در مورد مرتضي دچار افراط و تفريط شده ايم

 

گاهي برخي به واسطه رسانه اي كه در دست داشتند، ‌سخناني منتشر مي كردند، يكبار كه من در صدد برآمدم تا جواب بدهم مرتضي به من گفت هرگز! ما وقت چنين كارهايي را نداريم. گاهي افرادي مي خواستند ثابت كنند مرتضي دست از عقايد خود برداشته است. مرتضي قائل به اين بود كه وقتي گفته مي شود سينما، ‌معنايي مستقل مدنظر باشد. سينما في نفسه مشكل ندارد، بلكه استفاده اي كه الان از آن مي شود نامناسب است و شما با اين گونه نقد، اصل سينما را زير سوال مي بريد.
 

عده اي در آن زمان مي گفتند كه سينما ابزاري است كه غرب به وسيله آن به جنگ ما آمده است، ولي مرتضي قائل به اين بود كه اصل و وجود سينما ابزار نيست كه بسياري متوجه مفهوم اين حرف نمي شدند.

- ما امروز گروه هاي بسياري را داريم كه خود را داعيه دار افكار و عقايد شهيد آويني مي دانند؛ مثل جبهه فرهنگي انقلاب، موسسه سوره و ... به نظر شما كدام گروه و جريان به تفكر و انديشه شهيد آويني نزديك تر است؟

 

سوال مشكلي است، چون محدوديت براي نام بردن وجود دارد، ولي موضوع اينست كه عده اي از كساني كه الان داعيه دار تفكر مرتضي مي باشند، در گذشته با سيد اختلاف نظر گسترده اي داشتند. براي من اصلا قابل پذيرش نيست كه برخي افراد ادعاي پيروي از مرتضي را داشته باشند؛ چرا كه برخي از همين افراد كساني بودند كه در مكه به مرتضي بسيار نزديك شدند، ولي ناگهان در زماني كه مرتضي شرايط بسيار وخيم مالي داشت او را رها كردند و فقط تماشاگر بودند و بعد از شهادت مرتضي متوجه شدند، حقوق كارمندان توسط خود او و شخصا پرداخت مي شده است.

 

به نظر من خدا مرتضي را خيلي دوست داشت كه به او توفيق شهادت داد تا زودتر از اين دنيا بربندد. به اين صورت كه گروه روايت فتح وارد منطقه آلوده به مين شدند. آقا مرتضي نفر ششم گروه بود و به دنبال نفرات جلو مي رفت. كه ناگهان مين پشت سر وي در مقابل شهيد يزدان پرست منفجر مي شود. واقعا خدا رو شكر مي كنم. من در ميان دوستان مرتضي از همه به او نزديك تر بودم. يكبار كه با مرتضي به بهشت زهرا رفتم در تمام طول سفر يك كلمه هم با يكديگر صحبت نكرديم و هر دو حال واقعا خوبي داشتيم و تنها كلامي كه ردوبدل شد هنگام خداحافظي بود. او همه هنرها را فقط براي خدا مي خواست.

 

 

به شكلي كه مرسوم است، خير. عقيده مرتضي اينگونه بود كه مي توان مفهومي اسلامي را با سينما به مخاطب رساند، ولي سينمايي كه داراي يك ژانر اسلامي باشد، مانند ژانر كمدي، ژانر وحشت و... وجود ندارد و ما نمي توانيم سينماي ديني داشته باشيم، ولي همانطور كه پيشتر هم گفتم مي توان يك مسئله ديني را با سينما بيان كرد.

وقتي به آقا مرتضي پيشنهاد داديم براي كار مستند خود اسمي انتخاب كند، ‌گفت به دليل اينكه آبشخور ما فلسفه است، نام اشراق را بر مستند مي گذاريم. كه اين نام به خاطر علاقه آقا مرتضي به فلسفه صدرايي بود.

در غيبت آقا مرتضي، مصطفي عقاد به ايران آمد و به طالب زاده گفت: شما يكي از بزرگترين مستند سازان دنيا را در ايران داريد و بايد او به جهان معرفي شود.

