افسردگى در آيينه‏ى روايات

در احاديث اهل بيت(ع) عواملي مانند: وابستگي، دوري از معنويت، منفي نگري، ضعف انگيزه و اراده و آرزوهاي دراز در پيدايش يا تشديد افسردگي بيان شده است.

کد خبر: ۹۳۲۴۴

يکشنبه - ۱۸ مهر ۱۳۸۹ / October 10, 2010

گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ عواملى كه در پيدايش و يا تشديد افسردگى نقش دارند فراوانند. در احاديث اهل بيت(ع) عوامل شناختى، عاطفى و رفتارى متعددى براى اين موضوع بيان شده كه به بخشى از اين روايات اشاره مى‏شود:

الف. وابستگى

وابستگى از جمله عواملى است كه در روايات متعدد از آن به عنوان عامل افسردگى نام برده شده است. از آن جا كه انسان نمى‏تواند در زندگى به تمام تمايلات و خواست‏هاى خود برسد اين ناكامى باعث غمگينى شديد و افسردگى فرد مى‏شود. از رسول اكرم (ص) حكايت شده است:

«انا رعيم بثلاث لمن اكب على الدنيا بفقر لاغناء له و بشغل لافراغ له و بهمّ حزنٍ لا انقطاع له»؛ «علامه محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 77، ص 116، ح 11» «كسى كه علاقه و وابستگى زياد به دنيا داشته باشد به طور قطع سه چيز را در پى دارد: نيازمندى، كه هيچ گاه به بى‏نيازى نمى‏انجامد؛ گرفتارى، كه هرگز از آن خلاصى نيست؛ و افسردگى و غمگينى، كه جزء وجودش مى‏شود و از او جدا نمى‏گردد.»

ب. دورى از معنويت

از جمله عوامل افسردگى كه در روايات اسلامى به آن اشاره شده، عامل دورى از معنويت و پيروى از هواهاى نفسانى، خشم و شهوت رانى و امورى از اين قبيل مى‏باشد. براى مثال از حضرت على (ع) نقل شده كه مى‏فرمايند:

«من غضب على من لايقدر ان يضره طال حزنه و عذب نفسه»؛ « ابن شيبه، تحف العقول، ص 99» «هر كه به ناحق بر كسى خشم گيرد كه توان آسيب رساندن به وى را ندارد، اندوهش دراز گردد و خود را عذاب دهد.»

ج. منفى نگرى

در روايات اسلامى موضوع منفى‏نگرى در محورهايى مانند: ترديد نسبت به الطاف خداوند، نارضايتى از خداوند و ناخشنودى از زندگى، نپذيرفتن واقعيت و خيال پردازى، برآورده نشدن انتظارات و نگرش منفى نسبت به اطرافيان و امورى اين چنين تجلى پيدا كرده، و عاملى براى پيدايش افسردگى معرفى شده است. امام صادق (ع) در اين زمينه مى‏فرمايد:

«ان الله- بعدله و حكمته و علمه- جعل الرَوح و الفرح فى اليقين و الرضا عن الله و جهل الهمّ والحزن فى الشك والسخط»؛ «محمد محمدى رى‏شهرى، ميزان الحكمه، ج 3، ترجمه سيدرضا شيخى، ش 3783» «خداوند براساس عدالت و حكمت و علم خود، آرامش و شادابى را در معرفت يقينى و رضايت (از آنچه به او و به ديگر بندگان عطا كرده) قرارداده است و اندوهگينى و افسردگى را در شك و ترديد و عدم رضايت قرار داده است.»

د. ضعف انگيزه و اراده

در روايات اسلامى، ضعف انگيزه و اراده در موضوعاتى مانند: كوتاهى در انجام فعاليت و عدم دستيابى به موفقيت‏ها تجلى كرده و به عنوان عاملى براى افسردگى معرفى شده است.

از اين روى از حضرت على (ع) روايت شده كه مى‏فرمايد: «من قصر فى العمل ابتلى بالهمّ»؛ «نهج البلاغه، حكمت 127»

«هر كس در انجام تكاليف و فعاليت‏هاى خود كوتاهى كند به غم و اندوه و افسردگى مبتلا مى‏شود.»

ه-. آرزوهاى دور و دراز (طول امل)

در منابع اسلامى داشتن آرزوهاى طولانى و در قبال آن‏ها خيال‏پردازى را مايه‏ى افسردگى مى‏داند و از اميرالمومنين (ع) نقل شده است: «اياك و الاغترار بالامل ... فعظم الحزن و زاد الشغل و اشتدت التعب ... و زدتَ به فى الهم و الحزن»؛ «بحارالانوار، ج 73، ص 112، ح 109» «از اينكه آرزوهاى دور و دراز داشته باشى و فريب آن‏ها را بخورى برحذر باش! كه تو را ناراحت و اندوهناك مى‏سازد و به تدريج اندوهت بزرگ مى‏شود و فكر تو را مشغول مى‏سازد و ناراحتى‏ات را افزايش مى‏دهد.»

بررسى‏هاى تجربى در «رابطه‏ى بين اعتقادات مذهبى و افسردگى»

طبق آمار ميان ميزان افسردگى و عقايد مذهبى همبستگى منفى وجود دارد. « اسلام و بهداشت روان( 1)، ص 27 و 28» نتايج يك مطالعه با نمونه بردارى تصادفى در گروه‏هاى مشابه نشان داد كه همبستگى مثبتى بين خواندن نماز و بهبود افسردگى و اضطراب و افزايش اعتماد به نفس وجود دارد.

در اين زمينه «ازالى»، «هاسانچ»، «آمينا» و «سابرامانيام» در مطالعه‏ى ميان 130 بيمار مبتلا به اضطراب، و 100 بيمار مبتلا به افسردگى، در دو گروه متمايز با شرايط فرهنگى مذهبى قوى و ضعيف به اين نتيجه رسيدند كه: «گروه داراى اعتقادات مذهبى، بعد از شش ماه روان درمانى، بهبود بيشترى يافتند.» «همان»

تحقيق ميدانى در مورد اين «ارتباط» به صورت مكرر صورت گرفته كه بخشى از آن‏ها در كتاب «اسلام و بهداشت روان» آمده است.

منابع جهت مطالعه بيشتر:

1. مجله معرفت، ش 84، ص 48، مقاله افسردگى، دكتر على نقى فقيهى و جمشيد مطهرى.

2. اسلام و بهداشت روان (1)، مجموعه مقالات./انتهاي پيام/