آيا توكل مستلزم تنبلى و سستى نيست؟

«توكل» بر خدا، موجب سستى در كار نمى‏شود، بلكه تنها پيامد آن استوارى در حركت و به دست آوردن نيروى مضاعف در مسير حركت است.

کد خبر: ۹۴۲۱۹

جمعه - ۲۳ مهر ۱۳۸۹ / October 15, 2010

گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ در ابتداء به بيان معناى لغوى و اصطلاحى توكل مي پردازيم:

«توكل» در لغت به معناى واگذار كردن كار خويش به ديگرى است. اين كلمه مصدر از باب تفعل و از ماده‏ى «وكل» مى‏باشد. كه به دو معناى ولايت پذيرى «توكلت لفلان» به معناى «توليتُ» و اعتماد كردن به ديگرى «توكلت عليه» يعنى «اعتمدتُه» به كار رفته است. «لسان العرب، ابن منظور، ج 11، ص 736 و 743»

صاحب نظران در معناى اصطلاحى آن مى‏گويند: توكل به خداوند يعنى: واگذارى امور به حق و نيز وكيل، به معناى حفيظ و نگه‏دارنده و سرپرستى مى‏باشد. «تفسير التبيان، شيخ طوسى، ج 3، ص 32 و 52»

اين مفهوم در منطق قرآن به معناى اعتماد كردن بر خدا و او را ولى و وكيل خود قرار دادن است و بر اثر آن، از حجم مشكلات و انبوه موانع نهراسيدن، كه اين يكى از نشانه‏هاى ايمان است و از عوامل پيروزى و موفقيت در مبارزه‏ها به شمار مى‏آيد. « تفسير نمونه، آيت الله مكارم شيرازى، ج 15، ص 541، دار الكتب الاسلاميه، تهران»

به عبارت ديگر، مفهوم «توكل» در آموزه‏هاى قرآن اين نيست كه انسان دست از تلاش و كوشش بردارد و به گوشه‏ى انزوا بخزد و بگويد: تكيه گاه من فقط خداست، بلكه مفهوم «توكل» اين است كه هر گاه انسان نهايت تلاش و كوشش خود را به كار بست و نتوانست مشكل را حل كند و موانع را از سر راه خود كنار بزند؛ وحشتى به خود راه ندهد و با اتكاء به لطف پروردگار و استمداد از ذات پاك و قدرت بى‏پايان او ايستادگى به خرج دهد و به جهاد و كوشش پيگير خود ادامه دهد؛ حتى در جايى هم كه توانايى دارد، خود را بى‏نياز از لطف خدا نداند چرا كه تمام قدرت‏ها از جانب اوست. «همان، ج 8، ص 367»

علاوه بر آن، «توكل» نوعى تقويت اراده و نيرو بخشى است. دين مقدس با پيش بينى آن، انسان را از نااميدى و انزوا و كناره‏گيرى از فعاليت، نجات داده و توكل را وسيله‏اى براى تقويت انگيزه و روشن شدن اميد در درون انسان قرار داده است.

توكَل در آيينه‏ى آيات قرآن

در آيات متعددى، از «توكل» سخن به ميان آمده است كه با بررسى برخى از آن موارد، نكات تازه‏اى به دست مى‏آيد.

الف. خداوند متعال در سوره‏ى آل عمران آيه‏ى 159 مى‏فرمايد: «... فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ»؛ «و هنگامى كه تصميم گرفتى، پس بر خدا توكّل كن؛ چرا كه خدا توكّل كنندگان را دوست مى‏دارد.»

نكته‏ها

1. همان طور كه آيه تصريح دارد خداوند، پيامبر را بعد از مشورت با اصحاب و مصمم شدن بر انجام آن، مأمور به توكل بر خود مى‏كند. به عبارت ديگر در انجام هر كار مخصوصاً كارهاى مهم بعد از انجام مقدمات، مانند مشورت كردن و مصمم شدن بر رأى خاص و ... براى پيشبرد كار لازم است بر خداوند توكل شود، تا در بين راه سستى و بى‏ميلى دامن‏گير انسان نشود؛ يعنى خداوند با تشريع توكل خواسته است در امور مهم راه ورود دو دلى و احتمال عدم موفقيت را كه خود وسيله‏اى براى سستى در انجام عمل است ببندد، نه آنكه اصل فعاليت را از انسان بگيرد.

