مروری بر بحران سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی / نه زبانی برای گفتن، نه گوشی برای شنیدن

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی روزی بنا بود «قلب» دیپلماسی فرهنگی ایران باشد و «زبان» گویای یک انقلاب جهانی؛ اما نگاهی به دیپلماسی دیجیتال این سازمان نشان می‌دهد نه قلبی مانده، نه زبانی و نه حتی گوش شنوایی.

کد خبر: ۸۸۸۱۹۲

يکشنبه - ۱۸ آبان ۱۳۹۹ / November 08, 2020

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی روزی بنا بود «قلب» دیپلماسی فرهنگی ایران باشد و «زبان» گویای یک انقلاب جهانی؛ اما نگاهی به دیپلماسی دیجیتال این سازمان نشان می‌دهد نه قلبی مانده، نه زبانی و نه حتی گوش شنوایی. به بهانه پیام توییتری رهبر انقلاب به جوانان فرانسوی مروری داشتیم بر توان پیام‌رسانی و عملکرد این سازمان و رایزنی‌های فرهنگی ایران در شبکه‌های اجتماعی و مقایسه آن با عملکرد رقبا، که باید آن را مرثیه‌ای بر عملکرد متولیان دیپلماسی فرهنگی ایران خواند…

به دنبال اهانت رئیس‌جمهور فرانسه به ساحت پیامبر اعظم (ص) بود که پیام رهبر انقلاب خطاب به جوانان فرانسوی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. کمتر از یک ماه دیگر نیز سالگرد نگارش نامه ایشان به جوانان غربی فرامی‌رسد. در وضعیت کنونی آزادی بیان امپراتوری رسانه‌ای غربی، بخشی از بار رساندن این پیام‌ها به مخاطبش بر دوش افراد و گروه‌های ایرانی و غیرایرانی دلسوز نسبت به انقلاب اسلامی است؛ اما طبیعتاً بخش مهمی نیز بر عهده متولیان رسمی روابط فرهنگی بین‌المللی، و در رأس آن «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی» بوده و هست. به این بهانه مراجعه‌ای به حساب شبکه‌های اجتماعی رایزنی‌های فرهنگی ایران در اروپا داشتیم، حساب‌هایی که بعد از کلی جستجو و با زحمت توانستیم آن‌ها را پیدا کنیم؛ اما نتیجه این جستجو چه بود؟

اساساً آن‌ها چه میزان مخاطب و دنبال کننده در شبکه‌های اجتماعی دارند؟ آیا فقط از پیام رهبری استقبال نشده یا در سایر موضوعات نیز وضع بر همین منوال است؟ آیا مشکل از رایزنی‌های اروپا است –که گل سرسبد رایزنی‌ها خوانده می‌شوند- و بقیه رایزنی‌ها از وضعیت مناسبی برخوردارند؟ عملکرد سازمان‌های متناظر دیگر کشور‌ها در شبکه‌های اجتماعی چگونه است؟ این نوشتار به سؤالاتی از این قبیل پاسخ خواهد داد…

ورود شبکه‌های اجتماعی به دنیای دیپلماسی

با ظهور اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، دیپلماسی عمومی (به معنای مخاطب قرار دادن مردم سایر کشورها) کشور‌ها فرصتی جدید و منحصربه‌فرد را در پیش روی خود دید که برخلاف ابزار‌های پیشین «مستقیماً» می‌توانست با «حجم گسترده‌ای» از مخاطبان خارجی، «ارتباط تعاملی» برقرار کند. این حوزه کم‌کم موردتوجه واقع شد و مفهوم «دیپلماسی دیجیتال» را شکل داد که به زبان ساده یعنی استفاده از اینترنت و بالأخص شبکه‌های اجتماعی برای تحقق مقاصد دیپلماتیک یا به تعبیر دیگر یعنی شکل دیجیتالی‌شده دیپلماسی عمومی؛ چه مسئولان و دیپلمات‌های رسمی مجری آن باشند، چه افراد غیردولتی، اما همسو. این حوزه آن‌چنان مورد اقبال قرار گرفت که اصطلاحاتی مانند «دیپلماسی فیس‌بوک»، «دیپلماسی توییتر»، «دیپلماسی گوگل» و «دیپلماسی هشتگ» را به وجود آورد. برای نمونه وزارت امور خارجه آمریکا و زیرمجموعه‌های آن تنها در چهار شبکه اجتماعی فیس‌بوک، توییتر، یوتیوب و اینستاگرام قریب به ۱۰۰۰ حساب فعال دارند.

