به بهانه آغاز نمايشگاه رسانه ها

اطّلاع رسانى و اطّلاع رسانان در منظر فقه

رسانه‏هاى جمعى در جامعه اسلامى، وظيفه دارند اخبارى را كه‏ باعث پيشرفت و شكوفائى اسلام مى‏شود، يا جلو ضرر و زيانهاى محتمل (از داخل، يا خارج) را مى‏گيرد، با نهايت دقّت و بى‏كم و كاست در اختيار آنان بگذارند. و هر خبرى تأثير بيشترى در جهت فوق داشته باشد، اهميّت بيشترى دارد، و اخبار بر اساس همين معيار درجه بندى مى‏شود.

کد خبر: ۹۶۴۱۶

سه‌شنبه - ۰۴ آبان ۱۳۸۹ / October 26, 2010

گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ آيت الله مكارم شيرازي در جلد سوم استفتائات جديد خود به سوالاتي در مورد اطلاع رساني و اطلاع رسانان پاسخ داد:

سؤال 1623- مرز بين خبر و تبليغ در اسلام چيست؟

جواب: در فقه اسلامى اصطلاح خاصّى براى اين دو موضوع نيست. اگر در كلمات فقها به كار رود، مراد همان معنى عرفى است. خبر واقعيّتى را بيان مى‏كند، ولى تبليغ به منظور ترغيب و تشويق به چيزى يا كارى صورت مى‏گيرد.

سؤال 1624- آيا خبر درجه بندى هم دارد؟ ترتيب نشر اخبار از بُعد اهميّت چگونه است؟

جواب: البتّه رسانه‏هاى جمعى در جامعه اسلامى، وظيفه دارند اخبارى را كه‏ باعث پيشرفت و شكوفائى اسلام مى‏شود، يا جلو ضرر و زيانهاى محتمل (از داخل، يا خارج) را مى‏گيرد، با نهايت دقّت و بى‏كم و كاست در اختيار آنان بگذارند. و هر خبرى تأثير بيشترى در جهت فوق داشته باشد، اهميّت بيشترى دارد، و اخبار بر اساس همين معيار درجه بندى مى‏شود.

سؤال 1625- آيا صدق و كذب خبر هم داراى انواعى است؟

جواب: آرى، ممكن است خبرى صد در صد كذب باشد، و خبرى پنجاه درصد، يا كمتر، يا بيشتر. بنابراين در صدق و كذب، درجه بندى وجود دارد.

سؤال 1626- آيا در اسلام سانسور جايز است؟ اگر هست، چه حدودى دارد؟ چگونه مى‏توان آن را در جامعه اسلامى پياده كرد؟

جواب: هرگونه خبرى كه انتشار آن به حال جامعه مضرّ است، يا سبب بيدارى دشمنان يا بهره بردارى سوء آنان مى‏شود، يا موجب تفرقه بين صفوف مسلمين مى‏گردد، يا ايجاد يأس و وحشت و بد بينى مى‏كند، يا تبعات ديگرى مانند آنچه گذشت دارد، چنين اخبارى نبايد انتشار يابد. به همين دليل در زمان جنگ، بسيارى از اخبار موقّتاً مكتوم مى‏ماند، و پس از برطرف شدن خطر، فاش مى‏گردد. شبيه اين معنا، در موارد ديگر نيز كاملًا ممكن است.

سؤال 1627- خطّ قرمز شرعى ما به عنوان رسانه‏ها در كشور چيست؟

جواب: خطّ قرمز، كه نبايد از آن گذشت، همان است كه نمونه‏هاى آن در بالا بيان شد.

سؤال 1628- در عرصه خبرى، تساهل، تسامح، مدارا و مانند آن چه معنايى دارد؟

جواب: تسامح و مدارا معانى مختلفى دارد. اگر منظور سازش با مخالفان اسلام، و ميدان دادن به دشمن براى ضربه زدن به دوست است، چنين چيزى جايز نيست؛ امّا اگر منظور همزيستى مسالمت آميز، با گروه‏هاى سالم، يا پيروان مذاهب ديگر باشد، به گونه‏اى كه ضررى به حال مسلمين و آيين اسلام نداشته باشد، جايز است.