2. نكته‏ى ديگرى، خداوند با اين بيان مى‏خواهد روح توحيد در افعال را نيز در مخاطب زنده كند. و به او بفهماند كه هر چند مشورت كرده و تصميم قاطع نيز گرفته، هيچ گاه خداوند را در انجام عمل فراموش نكند.

3. از اين آيه استفاده مى‏شود، از جمله امورى كه باعث جلب محبت خداوند مى‏شود، توكل است. (ان الله يحب المتوكلين)

ب. در سوره‏ى نمل آيه‏ى 79 آمده است: «فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ»
«پس برخدا توكلّ كن؛ [چرا] كه تو برحق آشكارى هستى.»

اين آيه و آيات قبل در بيان مسئله‏ى حق ستيزى كافران، و عدم توجه به بيانات پيامبر اكرم (ص) مى‏باشد.

خداوند، پيامبر (ص) را از اين كه به خاطر دشمنى كفار سست شود، باز مى‏دارد و مى‏فرمايد: از آن جا كه تو بر حق هستى و فعاليت تو حق است نبايد از دشمنى كفار سستى به خود راه دهى، بلكه در همين مسير تلاش كن و پيشرفت كارها را به خدا واگذار!

نكته‏ها

1. توكل بر خداوند تنها در مسير حق، داراى معنا و ثمر بخش است. اين معنا از تعليل «انك على الحق» استنباط مى‏شود.

2. توكل بر خداوند، رها كننده‏ى انسان از تنگناى توطئه‏هاى دشمنان است.«تفسير راهنما، اكبر هاشمى رفسنجانى، ج 13، ص 398»

اين برداشت با توجه به سياق آيات، بيان كننده‏ى ارتباط اين آيه و آيات قبل به ويژه آيه‏ى «و لاتكن فى ضيق مما يمكرون ... فتوكل على الله ...» مى‏باشد.

3. اين آيه بيانگر آن است كه تمام انسان‏ها حتى پيامبر (ص) در ايفاى وظايف خود، مامور به توكل بر خداوند هستند.

در مورد توكل آيات ديگرى نيز وجود دارد كه براى آگاهى بيشتر مى‏توانيد به آنها مراجعه كنيد. «آيات: 81/ نساء و 61/ انفال و 123/ هود و 58/ فرقان و 217/ شعراء ...»

تحقيقات علمى در رابطه با توكل

در مورد «رابطه‏ى ميان توكل و اميدوارى» تحقيقاتى انجام داده‏اند كه در اينجا به بعضى از آن‏ها اشاره مى‏كنيم:

آقاى بوالهرى و همكاران او (1379) با به كارگيرى آزمون خود ساخته توكل، 408 نفر (234 نفر مرد و 174 زن) از دانشجويان رشته پزشكى دانشگاه‏هاى علوم پزشكى تهران را كه در مقاطع مختلف تحصيلى مشغول به تحصيل بودند به صورت تصادفى انتخاب كردند و با استفاده از پرسشنامه نشانگان استرس- كه در سه بُعد «نشانگان جسمانى»، «نشانگان روانى» و «نشانگان شناختى» ساخته شده بود- مورد بررسى قرار دادند. پژوهشگران دريافتند كه بين نشانگان روانى (001/ 0> P و 21/ 0: (r و شناخت استرس (001/ 0> P و 22/ 0: (r در بين افراد همبستگى منفى و معنادارى وجود دارد و ميزان همبستگى نشانگان جسمانى اس-- ترس (11/ 0-: (r و ت- وكل به خ-- دا پايين و غير معنادار مى‏باشد. «اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات، ج 1، ص 129»

در تحقيقات ديگر نيز نشان داده شده است كه ميان «اقدام متوكلانه»، با «صبر و تحمل» همبستگى خاص وجود دارد كه اين معنا در آيه‏ى زير به تصوير كشيده شده است: «وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ» « ابراهيم/ 12»

«حتما صبر خواهيم كرد بر آن چه ما را آزار داديد، و توكل كنندگان بايد بر خدا توكل كنند.»

جمع‏بندى

از آنچه گذشت به دست مى‏آيد كه «توكل» بر خدا، موجب سستى در كار نمى‏شود، بلكه تنها پيامد آن استوارى در حركت و به دست آوردن نيروى مضاعف در مسير حركت است.

منابع جهت مطالعه بيشتر

1. توكل، روحانى‏نژاد.

2. اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات همايش نقش دين در بهداشت روان، نشر معارف.

3. تفسير نمونه، حضرت آيه الله مكارم شيرازى، ذيل آيات مربوطه./انتهاي پيام/