يكي از خصوصيات خارق العاده كارهاي مرتضي كات دادن به تصوير در حين حركت دوربين و سوژه بود كه نظر مصطفي عقاد را بسيار به خود جلب كرده بود. با اين نوع كار، مرتضي انتقادها را به جان مي خرد و با شجاعت اين كار را انجام مي دهد.

 

 

به نظر من بايد نام كارهاي آقا مرتضي را مستند الهي بناميم كه در مقابل آن مستند غير الهي مي باشد. مرتضي به اين خاطر پر آوازه و پر طرفدار شد كه به يكسري از فروع دين پراخت. من براي مرتضي دو حلقه فيلم كه از خود او گرفته بودم، بردم كه همان موقع آنها را دور انداخت و گفت موقع فيلمبرداري وضو نداشتي. مرتضي معتقد به اين بود كه ما نبايد واجب خدا را به خاطر كار مستند كه الهي بودن يا نبودن آن مشخص نيست، به تاخير بيندازيم.

 

قطعا ابتدا بايد واجب خود را انجام بدهيم تا بتوانيم در مرحله بعد در كار مستندسازي به رشد مردم كمك كنيم. مرتضي تاكيد داشت هر هفته چند مرتبه زيارت عاشورا بخوانيم. اينها به اين معني نيست كه مرتضي دست نيافتني است، خير. او هم مانند ما اشتباهاتي داشت، ولي در كار خود مسائل مختلفي را رعايت مي كرد؛ مثل وضو داشتن قبل از كار، نوشتن نريشن هاي مستند بعد از نمار شب  و....

 

مرتضي در جنگ به دنبال ابزار نبود، زيرا جنگ را انسان ها پيش مي برند و نه ابزارها و ما بايد مستند خود انسان ها را بشناسانيم، انسان هايي كه از همه اصناف و اقشار بودند. مرتضي به ما مي گفت كه براي فيلمبرداري از يك گردان بايد يك هفته در بين افراد گردان زندگي كنيم تا حس افراد گردان نسبت به دوربين و فيلمبردار تغيير كند كه همين امر موجب تغيير فضاي صحبت ها مي شود و قطعا اين نوع فيلمبرداري تفاوت هاي بسياري با هنگامي كه خبرنگاران تلويزيوني بعد از عمليات بلافاصله به مصاحبه با رزمنده ها مي پردازند، دارد.

مستند آويني، يك مستند اشراقي و الهي بود كه باز مي گردد به درونيات انسان. مرتضي در مستندها به دنبال هيجان نبود. بر خلاف كساني كه هدفشان هيجان بود. قرار نبود در مستند لحظه شهادت رزمنده اي براي هيجان بيشتر نشان داده شود. بلكه قبل از شهادت با رزمنده همراهي مي شد تا لحظه اي كه به شهادت نزديك مي شد و همچنين نريشن هاي مرتضي در راستاي تصوير بودند و حرف براي گفتن داشتند. به همين خاطر تمام اقشار و اصناف مختلف جامعه با روايت فتح رابطه برقرار كردند. بعد از جنگ حضرت آقا فرمودند كه كار خود را ادامه بدهيد كه مرتضي مي گفت از اين به بعد شيوه كار تغيير مي كند. قبلا عشق حكمراني مي كرد بر فضاي جامعه و از اين به بعد عقل حاكم است و عشق مي گويد كه جا و مكان در جنگ شأنيتي ندارد. چه مقدم جبهه چه در موخره آن.

اين حرف ها براي برخي فيلمسازان امروزي عجيب است و مثلا رابطه وضو داشتن و خوب از آب در آمدن كار را نمي داند. بله قطعا در غير اين صورت كار جور ديگري ساخته مي شد.