سؤال 1629- تحليل در اخبار و گزارشها، مانند علم تفسير در حوزه‏هاست. آيا مى‏شود براى تحليل خبرى و گزارش نيز چارچوبى تعيين نمود؟ آن چارچوبها كدامند؟

جواب: معمولًا براى تحليل اخبار بايد از قرائن و شواهد و سوابق موجود و مسائل مشابه استفاده كرد. اگر به نتيجه قطعى برسند، مى‏توانند به‏طور قطع قضاوت كنند. در غير اين صورت، بايد روى عنوان احتمالى بودن تكيه شود، تا مطلبى برخلاف واقع نگفته باشند.

سؤال 1630- در مواقعى كه خبرى به ظاهر ضدّ اسلام، و در حقيقت به نفع نظام است، (مثلًا در بعد اقتصادى و مانند آن) خبرنگار بايد كدام را ترجيح دهد؟

جواب: با توجّه به اين كه نظام بر اساس اسلام بنا شده، چنين تضادّى متصوّر نيست. مگر كسانى كه يا به مسائل اسلامى توجّه ندارند، يا به مصالح نظام.

سؤال 1631- يك خبرنگار هميشه در معرض قضاوت و اجتهاد است. حدّ و حدود اين قضاوت و اجتهاد تا كجاست؟ (دروازه بانى خبر و عبور دادن خبرها از فيلترها).

جواب: از آنچه در پاسخ دو سؤال قبل نوشته شد، جواب اين سؤال روشن مى‏شود.

سؤال 1632- يك خبرنگار در مقابل ضدّ ارزشها چگونه مى‏تواند امر به معروف و نهى از منكر كند؟

جواب: خبرنگار هم طبق ضوابط امر به معروف مى‏تواند عمل كند؛ در جايى كه احتمال تأثير وجود دارد، و ضررى بر آن مترتّب نمى‏شود، و منكر بودن آن مسلّم است، بايد به وظيفه امر به معروف و نهى از منكر عمل كند. مگر اين كه شغل او (كه به عنوان يك واجب كفايى عمل مى‏كند) به خطر افتد؛ در اين صورت مى‏تواند اين كار را به‏طور غير مستقيم انجام دهد؛ يعنى به وسيله ديگران.

سؤال 1633- يك خبرنگار چگونه مى‏تواند با تهاجم، يا شبيخون فرهنگى مقابله كند؟

جواب: خبرنگار از طريق اطّلاع رسانى به افرادى كه آماده انجام وظيفه در مورد اين مبارزه هستند، و همچنين از طريق افشاگرى در سطح جامعه، به ويژه‏ اطّلاع رسانى درباره پيامدهاى سوء و اثرات زيانبار اين تهاجم، مى‏تواند غير مستقيم كمك كند.

سؤال 1634- دروغ مصلحت آميز بهتر است، يا راست فتنه‏انگيز؟

جواب: راست اگر فتنه‏انگيز باشد و مفاسدى ايجاد كند بايد از آن پرهيز كرد؛ خواه دروغش مصلحت آميز باشد، يا بيهوده. و از آنجا كه اين مطلب به قاعده اهمّ و مهمّ باز مى‏گردد، بايد ضررهاى ناشى از دروغ و فوايد آن را با يكديگر مقايسه كرد، آنچه واجد اهميّت بيشترى است، انجام داد. در ضمن اگر بتوان از دروغ به توريه پناه برد، توريه مقدّم است. و منظور از توريه سخنى است كه تاب دو معنى داشته باشد؛ شنونده معنايى را از آن تصوّر مى‏كند كه خلاف واقع است و باور مى‏كند، و مصلحت حاصل مى‏شود، امّا گوينده معناى ديگرى را تصوّر مى‏كند، كه مطابق با واقع است.

سؤال 1635- مرز انتقاد كجاست؟ اگر انتقاد با پيشنهاد همراه نباشد، چه ضررى دارد؟ آيا خبرنگار در صورتى كه پيشنهادى ارائه نكند، مى‏تواند انتقاد كند؟

جواب: انتقاد اگر با پيشنهاد توأم باشد، به يقين بهتر است؛ ولى اگر انتقاد كننده نتواند پيشنهادى مطرح كند، باز هم از باب امر به معروف و نهى از منكر بايد وظيفه خود را انجام دهد.

