طی نشستی مطرح شد

راهکار تحقق آرمان‌ها استفاده از مفاهیم دینی متناسب با موقعیت اجتماعی معاصر آن‌هاست

در نشستی با موضوع عملیاتی کردن مفاهیم دینی در موقعیت‌های اجتماعی بر طراحی و تعریف مفاهیم جدید متناسب با هر موقعیت اجتماعی تازه تاکید شد.

کد خبر: ۹۲۷۹۷۱

سه‌شنبه - ۳۱ فروردين ۱۴۰۰ / April 20, 2021

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، دویست و نود هشتمین نشست تخصصی کارشناسی اندیشکدۀ فضای مجازی مرکز مطالعات ژرفا؛ و جبهۀ انقلاب اسلامی در فضای مجازی که با مشارکت دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه امام حسین (ع)، خبرگزاری‌های میزان، آنا، فارس، تسنیم، پایگاه خبری جهان نیوز و موسسۀ خبری خبرفوری با موضوع عملیاتی کردن مفاهیم دینی در موقعیت‌های اجتماعی با حضور مهدی جمشیدی عضو هیأت علمی گروه فرهنگ پژوهشی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی در محل مرکز مطالعات ژرفا برگزار شد.

جمشیدی در ابتدای این نشست عنوان کرد: با توجه به بیانات رهبر معظم انقلاب به نظر می‌رسد، ایشان اعتقاد دارند که ما به ازای هر موقعیت اجتماعی جدید، می‌بایست مفاهیم جدیدی طراحی و تعریف شوند. این تعبیر رهبر انقلاب را می‌توان در تناظر با اندیشه‌های شهید مطهری (ره) دانست. شهید مطهری در کتاب آیندۀ انقلاب اسلامی اینطور می‌نویسند؛ «انقلاب در هر زمانی، نیازمند شعار‌هایی جدید برای تعالی است» (نقل به مضمون) معنای سخنان ایشان، بسیج تدریجی جامعه و هدایت آن به سوی مفاهیم ارزشمند انقلابی می‌باشد، نیروی پیشران این حرکت، مفاهیم و آرمان‌هایی است که رهبرانقلاب در این خصوص مطرح کرده‌اند. ایشان معتقدند که جامعۀ اسلامی باید متناسب با موقعیت اجتماعی معاصر خود، یکی از مفاهیم ارزشمند اسلامی را که برای مواجهه با آن موضوع کارایی دارد، انتخاب و از آن مفهوم بهره‌گیری عملیاتی داشته باشد.

عضو هیأت علمی گروه فرهنگ پژوهشی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی افزود: رهبر معظم انقلاب در مستند لشگر زینبیون که اخیراً از رسانۀ ملی پخش شد، در ادامۀ صحبت‌های یکی از پدران شهدای مدافع حرف در خصوص عزیمت این شهید بزرگوار به جبهه‌های نبرد، آن‌هم در حالی که فقط ۴ روز از تاریخ عقد ایشان می‌گذشت، این‌طور نقل کردند؛ «ما پیش از این دربارۀ بزرگانی مانند حنظله قصیر الملائکه فقط شنیده بودیم که چنین شخصیت بزرگی در صدر اسلام زندگی کرده است»، اما شهدای عزیز انقلاب اسلامی این نقل تاریخی را عینیت بخشیدند.

وی خاطرنشان کرد: وظیفۀ دولت و جامعۀ دینی صورت عینی بخشیدن به این مفاهیم است، به نظر می‌رسد راهکار تحقق این آرمان‌ها، استفاده از مفاهیم دینی متناسب با موقعیت اجتماعی معاصر آن‌ها باشد. رهبر انقلاب در همان نشست خبرگان رهبری در اسفندماه، چند مصداق عینی دربارۀ این موضوع مطرح کردند. یکی از نمونه‌های که مورد اشاره قرار گرفت، ماهیت انقلاب اسلامی بود. ایشان فرمودند؛ «اینکه امام خمینی (ره) بدون تکیه به هیچ حزب، گروه یا کودتای نیرو‌های مسلح رسمی یا حرکت مسلحانۀ غیر رسمی و فقط با استفاده از قدرت رسانۀ منبر، تجمعات مردمی، نوار کاست و اعلامیه بزرگترین انقلاب قرن را رهبری می‌کنند، نشأت گرفته از همین مبحث عملیاتی کردن مفاهیم دینی در موقعیت‌های اجتماعی است» (نقل به مضمون) ناملموس بودن این مسئله برای بخشی از بدنۀ روشنفکری جامعه سبب شده بود که آن‌ها وقوع انقلاب اسلامی را غیرممکن بدانند، آن‌ها معتقد بودند انقلاب اسلامی روایت نافرجام دیگری از داستان مشت و درفش است، امکان ندارد که رژیم سلطنتی صرفاً با استفاده از بیانیه، سخنرانی و تظاهرات خیابانی سقوط کند.

