یادداشت دانشجویی |

هشدارِ بازگشت

بحران مالی سال ۲۰۰۸ از جمله مواردی است که قیمت هر بشکه نفت را به حدود ۱۴۰ دلار افزایش داده است.

کد خبر: ۹۳۷۸۲۸

دوشنبه - ۱۰ خرداد ۱۴۰۰ / May 31, 2021

گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، محمد کاوه باغبادرانیري؛ در مطالعات تاریخ اقتصادی کشورهای نفتی، عمدتاً این موضوع به چشم می‌خورد که پس از کشف نفت، اوضاع اقتصادی آن‌ها و به طبع سطح رفاه عمومی افزایش‌یافته است؛ پس این امکان وجود دارد که اگر درآمد نفتی آن‌ها به هر دلیلی کاهش یابد، اقتصاد وابسته آن‌ها با رکود و مشکل مواجه خواهد‌ شد. در بیشتر پژوهش‌ها عمر منابع نفتی و عرضه آن مورد بررسی قرار می‌گیرد و تقاضای نفت چندان موردتوجه نیست. چه‌بسا تقاضایی برای عرضه وجود نداشته باشد!

عرضه نفت:

صادرات جهانی نفت خام کشورهای اوپک از سال ۲۰۱۲ لغایت ۲۰۱۵ برحسب ۱۰۰۰ بشکه در روز)

نام کشور

۲۰۱۲

۲۰۱۳

۲۰۱۴

۲۰۱۵

عربستان صعودی

۷۵۵۷

۷۵۷۱

۷۱۵۳

۷۱۶۳

عراق

۲۴۲۳

۲۳۹۰

۲۵۱۶

۳۰۰۵

امارات متحده عربی

۲۴۴۵

۲۷۰۱

۲۴۹۷

۲۴۴۲

نیجریه

۲۳۶۸

۲۱۹۳

۲۱۲۰

۲۱۱۴

کویت

۲۰۷۰

۲۰۵۸

۱۹۹۵

۱۹۶۴

ونزوئلا

۱۷۲۵

۱۵۲۸

۱۹۶۵

۱۹۷۴

آنگولا

۱۶۶۳

۱۶۶۹

۱۶۰۸

۱۷۱۱

ایران

۲۱۰۲

۱۲۱۵

۱۱۰۹

۱۰۸۱

الجزایر

۸۰۹

۷۴۴

۶۲۳

۶۴۲

قطر

۵۸۸

۵۹۹

۵۹۵

۴۹۱

اکوادور

۳۵۸

۳۸۸

۴۲۲

۴۳۳

لیبی

۹۶۲

۵۸۹

۳۱۹

۲۳۵

مجموع صادرات

۲۵۰۷۰

۲۳۶۴۵

۲۲۹۲۲

۲۳۲۵۵

روند عرضه نفت کشور های اصلی تأمین‌کننده عضو اپک غالبا در یک‌روند صعودی افزایش پیدا کرده‌ است. هرچند در سال‌های اخیر عرضه نفت تقریباً روند ثابتی داشته است، به‌جز کاهش‌های مقطعی همواره یک‌روند صعودی را دنبال نموده است.

قیمت هر بشکه نفت:

منحنی قیمت نفت در سال‌های اخیر افت‌وخیزهای فراوانی را به خود دیده است که مجموعه‌ای از عوامل جهانی بر آن اثر گذاشته است. مولفه های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و نظامی عوامل اصلی این نوسانات بوده‌اند؛ اما در هر دوره نقش یکی از این مولفه ها باعث پررنگ شدن این نوسانات شده است. مثلاً رکود سال ۲۰۰۸ از عوامل اقتصادی، پرونده هسته‌ای ایران در اواخر سال ۲۰۱۱ از عوامل سیاسی، جنگ اول خلیج از عوامل نظامی و همه‌گیری کرونا از عوامل اجتماعی اثرگذار بر قیمت نفت می‌باشد.