سؤال 1636- كم فروشى در خبر و اطّلاع رسانى چيست؟

جواب: كم فروشى معنى خاصّى دارد، كه در معاملات تصوّر مى‏شود، و مفهوم عامّى دارد، كه هركس از كار خودش كم بگذرد (و به اصطلاح بدزدد) مصداق آن خواهد بود. و در مورد خبر، اگر خبر را به‏طور ناقص و دست و پا شكسته نقل كنند، يا اصلًا بعضى از اخبار را نقل كنند و بعضى را نقل نكنند، شبيه آن است كه كم فروشى كرده‏اند.

سؤال 1637- آيا استفاده از خانمها در جمع آورى خبر و گزارشگرى مجاز است؟

جواب: در صورتى كه رعايت اصول عفّت شود، همكارى زنان مانعى ندارد.

سؤال 1638- استفاده از تصوير و چهره زنان مسلمان، اگر محجّبه باشند، چه حكمى دارد؟

جواب: با شرايطى كه ذكر كرده‏ايد، اشكالى ندارد.

سؤال 1639- با توجّه به اين كه قرآن كلام خدا، و معجزه اوست، و بالطّبع خداوند براى برقرارى ارتباط با انسانها شيوه‏هاى بيانى متفاوتى دارد، كه قطعاً كاملترين نيز مى‏باشد، اين شيوه‏هاى بيانى كدام است؟ چگونه مى‏توان در عرصه خبر از آن استفاده كرد؟

جواب: براى پى بردن به شيوه‏هاى فصاحت و بلاغت قرآن، و استفاده از آن براى شيوه‏هاى خبرنگارى، مى‏توانيد به جلد هشتم پيام قرآن، بحث اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت، صفحه 87 به بعد، يا به كتاب «قرآن و آخرين پيامبر» نوشته ما، مراجعه فرماييد.

سؤال 1640- اشخاصى هستند كه تفكّرات التقاطى و سوابق فكرى مغاير با نظرات اكثريّت فقهاى شيعه، و فقه حاكم بر نظام مقدّس جمهورى اسلامى (نظير بحث ولايت فقيه) دارند. آيا مى‏توان ديدگاه‏ها و نظرات آنها را در جامعه انتشار داد، تا مردم با شنيدن اقوال مختلف بهترين آن را انتخاب كنند؟ در صورتى كه پاسخ منفى باشد، آيه شريفه «فَبَشِّرْ عِبادِ* الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» را چگونه تفسير مى‏فرماييد؟

جواب: اين كار در صورتى كه موجب بدآموزى نگردد، كار خوبى است. واين مشكل عمدتاً از طريق نحوه بيان مناسب نظرات مخالفين تأمين مى‏شود، به اين معنى كه نظرات آنها به صورت موذيانه و مخرّب و تؤام با دروغ و تهمت و جوسازى بيان نگردد. البتّه بايد توجّه داشت كه مسائل مختلف است؛ بعضى از مسائل را مى‏توان در سطح عموم مطرح كرد، و بعضى از مسائل بايد در سطح حوزه و دانشگاه و محافل علمى مطرح گردد؛ زيرا احتياج به آگاهى‏هاى تخصّصى دارد. به يقين اشتباه اين دو دسته از مسائل به يكديگر، سبب بروز مشكلاتى در سطح جامعه مى‏گردد.

سؤال 1641- يك خبر موثّق داراى چه خصوصيّاتى است؟

جواب: خبر موثّق را از چند طريق مى‏توان شناخت: نخست از طريق وثاقت‏ راوى؛ يعنى ناقل خبر شخص مورد اعتمادى باشد. دوّم، از طريق مقبوليّت عمومى، يعنى اگرچه راوى شناخته شده نيست، امّا خبر در ميان مردم چنان شهرتى دارد كه موجب اطمينان مى‏شود. سوّم، از طريق محتواى خبر، يعنى مضمون خبر چنان مستدلّ و توأم با قرائن است، كه خود گواه صحّت خويش است.