جمشیدی بیان کرد: شهید مطهری در یکی دیگر از آثار خود تعبیر حکیمانه‌ای از ماهیت انقلاب اسلامی دارند. ایشان می‌فرمایند؛ در حقیقت طنین صدای انقلاب اسلامی از اعماق تاریخ و در عاشورای شصت و یک هجری به گوش مردم ایران اسلامی رسید و آن‌ها به ندای عاشورا لبیک گفتند. این مسئله در دفاع مقدس بیش از فرآیند پیروزی انقلاب اسلامی قابل مشاهده بود. شهدای انقلاب با توسل به مفاهیم عاشورایی واژۀ شجاعت را معنا کردند.

عضو هیأت علمی گروه فرهنگ پژوهشی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی عنوان کرد: به زعم این استاد دانشگاه رهبر معظم انقلاب یک مفهوم ساز بی بدیل در تاریخ معاصر هستند، ایشان به راحتی این امکان را دارند که مفاهیم معاصر را متناظر با وقایع تاریخی در جامعه مطرح کنند. برای مثال رهبری در اواخر دهۀ هفتاد متوجه شدند که دال گفتمانی جامعه در حال تغییر از عدالت به رشد است، به همین دلیل مفاهیمی مانند عبرت‌های عاشورا، خواص و عوام را مطرح می‌کنند که برگرفته از عناصر گفتمانی دوران ولایت امیرالمونین علی (ع) است.

وی گفت: رهبر انقلاب برای انتقال پیام خود از مصادیق استفاده می‌کنند، ایشان اعتقادی به تفصیل بیانات خود ندارند، چرا که مخاطب استقبال نمی‌کند، در وهلۀ بعد مردم ایران با این مفاهیم رشد پیدا کرده‌اند بنابراین به آن مصادیق روی خوش نشان می‌دهند و درک روشنی از آن‌ها دارند به همین جهت پس نمی‌زنند. اندیشۀ فکری رهبری بسیار مفهوم پردازانه است. مثال واضح آن تعابیری هست که ایشان در خصوص برجام به کار برده‌اند. مفاهیمی مانند حرف قطعی، ترسو‌ها حق ندارند که از عقلانیت صحبت کنند یا اینکه هیچ ایرانی با شرفی حاضر نیست سر مسائل ناموسی انقلاب معامله کند و ... این‌ها در جامعه بسیار اثر گذار است، ایشان از نظر مفهوم پردازی و سلامت کلام جایگاه بی بدیلی دارند.

جمشیدی در ادامه تصریح کرد: متاسفانه نیرو‌های انقلابی توجه جدی به این توانایی رهبر معظم انقلاب ندارند، اینکه ایشان چطور با استفاده از برچسب زدن و یک مفهوم کلیت یک واقعه را تشریح می‌کنند. مسئله بعدی این است که در سیرۀ عملی خود نیز از منش و عمل رهبری الگو برداری نمی‌کنیم. تعابیری مانند جبهۀ انقلاب، جریان انقلاب، جوان مؤمن انقلابی یا سید شهیدان اهل قلم برخی از مفاهیمی هستند که رهبر انقلاب در جامعه طرح کردند، اما نیرو‌های انقلاب تاکنون به اندازۀ کافی از آن بهره نبرده‌اند.

وی بیان کرد: مفهوم سازی صرفاً یک مسئلۀ فرهنگی نیست. سرنوشت عرصه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی مانند انتخابات به توانمندی‌های زبانی بر می‌گردد. نسبتی که مردم با مفاهیم زبانی برقرار می‌کنند حتی از خود واقعیت‌ها اهمیت بیشتری دارد. امروز نبرد خیر و شر، جنگ روایت‌ها است، واقعیت‌ها دیگر موضوع تقابل‌ها نیستند. مواقع زیادی ممکن است که جبهۀ مقابل با استفاده از روایت‌ها، واقعیت‌های مورد نظر خود را در اجتماع بسط دهد! زبان عنصر جدا نشدنی از روایت‌ها است، معانی نیز عنصر سازندۀ زبان‌ها هستند.

وی خاطر نشان کرد: مواسات آخرین مفهومی بود که رهبر معظم انقلاب به طور ویژه به آن پرداختند. معنای این مفهوم این است که بار بخشی از آلام و مصیبت‌های هم‌نوع خود را به دوش بکشیم. رهبر انقلاب هنگامی که دریافتند دولت توانمندی لازم برای رفع گره زندگی مردم را ندارد، این مفهوم را در جامعه مطرح کردند تا مردم خود بخشی از گره‌های زندگی هم‌نوعان خود را بگشایند. مصداق بارز مواسات، رزمایش کمک‌های مومنانه است که یکی از ابتکارات ایشان در دوران کرونا بود. ساخت این مفهوم نشأت گرفته از خلاقیت ایشان در راهبری جامعۀ اسلامی است.

