معناي سير و سلوك و موفقيت در آن

«سير» به معناى حركت كردن، و «سلوك» درنورديدن راه است، مثل اينكه از عالم مادّه حركت كنيم و به سمت قرب الى اللَّه برويم، اصول سه گانه «توبه»، «مبارزه با هواى نفس» و «توجّه به ذكر خداوند» انسان را در مسير سير و سلوك موفّق مى‏كند.

کد خبر: ۹۴۱۵۶

پنجشنبه - ۲۲ مهر ۱۳۸۹ / October 14, 2010

گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ جمعى از علماى اخلاق از «تهذيب نفس» به «سير و سلوك» تعبير مى‏كنند. «سير» به معناى حركت كردن، و «سلوك» درنورديدن راه است. مثل اينكه از عالم مادّه حركت كنيم، و به سمت قرب الى اللَّه برويم، و به جايى برسيم كه خدا از ما و ما از خداوند راضى شويم. به نقطه‏اى برسيم كه بزرگترين و مهمترين مسأله زندگى ما، جلب رضاى پروردگار باشد. به مرحله‏اى گام نهيم كه رضا و خشم ما هماهنگ با رضا و خشم خداوند متعال گردد.

بدون شك اگر در مسير سير و سلوك گام نهيم، و با جديّت و خلوص در اين راه تلاش كنيم، سرانجام به مقصد خواهيم رسيد. همان‏گونه كه در آيه ششم سوره انشقاق مى‏خوانيم: « «يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلَاقِيهِ»؛ اى انسان! تو با تلاش و رنج بسوى پروردگارت مى‏روى، و او را ملاقات خواهى كرد!».

دانشمندان سير و سلوك هركدام برنامه خاصّى براى اين سفر الهى پيشنهاد نموده، كه مقصد در تمام اين برنامه‏ها يكى است، هر چند مسيرها متفاوت است. ضمناً ما معلّم اخلاقى را مى‏پذيريم، و روش تربيتى و اخلاقى را قبول داريم كه از كتاب و سنّت گرفته شده باشد. بنابراين، راهها و برنامه‏هاى انحرافى كه از سوى برخى مدّعيان سير و سلوك، نظير صوفيّه، ارائه مى‏شود، كه با معارف دينى سازگارى ندارد، و سالك را نه تنها به مقصد نمى‏رساند، بلكه از خدا دور مى‏كند، مردود است. چرا كه اساس تصوّف و صوفى‏گرى يك عقيده التقاطى و وارداتى است. زيرا هنگامى كه اقوام و ملل مختلف به اسلام مى‏گرويدند، بعضاً افكار و عقايد سابق خود را با دستورات اسلامى مى‏آميختند، و مذاهب جديدى مى‏ساختند. برخى از هندوها و يونانيان پس از پذيرش اسلام افكار صوفى‏گرى خود را با دستورات اسلامى آميخته، و فرقه منحرف صوفيّه را تشكيل داده، و راه و روشهاى خاصّى جهت تهذيب نفس ارائه دادند، كه با مخالفت بزرگان و رهبران دين نوپاى اسلام، از جمله امام صادق عليه السلام مواجه شد. امام ششم عليه السلام در روايات متعدّد افكار آنان را تخطئه و مردود اعلان كرد.

نتيجه اينكه روشهايى در سير و سلوك قابل پذيرش و عمل است كه از فيلتر قرآن و اهل‏بيت عليهم السلام عبور كند، كه يك نمونه آن به شرح زير است:

اين روش سير و سلوك مركّب از سه اصل است:

1. توبه؛

غالب علماى اخلاق اوّلين گام سير و سلوك الى اللَّه را توبه شمرده‏اند؛ توبه از گناهان و خطاهاى گذشته، و تصميم بر اصلاح و جبران آن در آينده. البتّه توبه شرايط مختلف، مراحل متعدّد، مقدّمات عديده، و مباحث فراوانى دارد كه در اين مختصر نمى‏گنجد، بدين جهت به آن نمى‏پردازيم.