مجموع لایک پست‌های مرتبط با پیام اخیر رهبر انقلاب در صفحه اینستاگرام، فیس‌بوک و توییتر رایزنی‌های فرهنگی ایران در اروپا تا نیمه‌شب دهم آبان ماه تنها «۴۶» مورد است. اینستاگرام رایزنی ایران در فرانسه یک پست با ۷ لایک دراین‌باره دارد. حساب توییتر، فیس‌بوک و یوتیوب آن هم مدت‌هاست که به‌روزرسانی نشده است. حال باید پرسید این نمایندگی‌ها بنا بود پیام رهبر انقلاب را به کدام مخاطب برسانند؟

مقایسه دیپلماسی دیجیتال متولیان دیپلماسی عمومی کشور‌های پیشرو

کارکرد‌ها و قابلیت‌های شبکه‌های اجتماعی، مسئولان و سازمان‌های بیشتری را –افزون بر دیپلمات‌ها و وزارت امور خارجه- به استفاده از این ابزار ترغیب کرده است تا جایی که افراد، سازمان‌ها و نهاد‌های دولتی و غیردولتی فعال در حوزه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، علمی، اقتصادی و ... فعالیت در شبکه‌های اجتماعی را در دستور کار خود قرار داده‌اند.

این یادداشت به مقایسه عملکرد برخی از مهم‌ترین کنشگران (دولتی یا غیردولتی) دیپلماسی عمومی ۱۵ کشور جهان در شبکه‌های اجتماعی فیس‌بوک، توییتر، اینستاگرام و یوتیوب پرداخته است. جدول ۱ فعالیت حساب رسمی و مرکزی (و نه حساب شعب فعال در دیگر کشورها) این سازمان/نهاد‌ها در چهار شبکه اجتماعی منتخب تا شهریور ۱۳۹۹ را نمایش می‌دهد:

جدول1: مقایسه دیپلماسی دیجیتال متولیان دیپلماسی عمومی کشورهای منتخب تا شهریور 99

کشور

نهاد/سازمان

فیس‌بوک

توییتر

یوتیوب

اینستاگرام

رتبه کل سازمان/ نهاد (از21)

رتبه کل کشور (از15)

تعداد لایک

رتبه

تعداد دنبال کنندگان

رتبه

تعداد بازدید

رتبه

تعداد دنبال کنندگان

رتبه

آلمان

انستیتو گوته

418,563

5

55,800

9

20,132,254

1

97,600

2

3

3

آمریکا

یو اس اید

811.506

3

776.600

2

2.600.863

4

276.000

1

2

2

اسپانیا

انستیتو سروانتس

86,715

10

218,700

5

2,361,155

5

–

17

9

7

ایتالیا

انجمن دانته آلیگیری

38,979

13

16,800

12

176,372

14

–

17

15

13

ایران

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی

–

18

–

18

–

16

372

16

20

14

بنیاد سعدی

2,060

17

642

17

–

16

3,148

11

17

مجمع جهانی اهل‌بیت

–

18

–

18

–

16

838

15

19

مجمع جهانی تقریب مذاهب

–

18

–

18

–

16

1,153

13

18

بریتانیا

شورای بریتانیا

2,271,391

2

282,900

3

5,412,727

2

74,300

3

1

1

پرتغال

انستیتو کاموئس

90,675

9

108,800

6

207,247

12

1,077

14

11

9

ترکیه

انستیتو یونس امره

65,379

11

83,100

8

1,486,791

7

21,200

5

6

5

تیکا

47.981

12

240.500

4

999.684

10

52.900

4

5

چین

انستیتو کنفوسیوس

–

18

–

18

–

16

–

17

21

15

روسیه

روسوترودنیجستوو

24,085

14

91,400

7

282,524

11

8,773

9

12

12

بنیاد روسکی میر

14,369

16

1,468

16

1,193,122

9

–

17

16

ژاپن

بنیاد ژاپن

150,309

7

32,600

10

1,298,025

8

–

17

13

10

سنگاپور

بنیاد بین‌المللی سنگاپور

185,361

6

2,532

15

3,068,909

3

4,273

10

7

6

عربستان

اتحادیه جهان اسلام (عربی)

