اسلامي كردن علوم انساني كار دانشگاهيان نيست

موضوع اسلامي كردن علوم انساني مسئله اي است كه نه تنها مورد تاكيد مقام معظم رهبري بوده است بلكه ضرورت آن در سال هاي اخير از سوي بسياري از صاحبنظران اعلام شده، اما در اين بين اينكه هر يك از رشته هاي علوم انساني در وضعيت فعلي تا چه ميزان برگرفته از مباني اسلامي است، جاي بسي توجه و تامل دارد.

 

از اين رو گفت و گويي با دكتر سيد علي اكبر افجه اي، استاد گروه آموزشي مديريت دانشگاه علامه طباطبايي كه نخستين مقاله و كتاب در زمينه مديريت اسلامي را به چاپ رسانده، انجام داده ايم.

 

«خبرگزاري دانشجو»: به نظر شما آيا به طور كلي ضرورتي براي بومي سازي و اسلامي كردن علوم انساني  وجود دارد؟

 

افجه اي: اسلامي كردن علوم انساني موضوع تازه اي نيست و از امور واجبي است كه از ابتداي انقلاب مورد توجه بوده است و هيچ شكي در آن وجود ندارد، اما در خصوص بومي كردن بايد ديد كه تعريف بومي كردن چيست؟ آيا منظور از اين امر مديريت امر به شيوه ايرانيان و كارگزاران ايران باستان است؟ آيا منظور توجه به عادات محلي، قومي و طايفه اي است؟‌ كه در مورد اول بايد گفت كه مردم چون سيره پادشاهان گذشته را قبول نداشتند، انقلاب كردند و در مورد دوم نيز چنين مديريتي مانع از تحقق شايسته سالاري خواهد شد.

 

همچنين برخي ديگر مديريت بومي را همان مديريت ملي گرايي مي دانند بر همين اساس در حال حاضر هنوز تعريف روشني از تعريف مديريت بومي وجود ندارد و از نظر من مديريت يا علمي است يا اسلامي؛ به اين معنا كه يا مبتني بر عقل است يا مبتني بر وحي و ايده آل ترين و كامل ترين مديريت،‌ مديريت مبتني بر وحي است؛ چرا كه وحي عقل را نيز در بر مي گيرد.

 

«خبرگزاري دانشجو»: آيا اسلامي كردن علوم انساني در تمامي رشته هاي اين علوم بايد به يك نسبت صورت گيرد؟

 

افجه اي: در رشته هاي مختلف علوم انساني، اسلامي كردن علوم و منابع نسبت هاي متفاوتي دارد، برخي از رشته ها فرهنگي محض بوده و با آداب، عادات، رسوم و ارزش هاي ديني آميخته اند كه اين رشته ها سهم و اهميت بيشتري در اسلامي سازي دارند و در برخي ديگر از رشته ها به دليل برخي از تفكرات مانند سكولار و جدايي دين از سياست، تفكراتي مخالف وحي بيان شده كه بازنگري اين متون نيز ضرورت دارد، اما برخي ديگر از متون نيز نه مخالف عقل بوده و نه مخالف وحي؛ به اين معنا كه مبتني بر عقل بوده، اما مخالف شرع نيست، بر همين اساس براي اسلامي كردن متون بايد نسبت را در هر درس رعايت كنيم.

 

«خبرگزاري دانشجو»: آيا دروس و منابعي كه مبتني بر عقل هستند، ولي مخالف شرع نيستند لزومي براي بازنگري و اسلامي كردن ندارند؟

 

افجه اي: در صورتي كه اين دروس مبتني بر وحي شود، قطعا يك مرحله بالاتر خواهد بود؛ ‌چرا كه وحي بالاتر از عقل است و برخي از اصول كه ممكن است در عقل نيامده باشد، روش ها و راهكارهاي آن در وحي بيان شده باشد،‌ لذا اسلامي كردن اين علوم نيز مي تواند باعث رشد و ارتقاي آن شود.

 

«خبرگزاري دانشجو»: به طور مشخص مباني و نظريات رشته مديريت تا چه حد مبتني بر مباني بومي و اسلامي است؟

 

افجه اي: در زمينه بومي بودن منابع كه تعريف مشخصي از آن وجود ندارد، از بابت اينكه متوني كه در اين رشته تدريس مي شود مطابق وحي و آموزه هاي قرآني باشد، ‌اطميناني وجود ندارد.