سؤال 1642- آيا ناقلان اخبار و بيان كنندگان وقايع، شرايط خاصّى دارند؟

جواب: آرى شرايط خاصّى دارند؛ و ثاقت و امانت، هوش كافى براى فهم مطالب، و حافظه قوى براى نگهدارى و حفظ مطالب، و از همه مهمتر، بى نظرى و حُسن نيّت، و آلوده نكردن اخبار با سليقه شخصى، از جمله اين شرايط است.

سؤال 1643- يك خبرنگار تا چه حدّ مى‏تواند در نقل خبر به گفته ديگران استناد كند؟ با توجّه به اين كه نمى‏شود به تواتر رسيد؟

جواب: تا آن جايى كه خبر به حدّ تواتر نرسد، و محفوف به قرائن اطمينان بخش نباشد، بايد آن را به صورت خبر محتمل ذكر كند؛ نه خبر قطعى.

سؤال 1644- يك خبرنگار، غير از روش مشاهده، چگونه مى‏تواند به صدق يا كذب خبر، يا واقعه خاصى، برسد؟ راههاى شناخت اين دو كدام است؟

جواب: از جوابهاى بالا معلوم شد.

سؤال 1645- هرگاه خبرنگارى شاهد ماجرايى نبوده، ولى مى‏خواهد خبر آن را نقل كند، چند نفر شاهد لازم است تا خبرنگار به «راستى خبر» برسد؟

جواب: اگر يك فرد مورد وثوق خبر را نقل كند، كافى است. ولى احتياط آن است كه در اخبار مهمّ به قول يك نفر قناعت نكند.

سؤال 1646- آيا در نقل خبر، و شهادت بر وقوع حادثه‏اى، بين زن و مرد تفاوتى وجود دارد؟ آيا در اين مورد بايد همچون اداى شهادت در محاكم قضايى عمل كرد؟

جواب: در اين مسائل فرقى ميان زن و مرد نيست.
سؤال 1647- بسيارى از سخنرانى‏ها، بيانيّه‏ها، مصاحبه‏ها و مانند آن داراى متونى طولانى است؛ در حالى كه خبرنگار مجبور به خلاصه كردن آن مى‏باشد. در خلاصه گيرى، امكان فاصله گرفتن از مضمون، و احياناً القاى يك مفهوم ديگر وجود دارد. آيا اين كار نيز خيانت در امانت محسوب مى‏شود؟

جواب: در صورت تغيير محتوا، هم دروغ و هم تهمت محسوب مى‏شود؛ ولى تلخيص كردن و نقل به معنى مانعى ندارد.

سؤال 1648- آيا براى تهيّه خبر مورد نياز نظام، مى‏توان رشوه داد؟

جواب: در صورتى كه راه منحصر به آن باشد، و خبر مورد نياز است، مانعى ندارد. و نام آن را نبايد رشوه گذاشت.

سؤال 1649- چگونه مى‏توان ثقه بودن خبرنگار را تشخيص داد؟

جواب: ثقه بودن مخبر، از طريق معاشرت، يا شهادت افراد مطّلع و آگاه و ثقه استفاده مى‏شود.

سؤال 1650- امام راحل قدس سره مى‏فرمودند: «گاه مى‏توان براى حفظ نظام، برخى از واجبات را نيز ترك كرد.» آيا اين موضوع در خبر هم صادق است؟ آيا خبرنگار نيز مى‏تواند براى حفظ نظام به دروغ متوسّل شود؟

جواب: اگر واقعاً مسأله به صورت اهمّ و مهمّ درآيد، و مانند دروغ براى اصلاح ذات البين شود، مانعى ندارد. ولى چون ممكن است اين حكم وسيله سوء استفاده قرار گيرد، و به هر بهانه‏اى خبرهاى دروغ منتشر كنند، بايد حتّى الإمكان از اين كار پرهيز كرد.