تاثير مسائل معنوي بر كار را من خود به عينه ديده ام. مثلا يك بار با طالب زاده به ايتاليا رفتيم و در شهر سيسيل ساكن شديم. براي مصاحبه به يك بيمارستان رفتيم كه فرد مورد نظر ما در بيمارستان حضور نداشت. سپس ما يك مسير يك ساعت الي يك ساعت و نيم را براي مصاحبه طي كرديم و متوجه شديم كيف حاوي مقدار زيادي پول و تمام فيلم هاي گذشته را در حوالي بيمارستان جا گذاشته ايم.

من به نادر گفتم گروه ما هميشه وضو داشت و نماز را مقدم بر كار كردي؛ لذا من مطمئنم كيف پيدا خواهد شد. بعد از پايان كار شب هنگام كه به هتل بازگشتيم، هنگام مراجعت به اتاق كسي فرياد زد كيف پيدا شد و من متوجه شدم دكتري كه ما قرار بود در بيمارستان با او مصاحبه كنيم بعد از ما به بيمارستان رفته بود و كيف را پيدا كرده بود.

 

اين توكل و توسل در وجود مرتضي چندين برابر وجود داشت و مثالي كه در مورد آقاي نوري زاد بيان كردم به اين خاطر بود كه مرتضي علنا به او گفته بود سراغ كار داستاني نرود و يا براي مثال به آقاي حاتمي كيا گفته بود داستاني بسازد، ولي هميشه در مسير حوادث باشد و ديگران هم به همين ترتيب.
 

مثال ديگر در مورد توكل و توسل آقا مرتضي، يكبار به ياد آورد خودكار خود را در دفتر كار جا گذاشته. به دفتر خود بازگشت، ولي من متوجه شدم او به آشپزخانه رفت تا وضو بگيرد. كمي بعد در مورد وضو سوال كردم و او گفت: وضو نداشتم كه به خودكار دست بزنم، زيرا ممكن بود دست من به ميزكار برخورد كند.

 

مرتضي به كار مستند ورود پيدا كرد، زيرا احساس كرد در اين كار مثمرثمر است، در واقع كاري كه انجام مي داد در راستاي تفكر او بود؛ تفكر او تمام و كمال تفكر حضرت امام (ره) بود. خدا مرتضي را در مقابل هجمه تمام اطرافيانش كمك كرد و هر بار كه من قصد كردم به اين هجمه ها اعتراض كنم، ‌مرتضي مانع من مي شد. اين هجمه از همه طرف چه چپ، چه راست و چه بچه بسيجي ها و چه روشنفكران متوجه مرتضي بود.

 

در آن روزها مرتضي بسيار مظلوم بود. حتي همكاران او در حوزه هنري براي برخورد نكردن با مرتضي مسير خود را تغيير مي دادند كه حتي به او سلام نكنند. مرتضي توسط دوستان دولتي و مسئولان فرهنگي هم مورد بي مهري قرار گرفت تا جايي كه واقعا مرتضي مي گفت كه كمتر از پنج دوست براي من باقي مانده است. حال با توجه به اين هجمه ها، اين طور قوي و متقن كار كردن، كار بزرگي بود.

گاهي در مورد برخي پيش مي آيد كه تمام امكانات فني و مالي محياست و فقط شروع به كار لازم است، ولي اين موضوع اصلا در مورد مرتضي صدق نمي كرد. كما اينكه من و يكي از همكارانم در افغانستان بوديم. مجروح شديم و پولي هم نداشتيم براي بازگشت با هواپيما.برخورد عجيب اين بود كه معاون وزير امور خارجه وقت مي گفت: به پرستيژ هئيت همراه وزير امور خارجه لطمه وارد مي شود اگر دو نفر زخمي با ما همراه شوند كه در نهايت ما با فروش دوربين ها به ايران بازگشتيم. در صورتي كه در مورد دو فرانسوي كه در عراق دستگير شده بودند، دولت فرانسه برخورد ديگري داشت. وقتي اين دو پس از شش ماه آزاد شدند، وزير خارجه فرانسه براي استقبال به قبرس رفت و ژاك شيراك هم سفر آمريكاي لاتين را در نيمه كاره رها كرد و براي استقبال به پاريس بازگشت و پس از استقبال باز به آمريكاي لاتين سفر كرد.

