حيثيّت خود بايد واقعيّت را فاش كند.

سؤال - با توجّه به ويژگيهاى كار حرفه‏اى خبر رسانى، كه در آن «سرعت»، «دقّت»، و «صحّت» همزمان بايد انجام شود. اگر از مجموعه سوژه‏هاى خبرى، يا در هر سوژه از مجموعه اطّلاعات واصله- كه خبرنگار ناگزير از گزينشگرى است، و اين گزينش بر اساس ملاكهاى حرفه‏اى و تجربى كار صورت مى‏پذيرد- اگر نسبت به سوژه خبرى بى‏توجّهى شود، و يا ارائه اطّلاعات آن، به دليل اهميّت در سرعت انتقال خبر، با نقص و ضعف صورت پذيرد، آيا خبرنگار مسؤول است؟ و در صورت شكايتِ طرفهاى ذى ربط، خبرنگار به عنوان متّهم بايد در دادگاه حاضر و پاسخگو باشد؟

جواب: چنانچه اين امر بر اثر سهل انگارى بوده باشد، و سبب تضييع حقّى گردد، خبرنگار مسؤول است، ولى اگر از قبيل اشتباهاتى است كه به هر حال براى غير معصومين پيش مى‏آيد، خبرنگار مسؤوليّتى ندارد. امّا چنانچه سبب ضرر و زيان شود، بايد از عهده ضرر و زيان برآيد؛ زيرا در ضررهاى جانى و مالى، عمد و خطا هر دو مسؤوليّت آفرين است. با اين تفاوت كه عمد مجازات هم دارد؛ ولى خطا مجازات ندارد.

استفتائات جديد

/انتهاي پيام/