سؤال 1651- گاه مجبوريم براى سرپوش نهادن بر يك عمليّات، يك سناريوى اطّلاع رسانى طرّاحى كنيم. تا اهداف خود را، كه فقط تقويت نظام است، به پيش ببريم، و شايد هيچ كدام از مسائلى كه طبق اين سناريو منتشر مى‏كنيم اساسى نداشته باشد. حدّ و حدود ما در اين وضعيّت چيست؟

جواب: بايد مطابق قانون اهمّ و مهمّ رفتار شود.

سؤال 1652- آيا در پردازش اخبار مى‏توانيم از شيوه‏هاى خبرى غرب، كه با تركيب اطّلاعات مختلف پيامهاى خاصّى را القا مى‏كنند، و با واقعيّت فاصله دارد، مانند شيوه‏هاى «انگاره سازى»، «برجسته سازى»، «چينش اطّلاعات در كنار هم» استفاده‏ كرد؟ توضيح اين كه: «انگاره سازى» ارائه تصويرى هدفدار از يك موضوع است، كه هدف خاصّى را دنبال مى‏كند، مانند كلمه «بنيادگرايى» كه غرب براى اسلامگرايان به كار مى‏گيرد. «برجسته سازى» اولويّت بندى در اطّلاعات با اهميّت مورد نظر، كه هدف خاصّ القاى در پيام را دنبال مى‏كند. «چينش اطلاعات» به كار گرفتن سوابق موضوعات ديگر، و چسباندن آن به موضوع جديد، براى ايجاد يك پيام جديد و القاى يك فكر و تحميل عقيده است. مثل اين كه هر انفجارى در هر جاى جهان رخ مى‏دهد، با ذكر سابقه انفجارهاى ديگر كه در آن برخى ايران را متّهم كرده‏اند، القاى اتّهام جديد به ايران با اين سابقه قطعى است.

جواب: درصورتى كه هدف مشروع و مثبتى در اين كار دنبال شود مانعى ندارد.

سؤال 1653- همه ما مطمئن هستيم كه بنگاههاى خبر پراكنى استعمارى براى خدشه‏دار كردن نظام جمهورى اسلامى به ترفندهاى خبرى و گزارشى متوسّل مى‏شوند؛ خبرها و گزارشهايى ساخته مى‏شود كه اصلًا بنيانى ندارد. آيا ما نيز مى‏توانيم براى دفاع از حيثيّت خود از چنين شيوه‏اى استفاده كنيم؟

جواب: در صورتى كه راه دفاع منحصر به اين كار باشد، و موجب وهن اسلام و جمهورى اسلامى نشود، اشكالى ندارد.

سؤال 1654- برخى اخبار به ضرر ماست؛ ولى بيان نكردن آن، موجب بى‏اعتمادى به نظام، و رسانه‏هاى خودى و توجّه به رسانه‏هاى خارجى مى‏گردد. در اين مواقع چه وظيفه‏اى داريم؟

جواب: هرگاه ضرر نگفتن بيش از ضرر گفتن باشد، لازم است آن خبر بيان شود.

سؤال 1655- مردم تا چه حد براى شنيدن خبرها محرم هستند؟ حدّ افشاى يك خبر محرمانه تا كجاست؟

جواب: حدّ افشاى آن تا آنجاست كه توليد ضرر و زيانى براى جامعه نكند.

سؤال 1656- چه اخبارى را مى‏توان عادى، و چه خبرهايى را بايد محرمانه تلقّى نمود؟

جواب: اخبارى كه افشاى آن سبب سوء استفاده افراد منحرف، يا آگاهى دشمن، يا ضرر و زيانى در سطح جامعه شود، يا آبروى فرد يا گروهى را به خطر مى‏اندازد، يا افشاى اسرار خصوصى افراد را در پى دارد، جزء اخبار محرمانه به شمار مى‏رود.

سؤال 1657- گاه بين دولتمردان، احزاب، جناحها و مانند آن، اختلافى رخ مى‏دهد. و از سويى يك خبرنگار بايد با توجّه به جايگاه خود اخبار و مسائلى را منتشر كند كه مطابق خطّ اصلى نظام، و بدون گرايش باشد. بر فرض كه هر دو خط سياسى مورد قبول نظام باشد، وظيفه خبرنگار در اين گونه موارد چيست؟

جواب: بايد اخبار واقعى را در مسير مصلحت نظام منتشر كرد.