 

با اين شرايط من سعي داشتم كارها را به خوبي به سرانجام برسانم. و الان ركورد دار حضور در مناطق جنگي هستم.

 

در زمان رياست آقاي لاريجاني بر صدا و سيما، ايشان اظهار داشتند كه 300 خبرنگار تمام جنگ با عراق را پوشش دادند. پس از اين اظهار من خواستم آقاي لاريجاني را به مناظره دعوت كنم كه جعفري جلوه ممانعت كرد. من خواستم از آقاي لاريجاني بپرسم كه اين سخن شما يعني حداقل 10 اكيپ خبرنگار ايراني در عراق وجود دارند و مي دانيد در آن زمان صدام در سطح عراق مجسمه هاي بسياري داشت. سوال من اينست كه كدام يك از مجسمه هاي صدام توسط خبرنگاران ايراني به پايين كشيده شد؟ زيرا آخرين مجسمه صدام توسط گروه ما كه متشكل از من، سيد، سليم غفوري، مجيد كلهر و رضا گنجي كه در اي پي (AP) شاغل بود، فتح شد.
 

ما موفق به اين كار شديم، ولي من ناراحت بودم كه از كشورهاي مختلف خبرنگاران متعدد شركت كرده بودند، ولي از دو تيم ايراني فعال در سليمانيه يك نفر در اين مراسم حضور نداشت. به همين خاطر بود كه من قصد مناظره داشتم و الان هم اعلام مي كنم در رابطه با آسيب شناسي خبر در صدا و سيما حاضر به مناظره هستم.

منازعه اي كه سر فيلم خنجر و شقايق پيش آمد را يادآور مي شوم. مستندي بود كه من همراه آقاي طالب زاده و صدري در بوسني تهيه كرديم و بعد سيد مرتضي بر روي آن نريشن گفتند. مرتضي مي گفت كه شما نتوانستيد آنطور كه بايسته است جنگ را نشان دهيد، در واقع در مقابل برنامه ريزي كه دشمن براي جنگ كرده بود، ‌هيچ كاري انجام نداده بوديم.

 

براي مثال در عراق 85% مردم در جنگ شركت كردند، ولي اين حضور در ايران 25% بود و اين در شرايطي است كه كسي كه پنج بار اعزام شده بود در واقع پنج نفر محسوب شده بود؛ لذا وقتي بسيجي ها به شهرها بازگشتند، كسي متوجه حرف آنها نمي شد و آنها هم مفهوم كلام شهري ها را درك نمي كردند. اين بود كه بين اين دو قشر فاصله افتاد كه مرتضي آن زمان را دهه عشق مي نامد و زمانه حال را دهه عقل مي نامد و لازم است كه در اين دهه به ريسمان الهي چنگ بزنيم و من از استاد خودم آموختم كه اگر مي خواهيم تاثير گذار باشيم و كارها به خوبي انجام شود (خصوصا در مورد مستند) بايد به اصول پايبند باشيم.

 

مرتضي معتقد بود تمام عالم در حال ذكر خداوند است و همه موجودات چه جماد و چه نبات در حال تسبيح اند. وقتي گفته مي شود شهابي از فلان منطقه شهابي مي گذرد به اين خاطر است كه راه آسمان حق مي باشد و بايد از آن نقطه عبور كند؛ لذاست كه مي بينيم روس ها فضاپيماهاي خود را فقط از نقطه اي خاص در قزاقستان مي توانند وارد فضا بكنند.

مرتضي مي گفت كه اذكار هم از دالاني خاص به آسمان مي روند. اذكاري كه انسان به دو گونه آن را دارد. يكي ذاكر با لذات كه تمام سلول هاي بدن در حال ذكرند و ديگري ذكر به لسان مي باشد. پس انسان دو برابر موجودات ديگر ذكر خدا مي كنند، ولي موجودات ديگر ذاكر با لذات اند. مثلا به من مي گفت كه دوربين تو در حال ذكر است و دست تو هم دائم ذاكر خداست. حال اگر اين دو ذكر با ذكر تو همراه شود، اينها از دالاني بالا مي روند و در عالم بالا با هم رابطه برقرار مي كنند كه در نهايت چيزي شكل مي گيرد كه من آن را مستند اشراق مي نامم. اين چيزي بود كه مرتضي در روايت فتح انجام داد و در نهايت جواب هم گرفت و هميشه وقتي آمار مي گرفتند روايت فتح جزو كارهايي بود كه ديده مي شود.

