شيعيان نگاهبانان نهر جاري حديث در طول تاريخ هستند

گروه معارف «خبرگزاري دانشجو»؛ حدیث منبع عظیم قانون‌گذاری و فرهنگ اسلامی شیعیان است. اگر از طبقه صحابه که دانش آنان منحصر به کتاب و سنت بود، بگذریم، عالمان دانش های اسلامی، همه از حدیث بهره وافی داشتند و بالاخره حدیث، مایه و پایه همه علوم متداول بود.

اهمیت حدیث به قدری است که بدون آن، نه معارف بلند اسلامی به طور کامل قابل شناخت است و نه حقوق و اخلاق عالیه دینی ما، از این رو پیامبر اکرم (ص) و دیگر معصومین (ع) از آن تمجید فراوان به عمل آورده و با تعبیرات مختلف، مردم را ترغیب به تعلیم، تعلم، حفظ، کتابت، قرائت، روایت و درایت آن نمودند.

 

امام صادق (ع) می‌‌فرمایند:

«اعرفوا منازل الناس منا علی قدر روایاتهم عنا»؛ «منزلت های مردم را نزد ما، به مقدار روایاتشان از ما بدانید.»( بحارالانوار،ج 2، ص 150)

 

 

برخلاف دیدگاه اهل سنت که نگارش حدیث را از اواسط قرن دوم هجری آغاز کردند، پیروان اهل بیت (ع)، همواره درصدد نقل و تدوین حتی در زمان حیات پیامبر (ص) بودند و از این نظر لااقل یک قرن، شیعه در تدوین و کتابت حدیث از اهل سنت جلوتر است. به قول ذهبی در «میزان الاعتدال»؛ اگر تلاش این گروه (شیعه) نبود، تمام آثار نبوی از بین می‌رفت و مفسده بزرگی در دنیای اسلام پدید می‌آمد.
 

شهید مطهری نیز در این باره می‌گوید:

«با اینکه اهتمام به استماع و ضبط و نقل احادیث، هم در میان عامه وجود داشت و هم در میان پیروان اهل بیت، یک تفاوت اساسی در قرن اول هجری میان عامه و میان پیروان اهل بیت بود و آن این که، مدت یک قرن به پیروی از دستور خلیفه دوم و نظر برخی صحابه دیگر، نوشتن و کتابت حدیث را مکروه می‌شمردند... ولی پیروان اهل بیت از همان صدر اول، همچنانکه نسبت به استماع و ضبط و نقل احادیث، اهتمام می‌ورزیدند، نسبت به کتابت آنها نیز اهتمام داشتند.»

 

 

از زمان پیامبر اکرم (ص)، شخص علی بن ابیطالب (ع) و فاطمه زهرا (س) و ارادتمندانشان از قبیل سلمان، ابوذر، ابورافع و دیگران، تقید به نقل و تدوین حدیث داشتند، که شهید مطهری در این باره می‌گوید:
 

«اولین و دومین کتاب حدیثی شیعه یکی کتابی است به خط علی (ع) که در نزد ائمه اطهار (ع) بوده و ائمه گاهی آن را به دیگران ارائه می‌داده‌اند و یا از آن نقل می‌کرده‌اند که در کتاب علی، چنین آمده است، دیگر کتابی است به نام «مصحف فاطمه (س)» از این دو کتاب که بگذریم، اولین کتاب حدیثی کتاب ابورافع، غلام آزاد شده رسول خداست که در سنن و احکام و قضایا، نوشته است.»
 

بعد از این نیز، خاندان پیغمبر و پیروانشان در حفظ و تدوین حدیث همان راه را ادامه دادند، به طوري که در زمان امام صادق (ع) بیش از چهار هزار محدث در موضوعات مختلف جزء شاگردان آن حضرت مشغول استفاده بودند و چهارصد کتاب به نام «اصول اربعمأة» تدوین کردند.