2,420,791

1

2,400,000

1

11,843

15

12,700

8

4

4

فرانسه

شورای فرانسه

101,644

8

16,000

13

180,345

13

15,300

6

10

8

انستیتو فرانسه

568,126

4

31,000

11

54,413

14

13,000

7

8

کره جنوبی

بنیاد کره

20,314

15

5,111

14

1,940,181

6

2,595

12

14

11

همان‌گونه که در جدول فوق مشخص است، متولیان رسمی دیپلماسی عمومی در جمهوری اسلامی ایران در مقایسه با رقبای خارجی خود عملکرد بسیار ضعیفی در شبکه‌های اجتماعی داشته‌اند؛ در میان این 15 کشور، ایران رتبه چهاردهم را در این زمینه کسب کرده و فقط بالاتر از چین ایستاده است. لازم به ذکر است اگرچه انستیتو کنفوسیوس چین به‌طور رسمی و متمرکز، حسابی در شبکه‌های اجتماعی ندارد، اما شعب مختلف آن دارای حساب‌های مستقل و متعددی در شبکه‌های اجتماعی مختلف هستند که عملکرد بهتری نسبت به حساب‌های شعب مختلف ما نشان داده‌اند، لذا با در نظر گرفتن این نکته می‌توان عملکرد ایران را «ضعیف‌ترین» در میان همه این کشورها در نظر گرفت.

مقایسه دیپلماسی دیجیتال سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و شورای بریتانیا

در این بخش عملکرد سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی (به‌عنوان متولی اصلی دیپلماسی فرهنگی ج.ا.ایران) و شورای بریتانیا (به‌عنوان رتبه برتر دیپلماسی دیجیتال طبق جدول فوق) و نمایندگی‌های برون‌مرزی آن دو در حوزه دیپلماسی دیجیتال مقایسه شده است.

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در حال حاضر در بیش از 50 کشور دنیا حدود 70 نمایندگی دارد. این نمایندگی‌ها سایت مخصوص به خود را دارند که اکثراً فاقد جذابیت ظاهری و فعالیت چشمگیری هستند. نشانی این سایت‌ها از طریق سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات قابل دسترسی است. اما در خصوص شبکه‌های اجتماعی وضعیت بدتر از آن است؛ سازمان فرهنگ و ارتباطات از میان شبکه‌های اجتماعی تنها یک حساب رسمی و مرکزی در اینستاگرام دارد که دنبال‌کنندگان آن به 400 نفر نمی‌رسند. از میان 70 نمایندگی نیز تنها 40 نمایندگی حداقل در یکی از چهار شبکه اجتماعی مهم حساب (فعال یا غیرفعال) دارند.

در مقابل شورای بریتانیا در 118 کشور نمایندگی دارد که هر یک وب‌سایت اختصاصی خود را دارند و 103 نمایندگی حداقل در یکی از چهار شبکه اجتماعی مهم مشغول به فعالیت هستند.

احصاء حساب نمایندگی‌های ایران در شبکه‌های اجتماعی (برخلاف حساب نمایندگی‌های شورای بریتانیا) با دشواری به دست آمد؛ متأسفانه نشانی این حساب‌ها نه‌تنها در سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات و بعضاً سایت رسمی نمایندگی‌ها وجود ندارد، بلکه گویا این نمایندگی‌ها نیز از فعالیت خود بی‌خبر هستند و یکدیگر را دنبال نمی‌کنند. لذا دستیابی به حساب شبکه‌های اجتماعی آن‌ها با رجوع به تک‌تک سایت‌های رایزنی‌های فرهنگی، جستجوی کلیدواژه‌ای در شبکه‌های اجتماعی و بررسی فهرست دنبال‌شوندگان رایزنی‌ها صورت گرفته و احتمال آن می‌رود که علی‌رغم جستجوی فراوان برخی از حساب‌ها یافت نشده باشند. جدول 2 تا 5 عملکرد این دو سازمان در چهار شبکه اجتماعی را مقایسه می‌کند:

جدول2: مقایسه عملکرد سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و شورای بریتانیا در فیس‌بوک

سازمان فرهنگ و ارتباطات

شورای بریتانیا

تعداد نمایندگی‌های دارای حساب

17

100

تعداد نمایندگی‌های دارای حساب فعال (در یک ماه گذشته حداقل یک پست منتشر کرده‌اند)

10

100

مجموع تعداد لایک حساب مرکزی

حساب مرکزی ندارد

2.3 میلیون

مجموع تعداد لایک حساب نمایندگی‌ها

20 هزار

14.2 میلیون

حساب‌های با مجموع لایک بیشتر

بمبئی هند (4900)

بوسنی (2800)

میانمار (2.3 میلیون)

مصر (1.9میلیون)

افغانستان (1.8میلیون)

جدول3: مقایسه عملکرد سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و شورای بریتانیا در توییتر

سازمان فرهنگ و ارتباطات

شورای بریتانیا

تعداد نمایندگی‌های دارای حساب

22

66

تعداد نمایندگی‌های دارای حساب فعال (در یک ماه گذشته حداقل یک پست منتشر کرده‌اند)

12

66

تعداد توییت‌های حساب مرکزی

حساب مرکزی ندارد

18.3 هزار

تعداد دنبال‌کنندگان حساب مرکزی

حساب مرکزی ندارد

283 هزار

تعداد دنبال‌شوندگان حساب مرکزی

حساب مرکزی ندارد

276

مجموع تعداد دنبال‌کنندگان حساب نمایندگی‌ها

4.3 هزار

450 هزار

مجموع تعداد دنبال‌شوندگان حساب نمایندگی‌ها

4 هزار

66 هزار

حساب‌های با دنبال‌کننده بیشتر

ژاپن (1400)

استانبول ترکیه (450)

پاکستان (36 هزار)

هند (29 هزار)

مکزیک (28 هزار)

جدول4: مقایسه عملکرد سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و شورای بریتانیا در یوتیوب

سازمان فرهنگ و ارتباطات

شورای بریتانیا

تعداد نمایندگی‌های دارای حساب

10

42

تعداد نمایندگی‌های دارای حساب فعال (در یک ماه گذشته حداقل یک پست منتشر کرده‌اند)

6

42

تعداد اعضای حساب مرکزی

حساب مرکزی ندارد

91 هزار

مجموع تعداد بازدید حساب مرکزی

حساب مرکزی ندارد

5.4 میلیون

مجموع تعداد اعضای حساب نمایندگی‌ها

1 هزار

237 هزار

مجموع تعداد بازدید حساب نمایندگی‌ها

177 هزار

42 میلیون

حساب‌های با عضو بیشتر

سوئد (292)

ایتالیا (255)

هند (108 هزار)

سنگاپور (18.5 هزار)

ویتنام (17 هزار)

حساب‌های با بازدید بیشتر

ایتالیا (106 هزار)

سوئد (25 هزار)

هند (7.3 میلیون)

هنگ‌کنگ (5.7میلیون)

سنگاپور (4.9 میلیون)

جدول5: مقایسه عملکرد سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و شورای بریتانیا در اینستاگرام

سازمان فرهنگ و ارتباطات

شورای بریتانیا

تعداد نمایندگی‌های دارای حساب

35

25

تعداد نمایندگی‌های دارای حساب فعال (در یک ماه گذشته حداقل یک پست منتشر کرده‌اند)

28

25

تعداد پست‌های حساب مرکزی

664

13

تعداد دنبال‌کنندگان حساب مرکزی

372

74 هزار

تعداد دنبال‌شوندگان حساب مرکزی

5

48

مجموع تعداد دنبال‌کنندگان حساب نمایندگی‌ها

16 هزار

270 هزار

مجموع تعداد دنبال‌شوندگان حساب نمایندگی‌ها

13 هزار

5.3 هزار

حساب‌های با دنبال‌کننده بیشتر

آنکارا ترکیه (4000)

دهلی هند (1250)