سؤال 1658- تا چه حد مى‏توان خبر جعلى را مخابره كرد؟ آيا اين گونه خبرها مى‏تواند در نظام اسلامى جايگاهى داشته باشد؟ حتّى اگر رعايت مصلحت نظام، افراد، يا مانند آن مدّ نظر باشد؟

جواب: در اين گونه امور بايد مصلحت اهم نظام و جامعه در نظر گرفته شود.

سؤال 1659- يك خبرنگار تا چه حد مى‏تواند نسبت به افراد افشاگرى نمايد؟ آيا در افشاگرى بين مرد و زن تفاوتى وجود دارد؟ بين مسلمان و غير مسلمان چطور؟

جواب: اسرار هيچ مسلمانى را نمى‏شود افشا كرد؛ مگر در مواردى كه مصلحت مهم‏تر در كار باشد.

سؤال 1660- در جامعه ما كسانى هستند كه نه مسلمان هستند، و نه انقلاب را قبول دارند. در قبال نشر مسائل و اخبار و نظرات آنان چه وظيفه‏اى داريم؟

جواب: از آن چه موجب تضعيف نظام، يا تشويش اذهان عمومى است بايد پرهيز شود، و مى‏توان آنچه را مفيد، و يا حدّاقل فاقد ضرر است، منتشر ساخت.

سؤال 1661- بيان اخبار نشاطآور براى جامعه چه حدودى دارد؟ آيا مى‏شود براى ايجاد اين نشاط به دروغهاى مصلحتى نيز متوسّل شد؟

جواب: ايجاد نشاط مجوّز دروغ گفتن نيست.

سؤال 1662- گاه نقل خبرى از خارج مرتبط با عقايد مسلمانان است. اگر بيان‏ چنين خبرى موجب وهن عقايد ما گردد، بيان آن بهتر است، يا كتمان آن؟ اگر كتمان شود، آيا «بى خبرى» از وجود چنين عقيده‏اى مفسده آميزتر نخواهد بود؟

جواب: در اين گونه موارد بايد از قانون اهم و مهم تبعيت نمود، و مصلحت و مفاسد كار را سنجيد، و آن چه مهم‏تر است بايد مورد توجّه قرار بگيرد.

سؤال 1663- آيا مى‏توانيم اخبار رسانه‏هاى خارجى را پخش كرده، و پس از آن نظر خود را نيز بيان نماييم؟

جواب: تفسير و تحليل اخبار، كه سبب بهره گيرى صحيح و پرهيز از سوء استفاده مى‏شود، نه تنها جايز بلكه گاه واجب است.

سؤال 1664- آيا حدس و گمان را مى‏شود به عنوان يك خبر و نظر منتشر نمود؟

جواب: هرگاه در آن قيد كنند كه اين خبر به صورت حدس و گمان است، و مفسده‏اى هم بر آن مترتّب نشود، اشكالى ندارد.

سؤال 1665- خبرى (سياسى، اقتصادى يا فرهنگى) منتشر كرده‏ايم كه صدق و كذبش برايمان مشخّص نبوده است، حكم آن چيست؟

جواب: در صورتى كه به منبع خاصّى اسناد داده شود، و صدق و كذبش بر عهده آن منبع واگذار گردد، و نشر آن مفسده‏اى نداشته باشد، اشكال ندارد.

سؤال 1666- اگر دولتى ظالم باشد، خبرنگار تا چه حد مى‏تواند اسرار را فاش كند؛ هر چند خودش نيز شهروند همان دولت باشد؟

جواب: در صورتى كه نشر آن اخبار موجب امر به معروف و نهى از منكر و مبارزه با فساد باشد، هيچ اشكالى ندارد.

سؤال 1667- اگر خبررسانى را ابزارى براى اعمال نظارت در همه شؤون (امور سياسى، فرهنگى، اجتماعى و اقتصادى) جامعه بدانيم، كه در مسير تحقق‏ «كُلُّكُمْ راعٍ وَ كُلُّكُمْ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعيَّته» باشد، حدود اين نظارت چيست، تا يك خبرنگار هم از مسير قوانين شرعى و اخلاقى خارج نگردد، و هم وظيفه نظارت دقيق در همه ابعاد عملى شود؟

جواب: پاسخ اين سؤال در لابه لاى پاسخهاى بالا آمده است.