- منشاء درد و دغدغه شهيد آويني چه بود و اگر بخواهيم آن را به نسل امروز منتقل كنيم چه بايد كرد؟

 

دغدغه مرتضي دغدعه دين بود.

 

يكبار در لاهور بوديم بحث شهادت پيش آمد. دور هم جمع بوديم كه صابر گنجي كه بعدها ترور شد و به شهادت رسيد به مرتضي گفت: آقا مرتضي باب شهادت هم بسته شد. مرتضي گفت: خير اينطور نيست؛ لباس شهادت يك لباس تك سايز است. در هر زمان و مكان سايز تو به اندازه ي لباس شهادت برسد، يقين بدان خدا تو را با شهادت مي برد.

 

الان اگر بخواهيم بگوييم دغدغه مرتضي چه بود، بايد بگوييم دغدغه او همانند بخشي از دغدغه حضرت آقا مي باشد. يعني مسئله فرهنگي. او معتقد بود در مسئله فرهنگي ما بايد مهاجم باشيم و اگر به لاك دفاعي فرو برويم، يقينا روز شكست ما خواهد بود. مانند آنچه در فتنه 88 رخ داد. ما در اين ماجرا پيروز ميدان نبوديم. آنها شكست خوردند، ولي ما  آسيب ديديم و اينطور نيست كه ما بگوييم در غائله 88 ما مصون مانديم.

با اينكه در اين فتنه چهره دوم برخي افراد مشخص شد، ولي ما پيروز ميدان نبوديم. انقلاب مسير خود را طي مي كند و دائما افرا غربال مي شوند و قطعا عده اي مي مانند. مانند بسيجي ها كه بعد از جنگ عده اي ماندند و مقاومت كردند، عده اي به دنبال پول و مقام رفتند و عده اي هم پشيمان شدند.

مسير انقلاب، مسير دشواري است و لازمه تداوم حركت در آن چنگ زدن به ريسمان الهي است. در غير اين صورت سقوط خواهد كرد. كما اينكه ما افراد بسياري را داشته ايم كه ريزش كرده اند و گرداب هاي موجود در مسير آنقدر قوي بودند كه آنها را در خود فرو بردند؛ افرادي مانند نوري زاد كه وقتي نزد مقام معظم رهبري بوديم خطاب به ايشان مي گفت: مولاي من، ‌امام من و ... جوري سقوط كرد كه الان جز سران ضد انقلاب است.

- به نظر شما هم اكنون كه 18 سال از شهادت شهيد آويني مي گذرد، تا چه حد توانسته ايم تئوري هاي شهيد آويني را بفهميم و به آن عمل كنيم؟

من احساس مي كنم، ما برخي از پيام هاي مرتضي را دريافت نكرديم. چه در بحث تهاجم فرهنگي، چه در حوزه هاي توليد، چه در بحث نوع نگاه به سينما و ارائه سينما به دنيا. ما هم اكنون بايد در حوزه فرهنگي به جايي مي رسيديم كه توانايي اين را داشتيم كه اگر كشوري از ما تعدادي كارگردان مي خواست، ما افرادي را داشته باشيم كه به صورت تئوريك مباني سينماي انقلاب اسلامي را  درس بدهند، اما متاسفانه ما در اين حوزه ضعف داريم. ضعف در اينكه افرادي باشند كه نظر انقلاب اسلامي را در مورد سينما و صورت كلي هنر تبيين كنند.

