بردبار باشيم

گروه معارف «خبرگزاري دانشجو»؛ آنچه ذیلا بیان می‌شود گزیده‌ای از مواعظ جامع و وصایای بسیار سودمند پیامبر اعظم (ص) به ابوذر غفاری است. متن این روایت با كمی تفاوت در كتابهای گرانسنگ «مكارم الاخلاق»، «امالی شیخ طوسی»، «مجموعه ورّام»، و در «بحارالانوار» ذكر شده است.

- یا اباذر؛ من لم یات یوم القیامه بثلاث فقد خسر. قلت: و ما الثلاث؟ فداك ابی و امی. قال: ورع یحجزه عما حرّم الله(عز و جل) علیه و حلم یردّ به جهل السفیه و خلق یداری به الناس...

ای ابوذر؛ هر كس در روز قیامت سه چیز به همراه نداشته باشد زیانكار است. ابوذر می‌گوید: پدر و مادرم فدایت باد آن سه چیز چیست؟ پیامبر در جواب می‌فرمایند: ورعی كه او را از محرمات باز دارد، حلمی كه با آن با نادانی سفیهان مقابله كند. اخلاق نیكو كه با آن با مردم مدارا كند.

اولین ویژگی‌ای كه اگر انسان به آن متصف نگردد در قیامت زیانكار می‌گردد، ورع است. ورع معمولابر ملكه تقوا اطلاق می‌گردد و نفس اجتناب از گناه را ورع نمی گویند.

 تعبیر حضرت در این فراز به وضوح بیان می‌كند كه ورع بر ملكه نفسانی كه مانع از دست یازیدن به گناه می‌شود اطلاق می‌گردد، بنابراین خاصیت ورع این است كه انسان را از گناه باز می‌دارد و طبیعی است كسی كه چنین ویژگی ای نداشته باشد، به گناهان آلوده می‌گردد و در نتیجه زیان می‌بیند و گرفتار جهنم می‌شود. ‏

دومین ویژگی ای كه اتصاف به آن، انسان را از خسران و زیان روز قیامت حفظ می‌كند، حلم و بردباری است. در لغت آمده است كه حلم كنترل كردن نفس از برانگیخته شدن قوه غضبی است. بی شك حلم و بردباری از صفات پسندیده و ارزنده است و از لشكریان عقل به شمار می‌رود، چه اینكه غضب كه در برابر حلم قرار دارد، از لشكریان جهل است.

 

 معروف است كه انسان در حال عصبانیت نه تصمیم بگیرد و نه تنبیه كند و نه اقدام كند كه بعدا پشیمان خواهد شد زیرا آن سه در حال عصبانیت از كنترل عقل خارجند؛ چرا كه در آن حال عقل انسان درست كار نمی كند؛ در حدیثی آمده است كه قنبر از سوی نادانی مورد اهانت قرار گرفت و ناراحت شد و خواست جواب بدهد. حضرت علی(ع) فرمودند: «آهسته قنبر، دشنام دهنده خود را از روی بی اعتنایی رها كن تا خداوند رحمان خشنود و شیطان را غضبناك كنی و دشمنت را عقوبت كنی. قسم به خدایی كه دانه را شكافت و انسانها را خلق كرد، مومن به چیزی بیش از حلم و بردباری پروردگارش را راضی نمی كند و به چیزی بیش از دم فرو بستن شیطان را ناراحت نمی كند و به چیزی بیش از سكوت احمق را عقوبت نمی كند»(بحارالانوار، ج71، ص 424). در بیان دیگری فرمودند: «لاشرف كالعلم و لاعز كالحلم؛ هیچ شرافت و بزرگی به مانند دانش نیست و هیچ ارجمندی مانند بردباری نیست»(نهج البلاغه، حكمت 109).‏

نظر به والایی صفت حلم و بردباری و نقش ارزنده آن در حفظ روابط صحیح اجتماعی و حفظ احترام متقابل انسانها، لازم است تك تك افراد جامعه به آن متصف گردند، بخصوص برای علما كه نقش اصلاحی و تربیتی دارند عالمی كه هدایتگر و اصلاح گر است اگر بخواهد در برابر رفتار ناشایست جاهلان مقابله به مثل كند برنامه‌های اصلاحی او بی اثر می‌ماند. از این جهت باید همواره علم خود را با حلم و بردباری قرین سازد تا به نتیجه درخور دست یابد.

 پس انسان باید در راه بیان حقایق دین و تبلیغ آن صبور و پرحوصله باشد و با توجه به این نكته كه كارایی علم و تربیت بدون حلم میسر نیست، پیامبر (ص) می‌فرمایند: «ولذی نفسی بیده ما جمع شیء الی شیء من حلم الی علم؛ قسم به خدایی كه جانم در اختیار اوست جمع و ضمیمه نشد چیزی با چیز دیگر بهتر از جمع شدن حلم با علم»(بحارالانوار، ج2، ص 46). آری، حلم و بردباری در زمره بالاترین كمالات نفسانی پس از علم است و چنانكه گفتیم علم بدون آن سود نمی‌بخشد.

 

از این رو در برخی موارد وقتی از علم ستایش می‌شود، حلم نیز با آن ذكر می‌شود و در واقع، حلم و علم به عنوان دو عنصر ارزشمندی كه قرین و مكمل همند ذكر می‌گردند، لذا پیامبر(ص) می‌فرماید: «اللهم اغننی بالعلم و زینی بالحلم؛ خداوندا مرا به سبب علم بی نیاز كن و با حلم زینت بخش»(همان، ج97، ص 368). مسلما كسی كه حلم و بردباری را زینت خود قرار می‌دهد، در مراحل بحرانی كه آتش كینه و عداوت از درون هر كسی شعله می‌كشد، بهترین شیوه رحیمانه و رافت آمیز را پیش می‌گیرد و حلم و بردباری او را از شعله ور ساختن آتش كینه و غضب باز می‌دارد.‏

منبع: رهتوشه، آیت الله مصباح، صص383-386
 

نویسنده: مصطفی یاسینی
 

/انتهاي پيام/