آيات روان‏شناسى در قرآن

قرآن كتابى است كه براى تربيت انسان نازل شد و در مواقع ضرورت پرده از اسرار علمى موجود در طبيعت برداشته است، مانند: روان‏شناسى.

کد خبر: ۸۷۹۹۶

يکشنبه - ۲۱ شهريور ۱۳۸۹ / September 12, 2010

گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ قرآن كريم كتابى است كه براى هدايت انسان از جانب خداوند متعال نازل شده است.

اين مجموعه‏ى انسان‏ساز حاوى بياناتى با موضوع «انسان و تربيت» است كه مى‏توان آن آيات را در بردارنده‏ى موضوعى از موضوعات روان‏شناسى دانست.

در مورد آيات روان‏شناسى بايد گفت: به علت گستردگى موضوع روان‏شناسى، شمارش آيات در اين مورد سخت و دشوار است. ولى برخى با طرح موضوعات مختلف روان‏شناسى، تعداد آيات مربوط به آن را حدود هفتصد آيه «. اين عدد با توجه به شمارش آيات ارائه شده د ركتاب« قرآن و روان‏شناسى» نوشته دكتر« محمد عثمان نجاتى» مى‏باشد» بر شمرده‏اند.

البته اين رقم و موضوعات ذيل آيات آن، جاى تأمَل دارد براى آشنايى با آيات روان‏شناسى در قرآن لازم است به تعدادى از مهمترين آيات با ذكر موضوع اشاره نمائيم:

1. ارزيابى شخصيت براساس روان‏شناسى

در داستان حضرت سليمان (ع) مى‏خوانيم: «وَإِنِّى مُرْسِلَهٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّهٍ فَنَاظِرَهٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانى اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنتُم بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ» «نمل/ 35 و 36»

«و در واقع من هديه‏اى به سوى آنان مى‏فرستم، پس بنگرم كه فرستادگان با چه چيزى باز مى‏گردند. و هنگامى‏كه (فرستاده ملكه) نزد سليمان آمد، (سليمان) گفت: آيا [مرا] با مال امداد مى‏رسانيد؟! پس آنچه خدا [به من‏] داده، بهتر است از آنچه به شما داده است؛ بلكه شما فقط به هديه خود شادمان مى‏شويد.»

2. شخصيت

در سوره‏ى اسراء آيه‏ى 84 مى‏فرمايد: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلًا»

بگو: «همه بر طبق (روش و خُلق و خوى) خويش عمل مى‏كنند؛ و پروردگارتان داناتر است، به كسى كه او ره‏يافته‏تر است.»

توضيح: «شاكله» از ماده «شكل» به معناى «مهار كردن حيوان» است. « مصباح المنير، فيومى، ص 321، نشر دارالهجره، 1405» به خود مهار «شكال» گفته مى‏شود و از آنجا كه روحيات و سجايا و عادت‏هاى هر انسانى او را به رويه‏اى خاص مقيد مى‏كند به آن «شاكله» گويند. «تفسير نمونه، ج 12، ص 247، نشر دارالكتب الاسلاميه، چاپ 14، سال 1376»

3. واكنش‏هاى روانى، افشاگر راز درون

خداوند متعال در اين باره مى‏فرمايد: «وَإِذا مَا أُنزِلَتْ سُورَهٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُم مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انصَرَفُوا صَرَفَ اللّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَايَفْقَهُونَ» «توبه/ 127»

«و هنگامى كه سوره‏اى فرو فرستاده شود، برخى آن (منافق) ان به برخى (ديگر) نگاه مى‏كنند (در حالى كه مى‏گويند:) آيا هيچ كس شما را مى‏بيند؟ سپس منصرف مى‏شوند (و بيرون مى‏روند)؛ خدا دل‏هايشان را (از رحمت) منصرف ساخته؛ بخاطر آنكه آنان گروهى هستند كه فهم عميق نمى‏كنند.»

آيه بيانگر آن است كه عكس‏العمل منافقان به هنگام نزول قرآن، حاكى از احساس خطر آن‏ها بوده است. به عبارت ديگر با نزول قرآن، واكنش‏هاى غيرارادى همراه با ترس كه از نفاق آن‏ها نشأت گرفته بود از آنها بروز كرد. اين واكنش‏ها بيانگر درون ملتهب و نگران منافقان بود. « تفسير نمونه، ج 8، ص 204»

4. تقسيم شخصيت براساس عقيده

از جمله مباحث روان‏شناسى، روان‏شناسى شخصيت است كه مى‏توان آن را براساس معيارها با موضوعات مختلف تقسيم كرد.