سؤال 1668- «استخبارات» از نگاه لغت شناسى، چه تفاوتى با خبرنگارى ما در فارسى دارد؟

جواب: استخبارات به معناى جستجوگرى و كارهاى اطّلاعاتى است، و اكنون در كشورهاى عربى اين واژه درباره وزارت اطّلاعات به كار مى‏رود. ولى خبرنگارى اشاره به شرح حوادثى است كه آشكارا در سطح جامعه رخ مى‏دهد.

سؤال 1669- گاه در قلب دشمن اقدام به گماشتن مخبرين مى‏كنيم. طبعاً كارى كه وى مى‏كند، براى ما اطّلاع رسانى، و از ديد دشمن جاسوسى است. چه تفاوتى بين مخبرى و جاسوسى هست؟

جواب: از جواب بالا روشن شد.

سؤال 1670- آيا انتساب القاب زننده و موهن، به دشمنان دين و انقلاب رواست؟

جواب: اين گونه كارها، در شأن مؤمنان و علاقمندان به اسلام نيست.

سؤال 1671- دشمنان ما در عرصه بين المللى به صورت دائم از طريق خبر، گزارش، تحليل دروغ عليه ما تبليغ مى‏كنند، اگر ما هم مثل آنان عمل كنيم، چه تفاوتى با آنان داريم؟ آيا مجاز هستيم؟ حدّ آن چيست؟

جواب: لازم است از طريق صداقت و راستگويى اخبار را منعكس كنيم، و مراقب توطئه‏هاى آنها باشيم، و دروغهاى آنها را افشا كنيم، و مطمئن باشيد دروغ سرانجام فاش، و سبب بى‏اعتبارى مى‏شود.

سؤال 1672- رشوه دادن به خبرنگاران و نويسندگان خارجى براى درج مطلب به نفع نظام در رسانه‏هاى خارجى چه حكمى دارد؟

جواب: نام اين كار را نمى‏توان رشوه گذاشت؛ بلكه حقّ الزّحمه‏اى است كه در مقابل كار مثبت و مفيد و مشروع پرداخت مى‏شود، و براى دهنده و گيرنده اشكالى ندارد.
سؤال 1673- استفاده از تصوير و چهره زنان اجنبى چه حكمى دارد؟
جواب: استفاده از چهره زنان بى‏حجاب و بد حجاب، در شأن جمهورى اسلامى نيست.

سؤال 1674- در انتشار خبرهايى كه مربوط به كشورهاى خارجى مسلمان است، چنانچه مخالف نظام جمهورى اسلامى ايران باشند، آيا مى‏توان همانند كشورهاى غير مسلمان با آن برخورد كرد؟

جواب: بى شك كشورهاى اسلامى مخالف، با كشورهاى غير اسلامى مخالف تفاوت دارند.

سؤال 1675- بعضى اوقات افرادى كه محبوب مردم هستند، در مسير دين عمل نمى‏كنند، و با نظام ناسازگارى دارند. آيا مى‏توان براى منفور كردن آنان به تهمت متوسّل شد، و آنان را منزوى كرد؟

جواب: توسّل به تهمت و دروغ و مانند آن، در شأن خبرنگاران مسلمان و متعهّد نيست.

سؤال 1676- برخى در بيان نظرات بسته عمل نموده، و فقط به نشر ديدگاههاى خود بسنده مى‏كنند. امّا عدّه‏اى براى تنوير افكار جامعه نظر ديگران را (اگرچه بى دين، يا ضدّ نظام باشند) گرفته، و آن را نقد نموده، و به نوعى تضارب آرا مى‏كنند. با توجّه به سنّت ائمّه ما (همچون حضرت صادق عليه السلام و امام باقر عليه السلام و يارانشان در گفتگو با زنادقه و مانند آن) كدام روش به صلاح جامعه اسلامى است؟

جواب: مادام كه طرح نظرات ديگران، و نقد و بررسى آن، سبب پيشرفت فكرى و فرهنگى مسلمين است، بايد از اين روش استفاده كرد. و اگر در مواردى جنبه تخريبى پيدا كند، بايد از آن پرهيز كرد.

