یادداشت تحلیلی|

افت و خیز ارز؛ چرا و چگونه؟ / مبارزه با سلطه دلار به سبک ترکیه

اقتصاد ایران در شصت سال اخیر بیشترین گرانی دلار را در دهه نود تجربه کرد. برخلاف ادعای بسیاری از دولتمردان ریشه نوسان بازار ارز فقط در خارج از کشور خلاصه نمی‌شوند بلکه باید به‌دقت مولفه‌های داخلی را هم بررسی کرد.

کد خبر: ۸۸۹۳۷۵

شنبه - ۲۴ آبان ۱۳۹۹ / November 14, 2020

گروه اقتصادی خبرگزاری دانشجو، در چند دهه اخیر حیات اقتصادی کشور نوسانات اقتصادی متفاوتی را تجربه کرده است، هر از چند گاهی خبر از موج جدید نوسان در بازارها و کالاهای مختلف بویژه دلار که اهرم فشار قیمتی سایر کالاها و خدمات در ایران شناخته شده، به میان می‌آید. طبق آمار، اقتصاد ایران در شش دهه اخیر بیشترین گرانی دلار را در دهه نود تجربه کرده است. این آمار و ارقام ما را به این فکر میاندازد که چرا؟ برای این امر دلایل مختلفی به‌نظر می‌رسد که برخلاف ادعای بسیاری از دولتمردان فقط در خارج از کشور خلاصه نمی‌شوند بلکه باید به‌دقت داخل کشور را هم رصد کنیم تا با علت‌های اصلی این بحران بیشتر آشنا شویم.

دلایل خارجی

جمهوری اسلامی ایران چهار دهه است که با تحریم ظالمانه دست بهگریبان است، تحریمهایی که میخواهند ایران را شعب ابی‌طالب کنند و بهاینخاطر ایران فرصت فروش خارجی محصولات خود و انتقال ارز آن به داخل را ندارد. همچنین پولهایی که در خارج مرزها بلوکه شده عملا غیرقابل دسترس است، دیگر اینکه تحریم، ترس و امتناع شرکتهای خارجی در همکاری با ایران را به دنبال داشت که تامین مایحتاج مردم ایران از خارج کشور را با هزینه‌های مضاعف همراه کرده است و البته در یکسال اخیر با شیوع کرونا و بسته شدن مرزها مشکل دوچندان شد. در صدر اسلام هم با آن شرایط سختی که برای مسلمین به وقوع پیوست با مقاومتی که نشان دادند سرانجام برنده اصلی مسلمانان بودند و وعده الهی «حزب الله هم الغالبون» تجلی پیدا کرد.

دلایل داخلی

شرایط بحرانی مدیریت بحران میطلبد؛ اما انگار هنوز مدیریت بحرانی شکل نگرفتهاست تا جلوی ریخت و پاش ارزی و تخصیص ارز به ضروریات را با قاعده برعهده گیرد. در این برهه‌های حساس اختصاص ارز رانتی و دامن زدن به نوسانات که مشوّق مردم و اصناف به سرمایه‌گذاری در آن است، همچنین واردات هر رَطب و یابسی از خارج کشور که بار ارزی را تحمیل می‌کند و عدم حمایت از تولید داخل بهویژه صنایع تبدیلی و دانش بنیان که ما را بینیاز از خارج خواهدکرد و حتی خود ارزآوری به‌همراه دارد، کار غلطی است. دراینباره بهتر است نیم‌نگاهی به پیشینه رشد و شکوفایی اقتصادی کشورهای ژاپن و چین بیندازیم که با تکیه بر توان داخلی و فناوری‌های نوین و البته تحمل سختی‌های این مسیر توانستند بدون تکیه به غرب راه رشد را طی کنند و جز ده اقتصاد برتر دنیا شوند.

واسطه‌گری‌های مخرب و نامولد

ایرانیان در کنار فرهنگ‌های پسندیده‌ای که دارند فرهنگهای غلطی را هم گاهاً به نمایش می‌گذارند؛ مثلا وقتی نمودار قیمت ارز رو به بالا باشد به سرعت صف خرید دلار جلوی صرافی‌ها ظاهر و هیجانات بر رفتار معامله‌گران حاکم میشود، برعکس آن هم وقتی قیمت در شیب نزول قرار گیرد صف‌های فروش پدیدار شده و این خود بر نوسان قیمت ارز اثرگذار است. خار این عطش خرید و فروش هیجانی و کاذب دراصل به چشم همه مردم می‌رود چون نوسان ارز نوسان کل اقتصاد را در پی دارد. دو سال قبل در ترکیه بر اثر نوسانات دلار ناشی از تحریم های آمریکا مردم به درخواست رئیس جمهورشان یعنی رجب طیب اردوغان به خیابان‌ها آمدند اما نه برای خرید ارز، بلکه برای آتش زدن و زیر پا گذاشتن دلار و تحویل به بانک ها و صرافی ها و حمایت از پول ملی خودشان که این پشت کردن به دلار باعث شد التهاب آن در بازار ترکیه در آن زمان فروکش کند.

ضعف دستگاه‌های نظارتی

دلالی‌ها و سوداگریهایی که در بازار انجام می‌شود قیمتها را به شدت متاثر می‌کند؛ شایسته است که دستگاه‌های نظارتی محکم‌تر و دقیق‌تر به این امر ورود کنند، چون این دلالان که قدرتمند هم هستند با دستکاری‌های مصنوعی در بازار و جوسازی با قیمت‌ها بازی می‌کنند. بنگاهداری بانکها و ورود آنها به عرصه معاملات اقتصادی و سوداگری یکی از این موارد است که با ورود سیل نقدینگی در دست آنها در یک بازار آنها تبدیل به بازیگر و بازیگردان آن بازار می‌شوند و تعیین قیمت با میل آنها صورت می‌گیرد که البته بازار ارز نیز مستثنی از سایر بازارها نبوده و نیست.

فرهنگ مصرف کالای خارجی

مولفه ی دیگر در نوسان نرخ ارز و وابستگی اقتصاد کشور به دلار، فرهنگ مصرف‌گرایی است که متاسفانه روبه‌رشد است؛ استفاده از برندهای وارداتی و معروف و کالاهای خارجی که تولید داخل هم دارند و یا مسافرت خارجی به جای سفر داخلی باعث تحمیل بار ارزی می‌شود و تقاضا را در بازار بالا می‌برد. اقتصاد کشور مثل چرخ‌های است که اگر پول در داخل آن خرج شود، در بخش‌های مختلف چرخش می‌کند و از جیبی به جیب دیگر می‌رود؛ اما اگر از چرخه اقتصادی کشور بیرون رود از جیب همه رفته و از چرخه خارج خواهد شد.

فرهنگ ذخیره‌سازی دارایی

در آخر هم می‌توان به فرهنگ ذخیرهسازی بین مردم اشاره کرد. از گذشته به دلیل قحطی‌ها و مشکلاتی که در تاریخ بر ایرانیان تحمیل شده است؛ تمایل به انبار کردن و ذخیره کردن آنچه دارند به وجود آمده است. در بحث ارزی خرید و ذخیره کردن یا به قولی قایم کردن ارز توسط افراد حقیقی و نهادهای حقوقی به جای اینکه از این ارزها در سرمایه‌گذاری و فعالیت مولد استفاده شود موجب آسیب به بازار ارز و دامن زدن به گرانی‌ها شده است.

نگارنده: سجاد همتی؛ عضو شبکه کارشناسان دفتر مطالعات راهبردی رونق تولید دانشگاه امام صادق (ع)