 

«خبرگزاري دانشجو»: با توجه به اينكه اين متون مبتني بر آموزه هاي اسلامي نيست، پس چرا در جامعه اسلامي تدريس مي شود؟

 

افجه اي: در حال حاضر اين متون با وجود عدم مطابقت با آموزه هاي اسلامي بر اساس مباني و آموزه هاي عقلي بوده و عقل نيز به هيچ وجه در وحي نفي نشده است و فعلا به دليل نبود مباني مبتني بر اسلام بايد از اين منابع استفاده كرد، البته ممكن است اگر همين متون توسط يك متخصص علوم اسلامي بررسي شود،‌ايراداتي به آن وارد شود.

 

برخي از متفكران و استادان نيز معتقدند كه اين اصول و مباني با وجود اينكه مبتني بر عقل است، به دليل اينكه از غرب گرفته شده، اسلامي نيست و نبايد در جامعه اسلامي استفاده شود و بر اين اساس بحث درست يا غلط بودن استفاده از اين متون مسئله اي است كه همواره مورد اختلاف بسياري از متفكران و استادان حوزه و دانشگاه بوده است.

 

«خبرگزاري دانشجو»: به كارگيري نظريات و مباني غربي كه براي اين جوامع پيش بيني شده است در جوامع اسلامي چه مشكلاتي را به همراه خواهد داشت؟

 

افجه اي: در مباني غربي هدف افزايش سود و درآمد است، در يك جامعه اسلامي ممكن است هدف تنها رضاي خداوند باشد كه در اين صورت در اهداف مغايرت خواهد بود. ولي ممكن است در جامعه اسلامي نيز هدف افزايش درآمد و سود باشد، اما در اين مورد نيز روش ها و راه هاي افزايش درآمد متفاوت خواهد بود، لذا بايد ديد كه چگونه و با چه روش هايي به اداره امور بپردازيم كه علاوه بر توجه به اهداف اسلامي و معنوي، مسائل مادي نيز مورد توجه قرار گيرد كه هنوز در اين زمينه روش هاي كاري ديده نشده است؛ به طوري كه در حال حاضر بسياري از افراد معتقدند كه قانون كار فعلي مانع از سرمايه گذاري و افزايش توليدات و خدمات مي شود، ولي برخي ديگر بر اين باورند كه اين قانون، قانوني اسلامي است و بر همين اساس اختلافاتي در اين زمينه بوجود مي آيد، در حالي كه مباني و متون اسلامي بايد راهگشا بوده و حتي بيش از متون مبتني بر عقل راه هاي پيشرفت را ارائه دهد.

 

 

«خبرگزاري دانشجو»: اين روش ها بايد توسط چه كساني ارائه شود و چرا استادان اين نظريات را به چالش مي كشند؟

 

افجه اي: ارائه روش هاي اسلامي، موضوعي است كه از ابتداي انقلاب تاكنون مورد تاكيد بوده و در اين زمينه بايد گفت كه اسلامي كردن علوم انساني كار دانشگاه و دانشگاهيان كه مباني غربي را آموزش ديده اند، نيست؛ چرا كه اين افراد نه تخصص اين كار را دارند نه دانش آن را، لذا استادان حوزه هاي علميه بايد در اين زمينه وارد عمل شوند.

 

«خبرگزاري دانشجو»: آيا ناسازگاري اين مباني با فرهنگ كشور ما، باعث بروز مشكل نمي شود؟

 

افجه اي: در حقيقت يكي از مهمترين رسالت هاي علم مديريت سازگار كردن افراد با فرهنگ سازمان و جامعه است و حتي در حوزه اسلامي نيز نمي توان فرهنگي را ارائه كرد كه هيچ اختلافي با فرهنگ و افراد نداشته باشد، اما در زمينه اسلامي كردن و سازگار كردن اين مباني با متون اسلامي وظيفه اصلي بر عهده حوزه هاي علميه است و رهبر معظم انقلاب نيز به كرات در سخنراني هاي خود مسئوليت اسلامي كردن علوم انساني را به عهده حوزه هاي عمليه دانسته اند؛ چرا كه اسلامي كردن علوم بدون فعاليت متخصصان مربوطه امكان پذير نيست كه متاسفانه تاكنون حوزه هاي علميه در اين خصوص همكاري لازم را نداشته و هيچ گام موثري را برنداشته اند.

 

استادان حوزوي بايد با فعاليت گسترده خود و با همكاري دانشگاه ها سه ركن اصلي در اسلامي كردن علوم انساني شامل؛ منابع، استادان و تصويب برنامه هاي درسي را تامين كنند؛ چرا كه از دانشگاهياني كه تحصيل كرده غرب و آموزش ديده مباني غرب هستند، نمي توان انتظار اسلامي كردن علوم را داشت.

