زندگى در پرتو اخلاق

دروغ در چه مواردي جائز است؟

بايد توجه داشت كه تجويز كذب در اين موارد درست مانند تجويز خوردن مردار و «اكل ميته» است كه به مقدار ضرورت بايد قناعت نمود، نه اينكه اين استثنائات باعث جرأت بر اين «گناه كبيره» گردد.

کد خبر: ۹۱۴۴۲

چهارشنبه - ۰۷ مهر ۱۳۸۹ / September 29, 2010

گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ بزرگان فقها و علماى اخلاق به پيروى از احاديثى كه در زمينه دروغ  وارد شده مواردى را بعنوان استثناء از حكم دروغ ذكر كرده كه بعضى آن را در دو موضوع خلاصه نموده‏اند: «اضطرار» و «اصلاح ذات البين».

در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده: سوگند دروغ بخور و برادر بى‏گناهت را از مرگ نجات بده!(حرّ عاملى، وسائل الشيعه 16/ 162)

ولى دو نكته است كه در اينجا بايد به آن توجه داشت:

نخست اينكه تمام موارد استثناء در حقيقت به يك موضوع بازمى‏گردد و آن اينكه دروغ فقط بخاطر مصالح مهمترى كه مفاسد آن را تحت‏الشعاع خود قرار دهد مجاز مى‏شود، و البته اين موضوع منحصر به مسأله «صدق» و «كذب» نيست، بلكه ساير محرمات مانند «اكل ميته»، «خوردن غذاى ناپاك»، «ايذاء يتيم» و مانند آنها نيز براى حفظ جان يا تأديب و امثال آن مجاز مى‏گردد.

بنابراين مواردى كه در احاديث بيان شده از قبيل ذكر مثال است، مثلًا چون فايده اصلاح ميان مردم و به‏هم پيوستن دلهاى پراكنده و شستن غبار كينه و عداوت از دلها از دروغى كه به كسى زيان نمى‏رساند مهمتر است مجاز معرفى شده، همچنين در موارد اضطرار براى حفظ جان و ناموس خود ياديگران و يا در طرح و اجراى نقشه‏هاى جنگى ممكن است دروغى سبب تسريع در خاتمه جنگ و جلوگيرى از ريختن خونهايى گردد و يا دشمن بيدادگر و فاسد مفسدى از اين راه كوبيده شود و نيز گاه مى‏شود كه در ميان دو همسر گفتگو بر سر موضوعاتى رخ مى‏دهد كه اگر ادامه يابد گاهى به جدايى يا مفاسد ديگر منتهى مى‏گردد، اما با يك سخن دروغ ممكن است مشكل آنها حل شود؛ در تمام اين موارد دروغ براى حفظ مصالح مهمتر مجاز خواهد بود و اگر درست دقت كنيم در اين موارد مفاسد و زيانهاى دروغ كه سابقاً اشاره شد بطور بسيار خفيفترى‏ وجود دارد و با فايده آن برابرى ندارد.

نكته ديگرى كه بايد به آن توجه داشت اين است كه تجويز كذب در اين موارد درست مانند تجويز خوردن مردار و «اكل ميته» است كه به مقدار ضرورت بايد قناعت نمود، نه اينكه اين استثنائات باعث جرأت بر اين «گناه كبيره» گردد و به بهانه استفاده از مجوزات دروغ براى هر موضوع جزيى دروغ گفت.

در واقع هميشه لغزشهاى اخلاقى در حول و حوش موارد استثناء و تبصره‏هاست، اينها همان مشتبهاتى است كه «منطقه خطر» و هم‏مرز با «منطقه ممنوعه» مى‏باشد و در اخبار به عنوان «حِمى اللَّه» و «حول‏الحمى» از آن تعبير شده:

محرمات، مناطق ممنوعه الهى است، كسى كه حيوان خود را نزديك مرزهاى ممنوع ببرد، بيم آن مى‏رود كه در آنها بيفتد!(انصارى، مرتضى، فرائدالاصول( رسائل)،صفحه 360)

«غزالى» در پايان فصلى كه براى موارد ترخيص دروغ در «احياء العلوم» عنوان كرده مى‏نويسد: عده‏اى تصور كرده‏اند جعل احاديث در فضائل اعمال و تشدد در معاصى نيز جايز است.

سپس اضافه مى‏كند: اين يك هوس و خيال باطل بيش نيست، چه اينكه مصالح اين كار هرگز برابر با مفاسد دروغ نمى‏باشد، بعلاوه هيچگونه ضرورتى براى اين كار وجود ندارد، چه اينكه بقدر كافى آيات و احاديث صحيح در اين باره وارد شده. از همه گذشته فتح اين باب موجب به‏هم ريختن و تشويش شريعت مى‏گردد «غزالى، احياء العلوم 3/ 139».

ولى بعقيده ما اين كارهاى احمقانه افراد بى‏مايه و نادان و بى‏اطلاعى بوده كه خود را از خدا و پيغمبر دلسوزتر براى اسلام مى‏دانستند، اين كار شرّ محض و سر تا پا زيان و فساد است. خطر اين كار و اين‏گونه دوستان نادان از خطر دشمنان خطرناك براى اسلام كمتر نيست.

