حسینی: زبان فارسی دومین زبان جهان اسلام است

به گزارش خبرنگار فرهنگی «خبرگزاری دانشجو»، متن کامل سخنرانی دکتر حسینی كه امروز در هشتمین مجمع بین المللی استادان زبان و ادبات فارسی كه در دانشگاه تهران برگزار شد، بدین شرح است: 

 

زبان فارسي امروزه ما آميزه از فارسي ميانه يا پهلوي ساساني با واژه هاي بسيار تا بيش از 50 درصدي از مروي است.

 

اين زبان را با انتساب به دربار پادشاهان ساساني كه تيسفون بود، دري ناميدند.

 

پس از سقوط سلسله ساسانيان به دست مسلمانان در دهه هاي اول ظهور اسلام و رو به ضعف نهادن آيين زرتشتي، زبان دري پديد آمد.

 

اين زبان ابتدا زبان گفتار بود و در خراسان بزرگ رشد يافت و سپس با لهجه هاي متفاوت بويژه لهجه هاي جنوب و جنوبي غربي ايران شكل گرفت و فارسي ناميده شد.

 

در دهه هاي اوليه اسلامي كه زبان عربي زبان علمي سراسر جهان بود، در ايران هم اهل علم آثار خود را به عربي نوشتند، تا رفته رفته زبان دري با دريافت وام واژه ها يا لغات دخيل بسياري از عربي توانست از زبان شفاهي به صورت زبان نوشتاري درآيد.

 

آنچه از روزگاران زبان فارسي دري به جاي مانده عمدتا در لابه لاي كتاب هاي عربي است و از قرن سوم و بيشتر از آن در قرن چهارم هجري است كه آثار مستقل نظم و نثر زبان فارسي دري پديده آمده است.

زبان فارسي كه پيشتوانه 12 قرن ادب نظم و نثر مكتوب دارد، در ميان حدود 4000 زبان و لهجه كه امروزه در جهان است نقش و اهميت كم نظري دارد و زبان شناسان آن را دومين زبان از نظر آسان آموزي شناخته اند.

 

از سوي ديگر موقعيت تمدن اسلامي، فرهنگ ايران اسلامي و انقلابي جاذبه آموختن زبان فارسي را دوچندان كرده است.
 

امروزه در اغلب دانشگاه هاي بزرگ در سراسر جهان رشته زبان و ادبيات فارسي داير است و اين علاوه بر مراكز ايران شناسي و اسلام شناسي است.

 

با تصويب رهبر خردفرز انقلاب اسلامي، آيت الله خامنه اي مسئولان دولت هم به اين جاذبه و نقش كليدي زبان واقف اند و به مدد رايزني ها و خانه هاي فرهنگ كه در اغلب كشورهاي جهان داير است، با مراكز ايراني شناسي يا دانشگاه هايي كه گروه يا رشته زبان فارسي دارد، نقش تاريخي و فرهنگي خود را ايفا مي كنند.

 

اگر اهميت زبان هاي بشري را به داشته ها و ذخاير فرهنگي آن بدانيم، زبان و ادب فارسي جايگاه بي همتايي دارد و با 12 قرن ميراث مكتوب، دومين زبان جهان اسلام است.

 

زبان فارسي در جمهوري اسلامي ايران، افغانستان و تاجيكستان جمعا حدود 100 ميليون سخنور دارد. اين نيز مايه شگفتي است كه سمرقند و بخارا و توابع آنها در جمهوري ازبكستان، تقريبا 11 ميليون فارسي زبان دارد كه مانند تاجيكان، اين زبان مادري و نياكان خود را به خط سيريليك (روسي) مي نويسند.

 

در قرآن كريم بيش از 50 واژه فارسي وجود دارد. براي شرح و تفضيل اين مسئله مي توان به كتاب نو - كلاسيك «واژه هاي دخيل در قرآن مجيد» نوشته آرتور جفري ترجمه دكتر فريدون بدره اي و منابع ديگر از جمله دانشنامه هاي قرآن (به انگليسي و فارسي) مراجعه كرد.

 

قدمت و تاريخ زبان فارسي كهن اين است كه سلمان فارسي صحابي جليل القدر، سوره فاتحه را به درخواست ايرانيان به فارسي ترجمه كرد و حضرت رسول اكرم (ص) اين مسئله را روا دانستند.

 

او «بسم الله الرحمن الرحيم» را «به نام خدا بخشاينده بخشايند» ترجمه كرده بود.

 

نيز در كتاب «تكوين زبان فارسي» نوشته دكتر علي اشرف صادقي به نقل از منابع قرن سوم هجري، چند عبارت فارسي كه حضرت پيامبر (ص) به صحابه فرموده اند نقل شده است.

 

استعمار انگلستان و دست اندازي اش به هند، در قرن 19 تا اواسط قرن بيستم كه شبه قاره هند به رهبري گاندي استقلال يافت، باعث شد كه زبان فارسي كه زبان رسمي آن سرزمين پهناور بود، جايگاه خود را كه 900 سال برقرار بود، از دست بدهد.

 

در اين دوره دراز آهنگ مهمترين آثار شعر، ادب، علم و تاريخ نگاري هنديان به زبان فارسي بود.