عضو هیأت علمی گروه فرهنگ پژوهشی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی تصریح کرد: البته این بخشی از این مفهوم در جامعه محقق شد، اما همان تحقق ناقص نیز مواهب زیادی برای مردم داشت، جامعه با توجه به اینکه ریشۀ دینی دارد، پس از طرح این مفهوم احساس کرد که باید با استفاده از بدنۀ اجتماعی خود از این بزنگاه عبور کند. نقطۀ مقابل مفهوم سازی موفق رهبر معظم انقلاب، طرح واژه‌هایی مانند دموکراسی، توسعه و جامعۀ مدنی توسط جریان غرب گرا در کشور است، اما چون قرابت معنایی با سرشت مردم ایران نداشتند با گذر زمان به دست فراموشی سپرده شدند. مفاهیم غربی ذاتاً اگر توسط حاکمیت حمایت نشوند به مرور زمان از بین می‌روند، اما مفاهیم دینی اینطور نیستند. خواست صریح رهبر معظم انقلاب از نیرو‌های انقلابی اجتماعی سازی مفاهیم دینی است.

این فرهنگ پژوه افزود: رهبر معظم انقلاب در طی این سال‌ها بار‌ها از مفهوم مقاومت صحبت کرده‌اند، به زعم بنده عملیاتی کردن این مفهوم دینی در اجتماع از هر امر دیگری ضرورت بیشتری دارد. امام خامنه‌ای از سال نود و دو بار‌ها در خصوص مفهوم مقاومت صحبت کرده‌اند؛ چرا که ایشان احساس کردند، دولت و بخشی از مردم نسبت به ادامۀ ایستادگی مقابل زیاده‌خواهی طرف مقابل بی انگیزه هستند! ایشان در اسفندماه سال گذشته فرمودند؛ دشمن امروز در حال وسوسه جامعه است، پیشنهاداتی را برای درهم شکستن صبر ما مطرح می‌کند اگر بردباری ما از بین برود گام مضری را در راه بازگشت به عقب برداشته‌ایم بنابراین ما نیاز به بسط فضیلت مقاومت در جامعه ایرانی هستیم. متاسفانه برخی جامعه را وسوسه می‌کنند که باور‌های خود را تغییر دهند که نوعی اشتباه نابخشودنی است، شهید مطهری معتقد بودند؛ اصلاح همواره از مردم شروع می‌شود، اما فساد از خواص، حقیقتی که امکان انکار آن وجود ندارد.

جمشیدی عنوان کرد: به زعم وی رهبری برای همین در حکم دوم خود به شورای عالی فضای مجازی از ضرورت بسط سواد رسانه‌ای در اجتماع سخن گفتند، معنای سواد رسانه‌ای این است که در مواجهه با جنگ روایت‌ها منفعل عمل نکنیم، تکرار کنندۀ رفتار رسانه‌ای دشمن نباشیم، قدرت تمیز و تشخیص خود را افزایش دهیم اگر در گذشته اهمیت این مسئله کم بود، اما امروز با توجه به گسترش ضریب نفوذ رسانه و فضای مجازی این یک ضرورت است.

این فرهنگ پژوه افزود: یکی از راهکار‌های عملیاتی کردن مفاهیم دینی در عرصه‌های اجتماعی بسط نگاه بلند مدت است، مقاومت ریشه در پیشینۀ ارزشمند اسلامی ما دارد. هنگامی که حضرت علی (ع) ولایت مسلمین را بر عهده داشتند، برخی معتقد بودند ایشان باید با دشمن مذاکره کند، مقاومت را کنار بگذارند و مدارا کنند، اما حضرت امیر (ع) در این خصوص می‌فرمایند؛ من باطل را حتی برای یک روز به عنوان بازوی خود نخواهم پذیرفت (نقل به مضمون). مقاومت به معنای آماده شدن برای شرایط جنگی یا گرسنگی و فقر نیست، این گذاره که مقاومت یعنی چرخ سانتریفیوژ بچرخد، اما چرخ اقتصاد بایستد، یک مغلطۀ اشتباه است، به همین دلیل رهبری از جوانان انقلابی دعوت کردند که دربارۀ مقاومت نظریه پردازی و سیاست گذاری کنند تا فرآیند گفتمان سازی اتفاق بیافتد و جامعه به این نتیجه برسد که برای تحقق ارزش‌های بلند مدت خود نگاه خود را برپایۀ توانمندی‌های داخلی تنظیم کند. معتقدم هر جوان انقلابی به تأصی از رهبر انقلاب باید تلاش کند تا یک متفکر مفهوم پرداز باشد.

وی در خاتمه گفت: معتقدم مفهوم مقاومت و استقرار دولت جوان انقلابی دو راهبردی است که نیرو‌های انقلابی برای تحقق آن تلاش کنند، اما آیا برای مثال گفتمان فرهنگی انقلاب مبتنی بر انسداد، دیوار کشی در خیابان‌ها و برخورد‌های سلبی است؟! اگر ما خود تعریف درستی از گفتمان خود به جامعه ارائه ندهیم آن‌ها با گذاره‌هایی مانند انحصار گرا، تندرو، ماجراجویان، اقتدارگرایان و ... نیرو‌های انقلاب را برای اجتماع تعریف می‌کنند بنابراین لازمۀ تحقق دولت جوان انقلابی مفهوم سازی صحیح ارزش‌های انقلاب اسلامی است.