 

«خبرگزاري دانشجو»: حوزه هاي علميه و استادان حوزوي چگونه مي توانند در اين زمينه اقدام كنند؟

 

افجه اي: در حال حاضر يكي از مشكلات اين است كه بسياري از استاداني كه درس مديريت اسلامي را تدريس مي كنند، در واقع تخصص اين كار را ندارند و مشكل كمبود استاد براي تدريس دروس اسلامي نيز از نكاتي است كه بايد مورد توجه قرار گيرد. بر همين اساس استادان برجسته حوزه مي توانند با برگزاري كلاس هايي براي دانشجويان دكتري حتي بصورتي كه دانشجويان چند دانشگاه در يك كلاس و يك دانشگاه حاضر شوند، به تدريس مباني اسلامي در رشته هاي تخصصي بپردازند؛ چرا كه در صورتي كه استاد دانش و تخصص لازم را نداشته باشند، نه تنها مشكلي حل نمي شود، بلكه مشكلات ديگري نيز اضافه خواهند شد.

 

همچنين در همين كلاس ها استادان حوزوي مي توانند به تربيت و آموزش استادان نيز بپردازند و از اين طريق تهيه منابع، تربيت مدرس و تدوين برنامه ها به درستي توسط متخصصان حوزوي صورت مي گيرد.

 

«خبرگزاري دانشجو»: آيا  تاكنون اقدامي در جهت افزايش همكاري حوزه ها در اين خصوص و تربيت استادان براي تدريس علوم اسلامي صورت گرفته است؟

 

افجه اي: در گذشته نيز همكاري حوزه و دانشگاه مورد تاكيد بوده و اقداماتي چون تاسيس دانشگاه تربيت مدرس براي تربيت مدرسان علوم اسلامي و ايجاد سازمان سمت براي تدوين كتاب هاي درسي دانشگاهي با ريشه اسلامي صورت گرفت كه البته اين اهداف محقق نشد.

 

 

«خبرگزاري دانشجو»: ميزان توجه و انتشار كتاب هاي اسلامي پس از انقلاب نسبت به گذشته چه تغييري كرده است؟

 

افجه اي: قبل از انقلاب اسلامي ميزان كتاب هاي ترجمه شده به زبان فارسي از رشته مديريت حدود 50 جلد بوده است كه اين رقم پس از انقلاب به بيش از 5000 جلد كتاب رسيده است و اين آمار نشان مي دهد كه پس از انقلاب نيز كتاب هاي ترجمه اي بيشتر مورد توجه قرار دارد.

 

با اين حساب بايد گفت كه اگر سرمايه اي كه صرف ترجمه كتاب ها شده روي اسلامي كردن اين علوم صرف مي شد، تاكنون مشكل اسلامي كردن علوم انساني حل شده بود و در حال حاضر شاهد افزايش روز افزون كتاب هاي ترجمه اي نبوديم.

 

در اين راستا سازمان سمت بايد كتب و متون با مباني اسلامي را نسبت به كتاب هاي ترجمه اي در اولويت قرار دهد، در حالي كه در حال حاضر متون ترجمه اي بسيار راحت تر و بهتر از متون اسلامي به چاپ مي رسند به همين دليل وزير علوم و مسئولان مربوطه بايد حمايت از كتب اسلامي را در اولويت برنامه هاي خود قرار دهند و البته وزير علوم فعلي و وزراي علوم سابق و مسئولان ذيربط بايد در خصوص اسلامي كردن علوم انساني و تربيت اساتيد و تهيه منابع مربوطه در برابر مجلس پاسخگو  باشند.

 

«خبرگزاري دانشجو»: در حال حاضر چند واحد از دروس رشته مديريت مبتني بر مباني اسلامي است؟

 

افجه اي: در حال حاضر در واحدهاي درسي رشته مديريت تنها يك درس سه واحدي مديريت اسلامي از مجموع 140 واحد، مبتني بر اسلام و مباني اسلام است كه اين دروس در مقطع كارشناسي ارشد نيز اصلاً وجود ندارد، البته نكته مهم اين است كه در صورتي كه منابع و اساتيد متخصص در حوزه علوم اسلامي وجود نداشته باشد، ارائه نشدن آن درس‌ها بهتر خواهد بود؛ چرا كه عدم ارائه درست اين دروس دانشجويان را نسبت به مباني ديني بدبين خواهد كرد.

 

خبرگزاري دانشجو: در رشته مديريت چه اصولي در مباني ديني و اسلامي براي جايگزيني وجود دارد؟

 

افجه اي: از نظر اعتقادي كه قطعا مباني لازم در دين وجود خواهد داشت، اما از نظر تخصصي بايد متخصصان حوزوي به ارائه و تبيين نظريات و مباني جايگزين بپردازند، به عنوان مثال در حيطه نظارت و كنترل، ترس از خدا مهمترين عامل كنترل انسان و در حيطه انگيزش، انگيزه الهي بالاترين انگيزه براي افزايش كارايي خواهد بود./انتهاي پيام/