 

چنانكه اشاره شد و ايران شناسان غرب هم معترف اند، شعر و ادب فارسي در ميان «ادبيات» جهاني، مقامي رفيع و منبع دارد. همين است كه از قرن شانزدهم ميلادي يعني با پا گرفتن رنسانس، صدها اثر از آثار ادبي، اخلاقي و عرفاني- بويژه آثار منظوم- فارسي به مهمترين زبان هاي اروپايي، بويژه فرانسوي، انگليسي و آلماني و ده ها زبان ديگر و نيز زبان تركي استانبولي و ايتاليايي ترجمه شده است.

پژواك ترجمه فيتز جرالد از «رباعيات خيام» از فارسي به انگليسي از قرن نوزدهم تاكنون شنيده مي شود و ترجمه‌هاي اين اثر همچنان ادامه  دارد.

 

شاهنامه پژوهي و ترجمه كامل شاهنامه يا ترجمه منتخب‌هايي از آن به اغلب زبان‌هاي اروپايي انجام گرفته؛ از جمله به زبان انگليسي (چندكوشش) و آلماني و فرانسه (چندكوشش) و ترجمه منظوم به ايتاليايي و نيز دانماركي. به عربي در قرن هفتم هجري به همت بنداري ترجمه شده است. نيز به گجراتي و تركي عثماني برگردانده شده است. براي ملاحظه مهمترين كوشش‌ها در اين زمينه بهتر است به «كتابشناسي فردوسي» تاليف ارزشمند استاد ايرج افشار مراجعه شود.

 

گلستان و بوستان سعدي نيز ترجمه‌هاي بسياري دارد براي تنوع به نكته اي از نفوذ انديشه سعدي و داستان‌هاي نغز كوتاهش در ادب انگليسي مي توان به موردي اشاره كرد و آن اين است كه ارنست همينگ وي، داستان نويس شهير معاصر آمريكايي در نوشتن شاهكارش «پيرمرد و دريا» - كه در حدود 10 ترجمه به زبان فارسي دارد- از اين دو بيت سعدي الهام گرفته است:

شد غلامي كه آب جو آرد

آب جو آمد و غلام ببرد

 

دام هر بار ماهي آوردي

ماهي اين بار رفت و دام ببرد.

 

مولانا جلال الدين محمد بلخي كه در ايران به مولوي و در غرب به رومي مشهور است، در يك قرن اخير بسيار مورد توجه ايرانشناسان بزرگ بوده است، نيكلسون، استاد دانشگاه كمبريج، هم «مثنوي» را به علمي ترين وجه در زبان اصلي فارسي تصحيح كرده، هم آن را تماماً به انگليسي ترجمه كرده  و هم شرح و تفسيري مفصل به انگليسي بر آن نوشته، كه در سال‌هاي اخير به همت حسن لاهوتي، به فارسي برگردانده و در شش دفتر چاپ شده و عنوان كتاب سال هم گرفته است.

 

شادروان عبدالباقي گولپينارلي، ايرانشناس مسلمان و شيعي ترك، مترجم قرآن به تركي جديد، هم كل مثنوي و ديوان حافظ را به تركي استانبولي برگردانده است.

 

در دوره جديد كه توجه غربيان به فرهنگ شرق - اعم از خاور دور و خاورميانه- بالا گرفت  و نهضت فكري و عرفاني و فرهنگي به نام روزنگار نو NEW AGE پديد آمد، توجه به مولانا هم اوج تازه‌اي يافت. چنانكه ترجمه اقتباس گونه بعضي از غزليات مولانا معروف به غزليات شمس، بسيار مردم پسند واقع شد و شمارگان يك ميليون نسخه پيدا كرد.

 

يا ويليام چيتيك، ايرانشناس و اسلام شناس آمريكايي كه به اسلام شيعي گراييده و رسماً مسلمان شده و «صحيفه سجاديه» را هم به انگليسي شيوايي ترجمه كرده، بر مبناي مقالات شمس، زندگي نامه خود نوشت شمس تبريزي را تدوين كرده كه با استقبال عام و خاص مواجه شده است.

 

براي ملاحظه ترجمه‌هاي مثنوي و غزليات و ديگر آثار مولانا به «كتاب شناسي مولوي» اثر خانم ماندانا صديق بهزادي مراجعه فرماييد.

 

پروفسور لئونارد لوئيزن، ايران شناس مسلمان شده و شيعي عارف، بخشي از آثار عطار و نيز منتخبي از غزليات حافظ را به انگليسي برگردانده و چندين اثر ارزشمند در معرفي عارفان و عرفان اسلامي ايراني نوشته است.

 

كل ديوان حافظ بارها به بسياري از زبان‌ها ترجمه شده، ترجمه انگليسي ويلبرفورس كلارك و ترجمه پيتر ايوري مشهور در بازار كتاب در ايران و خارج موجود است.

 

ترجمه پروفسور شارل هانري دو فوشه كور از كل ديوان حافظ به فرانسه، همراه با تعليقات و توضيحات روشنگر در سال‌هاي اخير انجام گرفته و عنوان كتاب سال جهاني جمهوري اسلامي ايران را يافته است.

 

درباره ترجمه‌هاي ديگر حافظ مي توان به «كتابشناسي حافظ» تدوين دكتر مهرداد نيكنام مراجعه كرد.

 

از آثار داستاني و غيرداستاني نويسندگان بزرگ معاصر ايران از جمله آثار شادروان جلال آل احمد و هوشنگ مرادي كرماني و ديگران هم ترجمه‌هاي بسياري در دست هست و شايسته است كه با حمايت «خانه كتاب» و «مركز نهضت ترجمه» كتابنامه كاملي از كل آنها تدوين شود./انتهاي پيام/