شورای افتاء رهبر انقلاب به روایت آیت‌الله هاشمی شاهرودی

الگویی برای كرسی‌های آزاداندیشی و نظریه‌پردازی

در جلسه شورای افتاء رهبر معظم انقلاب، حضرت آيت الله خامنه اي با وجود اشتغالات و مسؤوليت‌هاى سنگين ديگرشان حضور فعّال داشته، بلكه ركن و بانى اصل جلسه‏‌اند كه بدون حضور ايشان جلسه منعقد نمى‏شود.

کد خبر: ۹۶۶۲۱

چهارشنبه - ۰۵ آبان ۱۳۸۹ / October 27, 2010

اشاره

«در حوزه‌هاى علمیه، باید طاقت شنیدن حرف‌هاى جدید زیاد باشد، هرچند كه به حدى نرسد كه یك فقیه فتوا دهد؛ ممكن است دیگرى چیزى بیافزاید و فتوا بدهد. لذا بنده به فضلاى محترم و بزرگانى از قم، توصیه كردم یك مجله فقهى، تهیه و منتشر كنید.» (سخنان رهبر انقلاب در آغاز درس خارج فقه؛ 73/6/20)

تنها چندماه پس از این توصیه، آیت‌الله سیدمحمود هاشمی شاهرودی كه ریاست دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت را بر عهده داشت، اولین شماره فصلنامه فقه اهل بیت را با صاحب‌امتیازی و مدیرمسئولی خویش تقدیم جامعه علمی ایران و جهان اسلام كرد. این فصلنامه بعدها دو مقاله برآمده از دروس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای را با عناوین مهــآدنه و كاوشى در حكم ‏فقهى‏ صابئان به ترتیب در شماره‌های 8 و 9 (پاییز و زمستان 1376) و نیز 12-11 (زمستان 1375 و بهار 1376) خود منتشر ساخت.

آیت‌الله هاشمی شاهرودی در شماره دوم این فصلنامه كه در تابستان 1374 روانه بازار نشر شد، در گفت‌وگویی كوتاه، به بیان نكاتی درباره جلسه شورای افتاء رهبر معظم انقلاب پرداخت. وی كه در آن زمان هنوز عهده‌دار سكان قضای كشور نشده بود، در ابتدا به این نكته اشاره نموده كه حدود سه سال است در جلسه شوراى افتاء رهبر معظم انقلاب شركت مى‏كند و از اعضای شورا تا در آن هنگام چنین یاد می‌كند: رهبر معظم انقلاب، رئیس قوه قضائیه، فقهاى شوراى نگهبان، ریاست دیوان عالى قضایى، آیت‌اللّه مهدوى كنى و آیت‌اللّه محمدى گیلانى.

با گذشت حدود 15سال از زمان انجام این گفت‌وگو، متن آن هنوز هم در روشن ساختن برخی ابعاد علمی شخصیت حضرت آیت‌الله خامنه‌ای برای بسیاری از خوانندگان تازگی دارد. از این رو «دیگران» با اندكی تصرف و حفظ محتوای سخنان آیت‌الله هاشمی شاهرودی، آن را تبدیل به نوشتار كرده و در دسترس كاربران پایگاه اطلاع‌رسانی Khamenei.ir قرار می‌دهد.

هدف و موضوع

همان‌گونه كه از نام جلسه پيداست، هدف آن، بررسى دقيق فقهى مسائل مبتلا به جامعه اسلامى است؛ اعم از مسايل مربوط به مشكلات نظام جمهورى اسلامى، يا مسايل مستحدثه و نوپيدا و يا مسائلى كه كمتر مورد بحث قرار گرفته و جهت تطبيق با نيازهاى امروز جامعه اسلامى، نياز به بحث و بررسى و نگرشى دوباره دارند.

اين موضوعات، گاه از سرى مسائلى است كه از رهبر معظم انقلاب، استفتاء مى‏‌شود و ايشان دستور مى‏دهند كه به بحث و بررسى گذارده شود و يا از سرى مشكلاتى است كه از طريق ديگر اعضاى جلسه- به‌ويژه آنان كه مسؤوليت‌هاى قضايى و اجرايى و يا قانونگذارى دارند- مطرح مى‏شود. به هر حال، در اين جلسه، بحث از موضوعات مستحدثه و زنده است كه جاى بحث و بررسى آن‌ها در مباحث فقهى، خالى است و مورد نياز جامعه مى‏باشد.

روشن است كه بحث در اين‌گونه موضوعات، تلاش جدّى مى‏طلبد و از مواردى است كه توانايى مجتهد و فقيه را به آزمايش مى‏گذارد و گرنه بحث در مسائلى تكرارى و موضوعاتى كه مفصّل پيشينيان بدان‌ها پرداخته‏اند، نشان‌دهنده قدرت و هنر يك فقيه نيست.