 

ما به نقطه مطلوب مرتضي نرسيده ايم. در مورد مرتضي دچار افراط و تفريط شده ايم. گاهي آنقدر در مورد او افراط شده است كه دانشجو او را فردي دست نيافتني مي انگارد و در واقع با كارهاي خودمان راه نقد را بر كارهاي مرتضي بسته ايم.

 

اگر ما بگوييم مي خواهيم الان كاري مانند روايت فتح بسازيم قطعا دچار اشتباه شده ايم، زيرا اين نوع كار براي زمان خود بوده است. همانگونه كه ابتدا آقا مرتضي از آهنگ در كارهاي خود استفاده نمي كرد، ولي بعد در كار سراب از موسيقي حتي غربي استفاده مي كند.

بايد گروهي به بررسي ابعاد شخصيت شهيد آويني بپردازند و نظرات ايشان وارد سينما شود كه هنوز خيلي از اين اقدامات هرگز محقق نشده است.

امروزه كساني به ظاهر علم شهيد آويني را به دست گرفته اند كه قطعا اگر او زنده بود، كاملا با آنها مخالف بود. هم اكنون اگر او زنده بود و از او مي پرسيدند كه ما زير جنازه تو را بگيريم و يا در افغانستان يا تاجيكستان به دنبال كار باشيم، قطعا مي گفت به كار خود برسيد. در آن زمان كساني بودند كه مي خواستند شمع وجود مرتضي را خاموش بكنند.
 

ولي الان به خواست خدا آتشي شده كه فراگيري زيادي پيدا كرده است و حتي به خارج از مرزهاي ما هم نفوذ كرده است.

 

اگر ما كارهاي او را ترجمه كنيم و فيلم هاي او را به همه نشان دهيم، تفكرات او در ميان جوامع شرقي و غربي جاي خود را پيدا مي كند.

 

قطعا كار گذشته خود را ادامه مي داد؛ چرا كه هميشه به مستند نگاه ويژه اي داشت، ولي ممكن بود به سينماي داستاني هم بپردازند، اما قطعا چون سينماي مستند به آموزه هاي ما نزديك تر است، تاكيدشان مستند بود.

- مدتي است كتاب هاي شهيد آويني ديگر چاپ نمي شود. تحليل شما چيست؟

 

بله. من هم اين احساس را داشتم كه مدتي است كه كارهاي مرتضي چاپ نمي شود. به هر حال يا برادر ايشان يا همسر يا موسسه و يا موسسه روايت فتح بايد متولي اين كار بشود.

 

اين كمبود كتاب هاي شهيد آويني در حالي مي باشد كه ما به تعداد بالا در حال چاپ كتاب هايي مربوط به فيلمنامه هاي فيلم هاي غربي هستيم و كتاب هايي مانند ارباب حلقه ها، هري پاتر و.... را چاپ مي كنيم كه اين موضوع به ضرر فرهنگ ماست.

ما بايد كتاب هايي را چاپ كنيم در رابطه با اينكه نظريات شهيد آويني درباره عكاسي، فيلم داستاني و... چه بود و به چه دليل مرتضي به هيچكاك علاقه داشت و او را استاد خطاب مي كرد

 

اين ها مطالبي است كه در رشته هاي هنر به دنبال آن هستند.

 

چرا مرتضي از فيلم هاي بدون قصه كه تحت عنوان فيلم هاي معناگرا ساخته مي شود، بيزار بود؟ كه متاسفانه از اين نوع فيلم ها با تفكرات آقاي كيارستمي در سينماي ايران باب شد و مسير شتاب زده اي به خود گرفت و متاسفانه عده اي به دنبال رواج سينماي بدون قصه افتادند.

مرتضي در مورد فيلم عروسي خوبان ساخته مخملباف در آن زمان مي گفت كه نفاق در اين فيلم موج مي زند. كه ما بعد ديديم كه در فتنه 88 مخملباف رسما با ساز غربي ها مي رقصيد و به جايي رسيد كه در نهايت يك فيلم مستهجن ساخت.

 

 

تمام لحظات كه با مرتضي بودم خاطره بود. الان خاطره اي در ذهن ندارم.

 

/انتهاي پيام/