توريه چيست؟

«توريه» بر وزن «توصيه» به سخنى گفته مى‏شود كه از ظاهر آن چيزى فهميده مى‏شود در حالى كه منظور گوينده چيز ديگرى است.

مشهور در ميان فقهاى ما اين است كه در مواردى كه دروغ بخاطر ضرورتى تجويز مى‏شود از «توريه» بايد استفاده كرد و تا توريه ممكن است نبايد دروغ صريح گفت.

از بعضى كلمات علماى اهل تسنن برمى‏آيد كه اين موضوع در ميان آنها نيز مشهور است.

و در معنى توريه چنين گفته‏اند: «توريه» عبارت از اين است كه انسان كلامى بگويد و از آن معنى مطابق واقع اراده نموده ولى آن كلام طورى است كه شنونده معنى ديگرى از آن مى‏فهمد، و منظور گوينده نيز همين است كه در عين اراده معنى صحيح، مخاطب چيز ديگرى بفهمد، مثل اينكه از كسى پرسيدند: جانشين پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم كه بود؟ گفت: «مَنْ بِنْتُهُ فِي بَيْتِهِ» «آن كس كه دخترش در خانه او بود»، شنونده چنين فكر مى‏كرد كه منظور اين است آن كس كه دختر او در خانه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم بوده در حالى كه منظور گوينده اين بود: آن كس كه دختر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در خانه او بوده است.

آيا توريه جزء دروغ نيست‏ و بايد در موارد استثنايى از آن استفاده كرد؟

آنچه در اينجا كاملًا حايز اهميت است اين است كه روشن شود آيا «توريه» داخل در ادّله كذب مى‏باشد؟

بطور كلى در اين مورد سه قول ديده مى‏شود:

1- عده‏اى معتقدند توريه اصلًا دروغ نيست، و لذا گفته‏اند: «بايد در موارد ضرورت چنان سخن بگويد كه از دروغ خارج گردد».

طرفداران اين قول چنين استدلال مى‏كنند كه: مقياس در صدق و كذب كلام، مراد متكلم- و بعبارت ديگر مستعمل فيه- است، بنابراين اگر مراد گوينده صحيح باشد كلام «صادق» خواهد بود اگرچه مخاطب چيز ديگرى از آن بفهمد، زيرا اشتباه او در فهم مراد گوينده تأثيرى در صدق و كذب كلام ندارد.

روايات متعددى كه در توجيه قول ابراهيم عليه السلام در جواب بت‏پرستان:  (ابراهيم) گفت: بلكه اين كار را بزرگشان كرده است! از آنها بپرسيد اگر سخن مى‏گويند!(سوره انبياء( 21) آيه 63)

و توجيه گفتار سخنگوى يوسف عليه السلام: (انَّكُمْ لَسارِقُونَ) « سوره يوسف( 12) آيه 70» شما دزد هستيد.

وارد شده نيز اين را تأييد مى‏كند كه توريه جزء كذب نيست.

2- بعضى ديگر مانند مرحوم محقق قمى رحمه الله معتقدند كه توريه داخل در كذب است، زيرا مقياس در صدق و كذب، ظاهر كلام است نه مراد و مقصود گوينده.

3- از كلمات بعضى ديگر- مانند غزالى- برمى‏آيد كه توريه مصداق كذب است ولى ميزان قبح و فساد آن از كذب معمولى كمتر مى‏باشد.

شايد وجه نظر آنها اين باشد كه در كذب معمولى هم ظاهر كلام خلاف واقع است، و هم قصد گوينده خلاف‏گويى است؛ ولى در «توريه» قصد كذب در كار نيست و لذا قبح و فساد آن كمتر است.

تفسير تازه‏اى درباره توريه‏

ولى در اينجا نكته‏اى است كه شايد كليد حل مشكلات اين بحث باشد و آن اينكه: «توريه» هر نوع اراده خلاف ظاهر نيست بلكه توريه مخصوص به مواردى است كه كلام ذاتاً تاب دو معنى دارد و مى‏تواند قالب هريك از آن دو باشد. ولى ذهن به يكى از آن دو هنگام گفتن منصرف مى‏گردد مثلًا جمله «انَّكُمْ لَسارِقُونَ؛ شما دزد هستيد» كه به برادران يوسف گفته شد معنى ابتدايى آن همان «سرقت فعلى» است ولى تاب اراده «سرقت قبلى» (سرقت كردن يوسف را از پدر) نيز دارد، منتها خلاف معنى ابتدايى آن است.

يا اينكه هنگامى كه از كسى مى‏پرسند كه اين لباس را فلان كس به شما اهدا كرده؟ او در جواب به عنوان توريه مى‏گويد: «خدا او را عمر دهد»، شنونده چنين تصور مى‏كند كه منظور گوينده اين است كه: «بله خدا او را عمر دهد» در حالى كه چنين قصدى نداشته است./انتهاي پيام/