کویت (49هزار)

قزاقستان (31هزار)

نیجریه (27هزار)

شکل1: مقایسه عملکرد سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و شورای بریتانیا و نمایندگی‌های آن‌ها در شبکه‌های اجتماعی

مجموع تعداد دنبال‌کنندگان سازمان فرهنگ و ارتباطات و تمامی نمایندگی‌های آن در فیس‌بوک حداکثر ۲۰ هزار نفر، در توییتر حداکثر ۴.۳ هزار نفر، در یوتیوب حداکثر هزار نفر و در اینستاگرام حداکثر ۱۷ هزار نفر هستند، حال‌آنکه برخی از این دنبال‌کنندگان ایرانی و یا مشترک بین چند حساب بوده و لذا عدد واقعی مخاطبان کمتر از آن است.

در توییتر و اینستاگرام نمایندگی‌های ایران تقریباً به‌اندازه دنبال‌کنندگانشان دنبال‌شونده دارند، یعنی لزوماً این مقدار دنبال‌کننده را به دلیل جذابیت همراه نکرده‌اند، بلکه شاید به دلیل قانون فالو و فالوبک بوده باشد.

جای تعجب است که برخی نمایندگی‌ها با آنکه سال‌ها از ایجاد حسابشان در اینستاگرام می‌گذرد، اما مخاطبین آن‌ها بسیار کم است. به‌عنوان‌مثال نمایندگی یونان با گذشت ۵ سال از فعالیتش در اینستاگرام، تنها حدود ۳۸۰ دنبال‌کننده دارد و با این مخاطب کم حدود ۲۰۰۰ پست منتشر کرده است. یا نمایندگی اوگاندا پس از گذشت سه سال حدود ۲۳۰ دنبال‌کننده بیشتر ندارد و به‌طور متوسط ده پست آخر آن تنها ۴ لایک (تقریباً) دریافت کرده است. نکته تأسف‌برانگیزتر آن‌که احتمالاً نمایندگی‌ها به‌واسطه این فعالیت‌های کم اثر و کم مخاطب در شبکه‌های اجتماعی، حق‌الزحمه نیز دریافت می‌کنند.

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی روزی بنا بود «قلب» دیپلماسی فرهنگی ایران باشد و دیگر سازمان‌ها را زیر بال‌وپر بگیرد، اما گویا خود نیز به این نقش باور ندارد؛ سایت سازمان و نمایندگی‌های آن از لحاظ محتوایی به محل عرضه فعالیت‌های خود سازمان، دیدار‌ها و برنامه‌های رئیس و معاونان و رایزنان فرهنگی تبدیل شده و خبری از نقش پدری و پوشش و معرفی و حمایت سایر سازمان‌ها و نهاد‌های دولتی و غیردولتی در آن به چشم نمی‌خورد. انتشار اخبار سخنرانی رایزنان فرهنگی ایران در شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی و وبینارها، ترجمه یک کتاب یا برگزاری یک نشست را می‌توان تنزل جایگاه سازمان و نماینده فرهنگی جمهوری اسلامی تلقی نمود.

همچنین بخش زبان عربی سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات نیز نقص جدی دارد؛ آخرین خبر منتشرشده در سایت عربی سازمان مربوط به بهمن ۹۸ (حدود ۸ ماه پیش) است.

از لحاظ فنی نیز قالب نقشه سایت، گرافیک سایت، چینش مطالب، تصاویر، فونت‌ها و… در شأن جمهوری اسلامی نیست و بیشتر به یک وبلاگ می‌ماند. گرچه قالب سایت مرکزی و اکثر نمایندگی‌ها به یک شکل است، اما معدودی از نمایندگی‌ها ضمن تغییر دامنه، طراحی و گرافیک سایت خود را به سطح قابل قبولی ارتقا داده‌اند، ازجمله نمایندگی صربستان، بوسنی، کنیا و ایتالیا.

