سير تكاملي شكوفايي اراده در جوانان(بخش دوم)
با توضيحاتي كه درباره اراده بيان شد، روشن شد كه شكوفايي اراده ممكن است، اما بهترين روش براي سير تكاملي و شكوفايي اراده كدام است؟
1- استفاده از تك حسي
براي شروع در ايجاد زمينههاي شكوفايي اراده لازم است از روش تك حسي استفاده شود؛ مثلاً در ابتدا از حس گويايي شروع و فقط روي آن كار كنيم؛ يعني سعي كنيم زبان را در اختيار گيريم و پس از تسلط بر يك حس، روي حسهاي ديگر كار كنيم.
2- زمان محدود
از زمان محدود شروع كنيم؛ به اين معنا که ابتدا از روزي نيم ساعت روي زبان كار كنيم و مواظف او باشيم، اگر ديديم در زمان محدودي كه انتخاب كرده ايم موفق هستيم، نسبت به رشد خود ميتوانيم زمان را اضافه كنيم تا تمامي شبانه روز زبان در اختيار و اراده ما در آيد؛ سپس به همين روش روي حسهاي ديگر كار كنيم.
بايد مراقب بود که از زياده روي در امور حذر کرد؛ قال علي (ع): «قليل يدوم عليه خير منا كثير مملول به»(1)
3- انجام كارهاي ساده
در ابتدا از كارهاي مشكل شروع نكنيم، اگر تصميم گرفتيم با استفاده از يك حس و در ساعت معيني كاري را انجام دهيم، از كاري شروع كنيم كه ساده باشد؛ چرا كه از نظر روانشناسان نيز براي شكوفايي اراده بايد از عملهاي كوچك و ساده شروع كرد.
اسلام براي هر ايده و روشي، طرحهاي خاصي دارد و آنها را جهت الهي ميدهد؛ انسان در عين حال كه مشغول خودسازي است، از اجر اخروي نيز بهره مند ميشود.
مستحبات:
اعمال مستحب در اسلام به منظور جهت دار شدن فعاليت هاي انسان در نظر گرفته شده و همه آنها براي جهت دادن به اراده و اعمال ارادي است .
اگر خود را به انجام مستحبات مقيد كنيم - گرچه از اعمال كوچك باشد - موجب تقويت اراده ميشود و جسم و روح را مقيد و تسليم در برابر اراده ما ميكند.
بايد توجه داشت كه مستحبات، انسان را از انجام واجبات باز ندارد؛ قال علي (ع): «اذا اضرت انوافل بالفرائض فاز فضوها»(2)
4- در نظر گرفتن زمان
سعي كنيم كه به كارگيري حواس و كنترل آنها در زمان ثابتي باشد؛ براي تاثير امور معنوي بايد حداقل از يك ماه تا چهل روز را در نظر گرفت.(3)
5- انجام عمل ثابت
مطلب خاصي را در نظر بگيريم و سعي كنيم مورد آزمايش هم ثابت باشد؛ اگر در مورد مطلب تغيير جهت دهيم، موفق نميشويم.
سعي كنيم آنقدر روي آن كار كنيم كه ديگر در آن جهت مشكل نداشته باشيم؛ چرا كه عمل مرحله به مرحله بسيار راحت تر از اين است كه به يكباره بخواهيم تمامي ابعاد وجود خود را تحت اختيار بگيريم.
6- اين اقدامات را با ديگران در ميان نگذاريم.
لازم نيست در اين گونه كارهايي كه به طور ممتد انجام ميدهيم و سعي داريم بر قواي جسماني خود غلبه كرده و اراده را در خود شكوفا كنيم، ديگران را نيز در جريان كار خود قرار دهيم؛ زيرا چنين تصور ميشود كه ما قصد تعريف خود را داريم و ميخواهيم خود را به رخ ديگران بكشيم، بنابراين شايد افراد پذيرش نداشته باشند و نتوانند عمل ما را درك كنند و شايد حرفي بزنند كه ما را دلسرد كنند، حتي ممكن است انسان دچار حالت غرور و يا عجب و ريا شود.
7- هرگز احساس پيروزي نكنيم.
اگر توانستيم بر حواس خود مسلط شويم، هرگز احساس پيروزي نكنيم؛ زيرا اينها مقدمه تسلط بر روح است و هر قدر جلو ميرويم بايد شوق و علاقه براي اين سير تكاملي بيشتر شود.
علماي علم اخلاق نيز بر اين عقيده اند زماني كه انسان احساس كند در مرحله خودسازي كاري ندارد، اولين مرحله بدبختي در او به وجود آمده است.(4)
عامل سكون و ركود اين است كه انسان خود را ساخته و برتر از ديگران بداند؛ همان القاي غلطي كه در نهاد شيطان نيز وجود داشت و باعث مطرود شدنش از درگاه خداوند شد.