سؤال 1677- خطر مخبرِ صادقِ ناآگاه بيشتر است، يا مخبرِ كاذبِ آگاه؟

جواب: هر دو خطرناك هستند.

سؤال 1678- آيا بيان غير واقعى چهره نظام، به منظور تقويت آن در مقابل دشمنان نظام جايز است؟

جواب: حتّى الامكان بايد براى هر كارى از صداقت بهره گرفت، كه هم به شرع نزديكتر است، و هم به عقل.

سؤال 1679- برخى افراد كه مورد اعتماد نظامند، بايد مطرح شوند. آيا مى‏توان در مورد آنان قهرمان سازى كرد، تا آنان در سطح جامعه معرّفى شوند؟ حدّ شرعى اين كار تا كجاست؟

جواب: اگر منظور از قهرمان سازى مبالغه بى‏جا و بزرگ نمايى بى‏مورد است، جايز نيست. و اگر منظور معرّفى چهره‏هاى ناشناخته گرانقدر با ايمان است، نه تنها كار خوبى است، بلكه لازم مى‏باشد.

سؤال 1680- اگر خبرنگارى خبرى را به صورت شفاهى از منبع موثّقى دريافت، و آن را منتشر سازد، آن گاه آن منبع به دليل منافع شخصى، يا سازمان خود، اصل خبر را انكار نمايد، آيا اين خبرنگار مسؤول است، اگرچه اصل خبر واقعيّت داشته باشد؟

جواب: خبرنگار مسؤول نيست. و براى حفظ حيثيّت خود بايد واقعيّت را فاش كند.

سؤال 1681- با توجّه به ويژگيهاى كار حرفه‏اى خبر رسانى، كه در آن «سرعت»، «دقّت»، و «صحّت» همزمان بايد انجام شود. اگر از مجموعه سوژه‏هاى خبرى، يا در هر سوژه از مجموعه اطّلاعات واصله- كه خبرنگار ناگزير از گزينشگرى است، و اين گزينش بر اساس ملاكهاى حرفه‏اى و تجربى كار صورت مى‏پذيرد- اگر نسبت به سوژه خبرى بى‏توجّهى شود، و يا ارائه اطّلاعات آن، به دليل اهميّت در سرعت انتقال خبر، با نقص و ضعف صورت پذيرد، آيا خبرنگار مسؤول است؟ و در صورت شكايتِ طرفهاى ذى ربط، خبرنگار به عنوان متّهم بايد در دادگاه حاضر و پاسخگو باشد؟

جواب: چنانچه اين امر بر اثر سهل انگارى بوده باشد، و سبب تضييع حقّى گردد، خبرنگار مسؤول است، ولى اگر از قبيل اشتباهاتى است كه به هر حال براى غير معصومين پيش مى‏آيد، خبرنگار مسؤوليّتى ندارد. امّا چنانچه سبب ضرر و زيان شود، بايد از عهده ضرر و زيان برآيد؛ زيرا در ضررهاى جانى و مالى، عمد و خطا هر دو مسؤوليّت آفرين است. با اين تفاوت كه عمد مجازات هم دارد؛ ولى خطا مجازات ندارد.

سؤال 1682- با توجّه به اين كه رسانه‏هاى مكتوب، مخصوصاً مطبوعات به شكل فعلى (هم به لحاظ گستره و پهنه اطّلاع رسانى، و هم تأثير گذارى عميق آن در آحاد مردم، و هم از جهت نقش نظارتى و كنترلى آن كه رابط ميان توده مردم با حكومت است)، زاده تحوّلات ماشينى قرون اخير است. آيا پديده‏اى واقعاً مستحدثه و مولود مدنيّت قرون اخير است، يا حقيقتى قديمى است، كه به شكلى نو، ظهور مجدّد كرده است؟

جواب: بى شك اين موضوع پديده‏اى نو مى‏باشد؛ ولى از شمول عمومات و قوانين كلّى اسلام خارج نيست./انتهاي پيام/