وضعیت برخی سایت‌های رایزنی‌های فرهنگی ازلحاظ به روزرسانی مطالب قابل تأمل است. آخرین مطلب منتشرشده در سایت رایزنی انگلستان مربوط به سال ۲۰۱۱، پاریس ۲۰۱۹، اتریش ۲۰۱۸، استرالیا ۲۰۱۶، زاگرب ۲۰۱۵، امارات ۲۰۱۵ و کازان روسیه ۲۰۱۴ است. جالب‌تر آنکه سایت رایزنی بنگلادش کماکان بنر احمدی‌نژاد را به‌عنوان رئیس‌جمهور ایران در ستون کنار صفحه خود دارد!

نکته تأسف‌برانگیز دیگر، ضعف معرفی سازمان فرهنگ و ارتباطات در سایت‌های اینترنتی است. به‌جز برخی سایت‌های دولتی و خبرگزاری‌های رسمی، با جستجوی نام سازمان به زبان فارسی به مطالب اندک و با جستجوی آن به دیگر زبان‌ها به مطالب بسیار اندک‌تری خواهید رسید. حتی توضیحات صفحه فارسی ویکی پدیای سازمان از شش خط فراتر نمی‌رود و برای آن صفحه‌ای به زبان عربی و انگلیسی وجود ندارد، تنها چند خط کوتاه به آلمانی و یونانی که صفحه آلمانی آن کماکان دکتر خرمشاد را به‌عنوان رئیس سازمان معرفی کرده است! درواقع گویا نه سازمان تلاش چندانی برای معرفی خود کرده، و نه دیگران به خاطر عدم شناخت و آگاهی یا سایر دلایل به آن پرداخته‌اند.

در چند مورد به دنبال تعطیلی دفتر برخی نمایندگی‌ها، فعالیت آن‌ها در شبکه‌های اجتماعی نیز متوقف شده است. اگر کشور‌ها امکان فعالیت حضوری به نمایندگی‌های فرهنگی ایران نمی‌دهند، می‌بایست فعالیت‌های مجازی را تقویت و جایگزین آن شوند. درحالی‌که برخی کشور‌ها در این‌گونه موارد اقدام به راه‌اندازی نمایندگی و سفارت مجازی می‌کنند، ما ظرفیت‌های مجازی موجود را نیز از دست می‌دهیم.

جمع‌بندی

عدم نیاز به مجوز کشور مقصد (مخصوصاً در مواردی که فعالیت ایران در دیگر کشور‌ها با محدودیت مواجه است)، عدم نیاز به زیرساخت آن‌چنانی، هزینه کم و درگیر ساختن مخاطبین گسترده در کنار ظرفیت‌های غنی دیپلماسی فرهنگی ایران، فرصت مناسبی برای متولیان دیپلماسی فرهنگی ما به وجود آورده است تا با بهره‌گیری از دیپلماسی دیجیتال مخاطبین خود را گسترش داده و با آنان ارتباط برقرار سازند. کشور‌های مدعی در جهان به شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان ابزاری برای «مدیریت تغییر نگرش و رفتار» می‌نگرند، اما طبق یافته‌های این پژوهش، این ظرفیت در ایران آن‌چنان که باید مورد استفاده قرار نگرفته است.

متولیان رسمی از یک سو نقش خود را به‌عنوان «کنشگر و مجری» (و نه حامی و تسهیل‌کننده) در نظر گرفته‌اند و از سوی دیگر در همان نقش نیز موفق عمل نمی‌کنند، اولاً تعداد بسیار پایین حساب‌های فعال در شبکه‌های اجتماعی نشانگر آن است که چندان «زبانی برای گفتن» نداریم؛ ثانیه تعداد بسیار پایین مخاطبین شبکه‌های اجتماعی نشانگر آن است که «گوشی برای شنیده شدن» نیز نداریم؛ ثالثاً بررسی محتوای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی نیز نشان می‌دهد «حرفی برای گفتن» متناسب با مخاطب خود آماده نکرده‌ایم. درواقع وقتی از عناصر پیام، نه فرستنده، نه گیرنده، نه ابزار، نه پیام، هیچ‌کدام وجود ندارد – و پارازیت‌های خارجی نیز وارد می‌شود – انتظار شکل‌گیری کدام ارتباط را باید داشت؟ لذا نباید تعجب کرد اگر طبق آمار‌های جهانی هنوز شناخت چندانی از فرهنگ و تاریخ و تمدن ایران وجود نداشته باشد…