اما آیا میزان عرضه نفت تنها عامل تعین قیمت است؟

بحران مالی سال ۲۰۰۸ از جمله مواردی است که قیمت هر بشکه نفت را به حدود ۱۴۰ دلار افزایش داده است. نشست نفت توسط شرکت BP و بهار عربی در سال۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ قیمت هر بشکه نفت را از حدود ۸۰ دلار به ۱۲۰ دلار رسانده، اما جنگ نفتی OPEC و جنگ داخلی یمن قیمت هر بشکه نفت را از ۱۰۰ دلار به حدود ۵۰ دلار تقلیل داده است. از مطالعات فوق این نتیجه حاصل می‌شود که تهدید‌های نظامی، عوامل سیاسی و بین‌المللی، رشد اقتصادی و جنگ قیمتی از عوامل مؤثر بر تغییر عرضه و تقاضای نفت بوده‌اند اما آنچه اکنون کشورها به سمتش حرکت می‌کنند رشد علمی و به دنبال آن توسعه جهانی است.

از مهم‌ترین افت قیمت‌هایی که جهان نفت به خود دیده است می‌توان به سال ۲۰۱۴ اشاره کرد. در این سال قیمت نفت از ۱۰۶ دلار به ۶۰ دلار تقلیل پیداکرده، در اواخر ماه ژوئن ۲۰۱۴ دولت آمریکا به دلیل افزایش استخراج نفت با استفاده از فناوری فراکینگ (استخراج نفت و گاز از درون سنگ‌های زیرزمینی) برای اولین بار بر صادرات نفت مجوز می‌دهد. حال در آینده رشد فناوری با سرعت بیشتری اتفاق می‌افتد و این رشد، ترسیمی متفاوت از جهان نفت و انرژی خواهد داشت!

روند عرضه و تقاضا برای آینده

نمودار عرضه جهانی نفت

افزایش تولید نفت با به‌صرفه شدن استخراج از میادین نامتعارف، در کنار ذخایر عظیم نفت در مناطق مختلف جهان ازجمله خاورمیانه، نگرانی‌ها را از کاهش عرضه و پایان عصر نفت برطرف ساخته است. به نظر می‌آید با توسعه تکنولوژی‌های اکتشاف و استخراج حداقل تا چندین دهه روند عرضه نفت صعودی و یا ثابت بماند؛ اما مسئله چیز دیگری است، آیا تا پایان عمر عرضه، تقاضا نیز به همین میزان باقی خواهد ماند؟

تقاضای جهانی نفت

با برسی آمار تقاضای نفت در دوره کنونی نتیجه حاصله این است که روند تقاضای نفت مثبت و صعودی بوده است اما در اینجا بحث از بعد توسعه جهانی نسبت به عرضه تفاوت پیدا می‌کند. هرچند هزینه بالای سوخت‌های پاک هم‌اکنون نسبتا بالاست اما با رشد سریع توسعه فناوری در کشورهای جهان هزینه تولید انرژی‌های پاک نیز به‌تدریج کاهش می‌یابد. از طرفی چالش‌های نوسانات قیمتی نفت در سال‌های گذشته اهمیت مسئله امنیت انرژی را بالابرده است، بنابراین دولت‌ها به این سمت تنوع سبد انرژی درحرکت‌اند. مجموع این عوامل منجر به کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی به‌ویژه نفت می‌شود و این یعنی کاهش نرخ رشد تقاضا در آینده نه‌چندان دور.

تقاضای جهانی نفت تا سال ۲۰۲۵

با کاهش رشد تقاضا در سال‌های آینده، کشورهای نفتی تحت‌فشار قرار خواهند گرفت. شاید با به صدا درامدن زنگ خطر پایان عصر نفت، کشورهای نفتی تولید و عرضه خود را حداکثر کنند تا از آخرین فرصت‌های باقی‌مانده حداکثر استفاده را ببرند و احتمالاً بتوانند باقیمت پایین نفت طرفداران انرژی پاک را تحت‌فشار قرار دهند، اما به‌هرحال عمر تقاضای نفت زودتر از عمر چاه‌ها به پایان می‌رسد و این همان هشدار بازگشت است! که باید برای آن راه‌حلی اندیشید.

محمد کاوه باغبادرانی - پژوهشگر کمیته صنعت نفت و انرژی دفتر مطالعات راهبردی رونق تولید

انتشار یادداشت‌های دانشجویی به معنای تأیید تمامی محتوای آن توسط «خبرگزاری دانشجو» نیست و صرفاً منعکس کننده نظرات گروه‌ها و فعالین دانشجویی است.