هرگز فكر نكنيم كه پيروز شديم؛ اگر مراحلي را با موفقيت طي كرديم از نظر روحي خود را تقويت كنيم و بدانيم كه بايد مراحل زيادي را پشت سر گذاريم.
8- نقاط ضعف و قوت كار خود را بنويسيم.
نوشتن اين نكات براي آنان كه اهل محاسبه هستند، بسيار مفيد است؛ اگر بدانيم در كدام حس پيشرفت بيشتري داشته ايم يا توانسته ايم روي آن احاطه داشته باشيم، موجب ميشود كه در ساير حواس نيز اين نقاط قوت را لحاظ كنيم و در وقت كمتري به هدف خود برسيم.
9- در حالت خوف و رجا باشيم.
در راستاي شكوفايي اراده و تسلط بر حواس، هر لحظه احتمال دهيم كه نتوانيم كار را به پايان رسانيم؛ اين احتمال مقدمه دقت و توسل به خداوند ميشود.
در نماز چندين بار از خدا ميخواهيم كه مارا به را راست هدايت كند؛ «اهدنا الصراط المستقيم»؛ يكي از تفاسير براي اين آيه است كه خداوندا! ما را در راه راست ثابت و استوار نگه دارد.
پس در هر كار و هدفي، هر لحظه ممكن است انحراف ايجاد شود و موانعي به وجود آيد، اگر از خداوند بخواهيم ما را ثابت قدم نگه دارد، از پيشرفت نسبي خود مغرور نخواهيم شد.
10- احتياط
«الاحتياط طريق النجات»، احتياط راه پيروزي است، احتياط شرط عقل، يك اصل مهم در روانشناسي، سيره و روش بزرگان در مسائل زندگي، يكي از راههاي طي مدارج عالي يا سهولت و آساني و بهترين مانع از بروز اثرات وضعي محرمات است.
كسي كه اهل احتياط و اجتناب شد، خداوند به او نيروي تشخيص ميدهد، بنابراين حلال را از حرام، پارك را از نجس و حق را از باطل تمييز ميدهد؛ اين همان مطلبي است كه در شكوفايي اراده به دنبال تحصيل آن هستيم.
بايد از نظر اراده و معنويات چنان رشد كنيم و قوي شويم كه آنچه از چشم ظاهر برنميآيد، با چشم باطن بنگريم.
11- كارهاي اهم را انجام دهيم.
يكي از راههاي شكوفايي اراده، انجام كارهاي اهم نسبت به مهم است.
ابتدا بايد اهم شناخته شود و پس از شناخت و آگاهي روي آن كار و سرمايه گذاري بيشتر شود.
اگر انسان اين گونه عمل كند، در هيچ بعدي ركود نخواهد داشت؛ توقف و ركود در كارهايي است كه بعد از انجام، متوجه اشتباه بودن آنها و تلف شدن وقت شويم.
انسان بايد دقت كند، در صورت تعارض بين اهم و مهم، به اهم بپردازد و براي رسيدن به آن، مهمها را تعديل كند.
12- دورانديشي و بلند پروازي
يكي ديگر از راههاي شكوفايي اراده اين است كه انسان دورانديش و بلند پرواز باشد؛ يعني در زندگي و حركت خود، ماوراي ماده را در نظر بگيرد.
اگر هدف از زندگي همين دنيا باشد، محدود است و ارزش ندارد كه انسان به خاطر سالهاي اندك آن، خود را به زحمت بيندازد و هدفش رسيدن به آن باشد، ولي اگر انسان در دنيا متحمل سختي شود، اما آخرت را با بلندانديشي بنگرد، ارزش گذشت را دارد.
مطالعه درباره معاد و عاقبت اعمال انسان و سرنوشت او در قيامت، چنان دورانديشي به انسان ميدهد كه با استفاده از آن بتواند اراده را در خود شكوفا كند.(5)
به اميد روزي كه اراده آهنين و بالنده جوانان، بويژه دانشجويان بتواند زمينه ساز فتح قلههاي پيروزي، كمال و معنويت باشد.
منابع:
1- غرر الحكم و درالكلم، ج 2، ص 538
2- ميزان الحكمه، ج 4، ص 3366
3- به روايات وارده از جمله بحارالانوار، ج 67، ص 242
4- جامع السعادت به نقل از مرحوم نراقي
5- معادشناسي، آقاي تهراني، سرنوشت انسان، زمرديان/انتهاي پيام/