 

به هر حال اصحاب ائمه از زمان امیرالمؤمنین (ع) تا زمان حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در علوم اسلامی بیش از 6هزار و ششصد کتاب نوشتند.

قرن چهارم و پنجم ، عصر طلائی حدیث برای مسلمانان
 
باید توجه داشت که مکتوبات حدیثی عصر پیامبر (ص) و ائمه (ع) در ابواب مخصوص و مسائل محدودی بوده است؛ زیرا با حضور پیشوایان دین و امکان مراجعه به آن ذوات مقدس، جهت رفع مشکلات شرعی، انگیزه‌ قوی و نیرومندی برای تدوین جوامع حدیثی، که در بردارنده همه ابواب مختلف دینی از قبیل عقاید، احکام و اخلاق باشد، موجود نبود.
 

اما با آغاز غیبت امام مهدی (عج) نیاز به تدوین و گردآوری مجموعه‌های بزرگ حدیثی به شدت احساس می‌شد.

 

تلاش اهل سنت در این عصر به قدری چشمگیر بود، که می‌توان گفت: اهل سنت هر چه دارد، از این عصر دارد.در این دوران بود که کتاب‌های شش‌گانه حدیثی اهل سنت (صحاح سته) تدوین شد.

اما جامعه تشیع در این زمان که امام معصوم (ع) را در پرده غیبت داشت، احتیاج شدیدی را احساس می‌کند که آنچه در متن و واقع اصل دین است، بداند و مورد اعتقاد و عمل قرار دهد، و زوائد و پیرایه‌هايی که به آن بسته شده، کنار گذاشته و دور بریزد. به همین جهت علماء شیعی، به تدوین کتاب های روایی همت گماشته، که از آن میان «کتب اربعة» از اهمیت والائی برخوردار می‌باشد.
 
این دوره با حرکت علمی «کلینی» آغاز شد، تا مکتب حدیث نگاری اهل بیت را پی نهد و با تلاش های پیگیر «صدوق» بنای مستحکم ضبط و نشر حدیث را بر آن مکتب بنیان نهاد و «شیخ طوسی» نیز این حرکت را ادامه داد تا کتب اربعة را تکمیل نمایند.
 

اما کتب اربعة عبارتند از:
1.  «کافی»: این کتاب تالیف ثقة الاسلام کلینی است. شخصیتی که همه علمای رجال، وی را توثیق کرده‌اند.
2.  «من لایحضره الفقیه»: این کتاب دومین جامع حدیثی معتبر شیعه است و مؤلف آن شیخ صدوق می‌باشد.
3.4   «تهذیب الاحکام» و «الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار»: این دو کتاب که به تهذیبین معروف‌اند، تالیف شیخ طوسی می‌باشد.

 

 

پس از گذشت دوران این سه بزرگوار، تلاش علمی و تحقیقی در موضوع گردآوری، تدوین و تالیف حدیث رو به خاموشی نهاد، تا اینکه پس از گذشت پنج قرن سکوت زمستانی، در قرن یازدهم هجری، بزرگان و نوابغی از عالم تشیع به این امر مهم همت گماشته، با استفاده از زمینه مناسبی که در پرتو حکومت صفویان به وجود آمده بود، تلاش فراگیری را در این باره پی‌گرفتند.
 

پیشگامان این تحول عظیم و پیام‌آوران این بهار با صفا، بزرگانی چون علامه مجلسی، علامه بحرانی و شیخ عاملی بودند. علامه مجلسی با تدوین و نگارش مجموعه عظیم «بحارالانوار» خدمت بزرگی به اسلام کرد.

«بحارالانوار» به منزله دائرة المعارف حدیث است که در آن بسیاری از مسائل دینی مورد بحث قرار گرفته است. علامه سیدهاشم بحرانی نیز عمر شریفش را وقف جمع‌آوری، تصحیح و تدوین احادیث نمود.
 

منبع :سايت پژوهشكده باقرالعلوم./انتهاي پيام/