شیوه كار

شيوه كار اين‌گونه است كه افراد- به تناسب علاقه، فراغت و آمادگى كه دارند- موضوعى را به انتخاب خود يا پيشنهاد ديگر اعضاء، براى تحقيق برمى‏گزينند. پس از گزينش، به دنبال تتبع و تحقيق مى‏روند و آن را با مبانى فقهى و استدلالى و اجتهادى، به نگارش درمى‏آورند؛ آن‌گاه براى بررسى و اظهار نظر ديگر اعضاء، نوشته را در اختيار آنان قرار مى‏دهند. سپس طى جلسه يا جلساتى، موضوع تحقيق شده توسط نويسنده در جمع مطرح مى‏گردد و انتقادات و پيشنهادهای ديگران را مى‏شنود و پس از بحث و بررسى، آنچه را پذيرفت، در نوشته خود اعمال مى‏كند.

اين مباحث، نوعاً موضوعات نوپيدايند و يا كمتر بحث‏ شده‏اند. از اين روى، مدت زيادى مى‏طلبد تا شخص مبانى فقهى و اجتهادى مسأله را بيابد و آن‌ها را به تقرير در آورد. گاه در ضمن تحقيق، دامنه بحث گسترده مى‏شود و فروعات مختلفى پيدا مى‏كند. گاه انتقادات و پيشنهادهایی كه مى‏شود و نويسنده بايد پاسخ‏گوى آن‌ها باشد، موجب مى‏گردد كه كامل كردن آن زمان بيشترى ببرد. هرچه موضوع جديدتر و يا انتقادات به آن بيشتر باشد، مدت زمانى بيشترى را به خود اختصاص مى‏دهد. اين است كه براى اين‌گونه بحث‌ها، نمى‏توان سقف زمانى مشخصى را در نظر گرفت. افزون بر اين، تدوين آن، وقت فراوان می‌خواهد.

ثمره بحث

قانون اين جلسه اين نيست كه حتماً، نتايج تحقيقاتش مورد استفاده دستگاه‌هاى اجرايى، قضايى و قانونگذارى قرار گيرد، ولى از آن جايى كه موضوع‌هايى كه طرح مى‏‌شوند، بيشتر مشكلات محل ابتلايى نظامى جمهورى اسلامى بوده و اعضاى جلسه هم، افراد تصميم‌گيرنده در نهادهاى قضايى، اجرايى و قانونگذارى هستند، طبعاً نتايج اين جلسه مى‏تواند براى آن آقايان در اين زمينه، كارگشا باشد؛ به‌ويژه آن دسته از مسائلى كه پاسخ‏گوى آن‌ها، شخص رهبر معظم انقلاب است كه تحقيقات انجام شده با توجه به حضور فعال ايشان در جلسه، مى‏تواند مورد استفاده در پاسخ به استفتائات قرار بگيرد. به عنوان مثال، موضوعى كه اخيراً در جلسه شورا مطرح گرديد و مورد استفاده دستگاه قضايى قرار گرفت، ديه بود كه پرداخت ديه بايد به چه صورت باشد. آيا به صورت اجناس، يا خير؟

حضور فعال

آنچه در اين جلسه مهم است، حضور جدّى با مطالعه و ارائه نظرات دقيق و پيشنهادها و انتقادات حساب شده است و در اين جهت، رهبر معظم انقلاب با وجود اشتغالات و مسؤوليت‌هاى سنگين ديگرشان، حضور فعّال داشته، بلكه ركن و بانى اصل جلسه‏‌اند كه بدون حضور ايشان جلسه منعقد نمى‏شود. بارها مشاهده شده كه ايشان، بيش از ديگران اصرار بر برقرارى جلسه داشته‏اند و در داخل جلسات نيز، در بحث و انتقاد و جمع‌بندى مطالب، فعّال بوده و نتايج نهايى بحث‌ها را جمع‌بندى كرده و نقاط ضعف و قوت آن را اعلام مى‏كردند و همواره، به هنگام طرح مباحث، با ايراد انتقاد نقض و ابرام، حل و جواب و دفاع و... شركت فعالى دارند؛ به‌ويژه در مسائل نوظهور و مربوط به مسائل اقتصادى و حقوقى.

به نظر من انتقادها و پيشنهادهاى ايشان، بسيار جالب و مبتنى بر مبانى صحيح اجتهادى و استدلالى است. در عين اين‌كه بسيار مقيدند كه از مبانى فقه جواهرى تجاوز نشود، بر پاسخ‏گويى به مسايل نوظهور اجتماعى و به روز بودن مسايل و موضوعات فقهى مورد بحث نيز، تاكيد دارند و مبانى كه ايشان برمى‏گزينند، به نتايج‏ خوب و مطلوبى مى‏رسد كه پاسخ‏گوى مسايل روز و مشكلات جامعه اسلامى است.