2. مبارزه با هوا و هوس؛

جهاد با نفس، و تسليم نشدن در برابر خواسته‏ها و اميال نفسانى، كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از آن به «جهاد اكبر» تعبير كرده است، گام دوم سير و سلوك است. يكى از مهمترين خواسته‏هاى نفسانى، كه مبارزه با آن بسيار مهم است، و ارباب سير و سلوك به آن فوق العاده اهميّت مى‏دهند، «إنانيّت» و «خودخواهى» و «خودمحورى» و «برترى‏جويى» و «خودپرستى» است. «انانيّت» بت بزرگى است كه تا سالك الى اللَّه آن را نشكند به خدا نمى‏رسد. و اگر موفّق به شكستن آن شود، پرده‏ها و حجابها كنار رفته، و اسرار بر او آشكار مى‏گردد. كسانى كه موفّق به اين مجاهدت بزرگ شده‏اند، تسبيح موجودات جهان هستى، كه در نگاه اسيران دنيا خاموش و ساكتند، را مى‏شنوند. هر چند نامحرمان توان شنيدن صداى آنها را ندارند.

ميثم تمّار هنگامى كه در كوفه بر لب شط قرار مى‏گيرد تا سوار بر قايق شود، از لابه‏لاى صداى باد خبر مرگ معاويه را مى‏شنود، و به ديگران اعلان مى‏كند! كوفه كجا و دمشق كجا! پس از چندى معلوم مى‏شود در همان روز معاويه از دنيا رفته است! «سيماى ميثم تمّار، ص 75» ميثم بر اثر مجاهدت با هواى نفس به اين مقام رسيده بود.

جوانى در نماز جماعت صبح پيامبر صلى الله عليه و آله شركت مى‏كند. پس از نماز چهره خسته و خواب آلود جوان، توجّه حضرت را به خود جلب مى‏كند. خطاب به آن جوان عرض مى‏كند: چرا خواب آلودى؟ عرض كرد: راز و نيازهاى شبانه خواب را از من ربوده است. گويا با چشم خود دوزخيان را در دوزخ، و بهشتيان را در بهشت مشاهده مى‏كنم! پيامبر كه گفتار آن جوان مجاهد را تصديق كرده بود، فرمود:

«هذا عَبْدٌ نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ؛ اين (جوان) بنده‏اى است كه (در سايه مجاهدت و مبارزه با هواى نفس) خداوند قلبش را نورانى كرده است». « اصول كافى، ج 2، ص 53( كتاب الايمان و الكفر، باب حقيقة الايمان و اليقين، ح 2 و 3)»

آرى! هنگامى كه بت خودخواهى و خودمحورى بشكند، زمانى كه هوا و هوس از حريم قلب دور شود، آن‏گاه كه انسان در مسير قرب الى اللَّه گام بردارد، دست يافتن به اين مقامات تعجّبى نخواهد داشت. هر كس كه در اين راه موفّق شود، به آن مقامات مى‏رسد. عالم باشد يا عامى، پير باشد يا جوان، زن باشد يا مرد، بزرگ باشد يا كوچك.

البته شكّى نيست كه جوانها راحت‏تر اين راه را طى مى‏كنند.

3. توجّه به ذ كر خدا؛

سومين گام در مسير سير و سلوك، توجّه به ذكر و ياد خداست. اينكه چه ذكرى بگويد مهم نيست، مهم اين است كه همواره به ياد خدا باشد، چه با ذكر «اللَّه اكبر» يا «سبحان اللَّه» يا «لا اله الا اللَّه» يا «لا حول و لا قوة الا باللَّه» يا «الحمدللَّه» يا «ذكر يونسيّه» يا اذكار ديگر باشد. آرى مهم اين است كه حالت غفلت را تبديل به حالت يادآورى و توجّه كنيم، كه شيطان در اين حالت مجالى براى فعاليّت نخواهد يافت.

بنابراين، هر ذكرى كه مايليد بگوييد، امّا در هر زمان و به هر مقدار كه توان داريد تكرار كنيد، و با ياد و نام خدا كشتى متلاطم و طوفانى درون جانتان را آرام نموده، آن را به سرمنزل مقصود برسانيد.

نتيجه اينكه اصول سه گانه «توبه»، «مبارزه با هواى نفس» و «توجّه به ذكر خداوند» انسان را در مسير سير و سلوك موفّق مى‏كند./انتهاي پيام/