در قرآن كريم با توجه به اهميت موضوع شخصيت؛ آن را به سه دسته «مؤمن»، «كافر» و «منافق» تقسيم و در موقعيت‏هاى گوناگون، ويژگى‏هاى هر كدام را به خوبى بيان كرده است. اين تقسيم در اول سوره‏ى بقره آيات اول تا بيستم آمده است.

5. روان‏شناسى رنگ‏ها

از جمله مباحث روان‏شناسى كه در سال‏هاى اخير به آن توجه بيشترى شده، روان‏شناسى رنگ‏ها است. اين موضوع در آياتى از قرآن مطرح شده، مانند آيه‏ى:

«قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَهٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ» « بقره/ 69»

گفتند: «براى ما از پروردگارت بخواه تا براى ما روشن بيان كند كه رنگ آن (گاو) چگونه است؟» (موسى) گفت كه او مى‏گويد: «در حقيقت آن گاوى زرد است كه رنگش يكدست است، كه بينندگان را شاد سازد.»

در اين آيه سخن از گاو زرد رنگى است كه هر بيننده‏اى، با ديدن آن شادى درونى پيدا مى‏كند.

كلمه «تسرّ» به معناى خوشحالى حقيقى و درونى مى‏باشد. «معجم الفروق اللغويه، ابى هلال عسكرى و سيد نور الدين جزايرى، ص 277، نشر موسسه نشر اسلامى، سال 1412» چرا كه از ماده «سرّ» به معناى «پنهان» گرفته شده است. اين شادى ممكن است آشكار نشود. از اين رو از ماده «فرح» استفاده نكرده است. ذكر اين نكته لازم است كه نقيض «سر»، «حزن» است و نقيض «فرح»، «غم» و اندوه است.

از طرفى با بررسى‏هاى انجام گرفته «رنگ زرد» باعث آرامش و سرور باطنى انسان مى‏شود و در خوابگاه‏هاى روان درمانى، از رنگ زرد براى لباس‏هاى بيماران استفاده مى‏شود.

6. روان‏شناسى رشد

1- 6. مراحل رشد كودك: «روان‏شناسى رشد( 2) با نگرش به منابع اسلامى، جمعى از نويسندگان، ج 2، ص 636، دفتر همكارى حوزه و دانشگاه»

«وَاللَّهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» «نحل/ 78»

«خداوند شما را از رحم مادرانتان بيرون آورد در حالى كه هيچ نمى‏دانستيد، و به شما گوش و چشم‏ها و قلب عطا فرمود تا اينكه شكر به جا آوريد.»

2- 6. رشد زبان

«خلق الانسان علّمه البيان» « الرحمن/ 4 و 3» «انسان را خلق كرد، به او گفتار را تعليم داد.»

مرحوم علامه طباطبايى (ره) در اين مورد مى‏نويسند: «زبان [تنها]، ايجاد آوا توسط سيستم آوايى بدن، و يا چند گونگى صوت در انسان نيست بلكه با الهامى كه از سوى خداى بزرگ به انسان شده توانايى يافته‏ است كه با كاربرد حروف و تركيب آنها واژه‏اى بسازد كه رساننده معنايى خاص باشد و بدان وسيله آن چه را حس و ادراك مخاطب به آن نمى‏رسد مجسم سازد ...» « الميزان، علامه طباطبايى، ج 19، ص 95 و 96»

3- 6. عوامل موثر در رشد زبان

در رشد زبان يك سلسله عوامل مادى كه قابل اثبات در آزمايشگاه‏ها مى‏باشد دخالت دارد. كه برخى از اين عوامل عبارتند از: تلويزيون، رشد بدنى، سلامت بدن، هوش، محيط خانواده و ...

ولى قرآن علاوه بر علت مادى، علَت «غيرمادى» را نيز براى رشد زبان برخى افراد داراى تأثير مى‏داند و مى‏فرمايد: «وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِى الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ» « آل عمران/ 46»

و در گهواره و ميان سالى با مردم سخن خواهد گفت.» و «كَيْفَ نُكَلِّمُ مَن كَانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيّاً» « مريم/ 29» «چگونه با كودكى كه در گهواره است سخن گوييم ...»

اين «علت غيرمادى»، «اراده‏ى خداوند» است كه به صورت اعجاز در حضرت عيسى (ع) تجلى كرده است.