ویژگی‌های دیگر

مزايايى كه اين شورا دارد، يكى در شكل كار است و ديگرى در نوع كار. در جلسات استفتاء مراجع تقليد، معمولاً كار به اين شكل است كه: مرجع تقليد، در مقام پاسخ‏گويى به مقلدان خود، نظريه خود را به اعضاى جلسه ارائه مى‏دهد؛ ديگران اگر مطلبى در تكميل آن فتوا و نظريه داشته باشند، ارائه مى‏دهند. بنابراين تنظيم و تبيين و جمع كردن مطالب براى فتوا، به عهده خود آن مرجع است و در محدوده سؤالات استفتاء شده. ولى در اين جلسه، يكى از اعضاى جلسه، موضوعى را از مسائلى كه بدان‌ها اشاره شد، براى تحقيق و اجتهاد و استنباط برمى‏گزيند و آن را پس از تحقيق و تكميل، به ديگر اعضاى جلسه كه نوعاً از مجتهدين و صاحب‌نظر بوده و از سطح علمى بالايى برخوردارند، ارائه مى‏دهد و طى ساعت‌ها، بحث و بررسى مى‏گردد. شخص محقق، بايد پاسخ‏گوى انتقادات و مدافع نظريه خويش باشد.

در حقيقت، روى هر موضوع، دو بار كار تحقيقى و اجتهادى مى‏شود: يك‌بار شخص محقق و يك‌بار، جمع آقايان شركت‌كننده. از نظر نوع كار هم، چنان‌كه اشاره كردم، موضوعات و مسائلى كه در اين جلسه به بحث گذاشته مى‏شود، نوعاً مسايل جديد و مشكلاتى است كه نظام اسلامى و جامعه امروز ما با آن درگيرند. اين‌كه معتقديم، باب اجتهاد مفتوح است و از افتخارات فقه پوياى ما و مشخصه باز بودن باب اجتهاد، اين است كه بتواند مسايل زنده روز را پاسخ‏گو باشد؛ به‌ويژه مسائلى كه پس از پيروزى انقلاب اسلامى و الگو شدن حكومت اسلامى به وجود آمده است. امروز، مجتهد بايد بتواند بر مبناى فقه جواهرى در اين مسائل جديد اجتهاد كرده، پاسخ گويد. هم‌اكنون، خلاهاى زيادى در بحث‌هاى فقهى وجود دارد كه علما و فقهاى حوزه، بايد آن‌ها را به داخل حوزه‏هاى درسى بياورند و با مبانى اجتهادى فقه جواهرى و مبانى اصولى قوى، پاسخ‌گو باشند.

به نظر من این هم، یكى دیگر از ویژگی‌هاى این جلسه است كه اعضاى این جلسه افرادى هستند كه هم مى‏توانند مبانى فقه جواهرى را به طور كامل و دقیق و عمیق بفهمند و هم چون درگیر مسایل و مشكلات نظام و جامعه‏اند، در تشخیص موضوع و توجه به ابعاد مختلف مساله، از توانایى خوبى برخوردارند. در نتیجه، بررسی‌هایى كه انجام مى‏شود، از هر دو بعد، كامل‏تر و دقیق‏تر از بحث‌هایى است كه اتفاقاً و احیاناً در حوزه انجام مى‏گیرد.

وجود چنین اعضایى در جلسه، به‌ویژه رهبر معظم انقلاب كه از بهترین افراد جلسه هستند، مباحث را از هر دو بعد كامل مى‏كند. به نظر من، موضوع‌شناسى در این جلسه، بسیار غنى است؛ همان چیزى كه در استنباط مسایل مستحدثه، بسیار لازم و ضرورى است. به هر حال، اعضاى این جلسه، با توجه به سطح بالاى علمى و فقاهتى كه دارند، موضوع مورد تحقیق و تتبع را از هر جهت، مورد ارزیابى و تحقیق قرار مى‏دهند و همان‌گونه كه گفته شد، پیوندى بین فقه سنتى و مسایل روز انجام مى‏دهند. این امتیاز مهم جلسه است.

همچنین شخص محقق، در صورتى كه نیاز ببیند از نظر كارشناسان استفاده كند و تحقیق خود را با توجه به نظر كارشناسى به جلسه ارائه دهد، این كار را انجام مى‏دهد.

انتشار تحقیقات

متأسفانه بحث‌ها و گفت‌و‌گوهایى كه در جلسه انجام ‏مى‏گیرد، ثبت و ضبط نمى‏شود ولى انتقادات و اشكالاتى را كه محقق بپذیرد، در نوشته درج مى‏شود و این نوشته‏ها موجود است. بحمد اللّه این توفیق پیدا شد كه برخى از آن‌ها، در مجله وزین فقه اهل بیت(ع) منتشر گردد.

هرچند امكان دارد تمامى اعضا، یا بیشتر آنان با نظر نویسنده موافق باشند، با این حال، آنچه ارائه مى‏شود نظر نویسنده است. زیرا چه بسا، برخى افراد جلسه انتقاداتى داشته‏اند كه از نظر نویسنده، چون قبول نیفتاده، در نوشته اعمال نشده است. آنچه ارائه مى‏شود، یا خود نویسنده تحقیق و استنباط كرده یا اگر دیگران پیشنهادها و یا انتقاداتى داشته‏اند، پس از قبول آن‌ها نوشته خود را اصلاح كرده كه در نتیجه، آنچه ارائه مى‏دهد، نظرخود اوست.

منبع: فقه أهل البیت؛ سال اول؛ شماره 2

/انتهاي پيام/