4- 6. خانواده

يكى از عوامل مؤثر در رشد انسان خانواده است. قرآن كريم با تأكيد بر ايجاد خانواده‏ى سالم و آرام، مى‏فرمايد: «موارد ديگر: لقمان/ 12 تا 17 و نساء/ 34 و 35»

«وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَوَدَّهً وَرَحْمَهً إِنَّ فِى ذلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ» «. روم/ 21»

«و از نشانه‏هاى او اين است كه همسرانى از (جنس) خودتان براى شما آفريد، تا بدان‏ها آرامش يابيد، و در بين شما دوستى و رحمت قرارداد؛ قطعاً در آن [ها] نشانه‏هايى است براى گروهى كه تفكّر مى‏كنند.»

5- 6. رشد شخصيت

قرآن بر اين نكته كه محروميت جنسى لزوماً موجب آسيب نيست؛ تاكيد دارد. و اين نظريه بر خلاف نظريه‏ى «فرويد» است ولى با نظر «مزلو» قابل تفسير است. «. روان‏شناسى رشد( 2) با نگرش به منابع اسلامى، جمعى از نويسندگان، ج 2، ص 978، دفتر همكارى حوزه و دانشگاه»

«وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ ...» «. نور/ 33»

«و كسانى كه (وسايل) ازدواج نمى‏يابند، بايد خويشتندارى كنند تا خدا از بخشش خود آنان را توانگر سازد. و از ميان آنچه (از بردگان) مالك شده‏ايد، كسانى كه خواستار (قرارداد آزادى:) مُكاتبه هستند، پس با آنان (قرارداد) مُكاتبه ببنديد، اگر در (آزادى) ايشان نيكى مى‏دانيد؛ و از مال خدا كه به شما داده، به آنان بدهيد. و كنيزان جوانسال خود را اگر پاكدامنى را مى‏خواهند، بر تجاوزكارى (: زنا) به اكراه وامَداريد، تا (كالاى) ناپايدار زندگى پست (دنيا) را بجوييد؛ و هر كس آنان را (بر اين كار) به اكراه وادار كند (و پشيمان شود،) پس بعد از اكراه آنان خدا بسيار آمرزنده [و] مهرورز است.»

لازم به ذكر است كه اسلام در مورد ازدواج و تنظيم مسايل جنسى در جامعه، اهميت زيادى مى‏دهد «1» ولى همان طور كه گفته شد لزوماً محروميت جنسى را موجب آسيب نمى‏داند.

6- 6. كفايت اجتماعى

كفايت اجتماعى عبارت است از: «قابليتى كه كودك مى‏تواند به وسيله‏ى آن از منابع محيطى بهره جويد و نتيجه‏ى رشدى خوبى به دست آورد.»

از قرآن كريم مى‏توان استنباط كرد كه انسان‏ها داراى ويژگى تلاش و نياز به پيشرفت هستند: «يَاأَيُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلَاقِيهِ» «انشقاق/ 6»

«اى انسان! در حقيقت تو به سوى پروردگارت كاملًا تلاش مى‏كنى (و رنج مى‏كشى) و او را ملاقات مى‏كنى.»

جمع‏بندى

حاصل سخن اينكه، قرآن كتابى است كه براى تربيت انسان نازل شد و در مواقع ضرورت پرده از اسرار علمى موجود در طبيعت برداشته است. مانند: روان‏شناسى، اعم از: ارزيابى شخصيت، واكنش‏هاى روانى، شخصيت براساس عقيده، روان‏شناسى رنگ‏ها، روان‏شناسى رشد، كودك و ... هر چند از نظر موضوع و از لحاظ آيات منحصر به موارد مذكور نيست.

معرفى كتاب

منابع براى مطالعه و تحقيق در مورد موضوع روان‏شناسى و قرآن عبارتند از:

1. قرآن‏و روان‏شناسى، محمد عثمان نجاتى، ترجمه عباس عرب، بنياد پژوهش‏هاى اسلامى، 1369.

2. روان‏شناسى اسلامى، علامه محمدتقى جعفرى، انتشارات پيام آزادى، 1378.

3. رؤيا از نظر دين و روان‏شناسى، محمدرضا رضوان طلب، انتشارات شفق، 1379.

4. روان‏شناسى در قرآن كريم، امان الله خلجى موحد، مركز نشر علوم و معارف قرآن كريم، 1383.

5. روان‏شناسى رشد، جمعى از نويسندگان (حوزه و دانشگاه)، نشر حوزه و دانشگاه، 1375.

/انتهاي پيام/