برآورد موقعیت سیاسی- اجتماعی مسلمانان در روسیه

گروه بین الملل «خبرگزاری دانشجو»؛ اسلام (به معنای اطاعت و تسلیم در برابر خداوند) یکی از گسترده ترین دین ها در میان تمام ادیان دنیا است. جوامع مسلمانان در بیش از 120 کشور جهان به چشم می خورد و جمعیتی بیش از یک ملیارد نفر را در خود متحد می‌کند. در 35 کشور مسلمان، غالب جمعیت کشور و در 29 کشور، پیروان اسلام تعدادی کمتر اما موثر را تشکیل می‌دهند. در 28 کشور جهان، اسلام دین دولت یا دین رسمی به شمار می رود که از آن میان می توان به ایران، مصر، کویت، عراق، مراکش، پاکستان، عربستان سعودی و ... اشاره کرد. غالب جمعیت مسلمانان در آسیای غربی، جنوبی و جنوب شرقی و همچنین آفریقای شمالی متمرکز شده‌اند. 
 
کشور روسیه با نام رسمی فدراسیون روسیه پهناورترین کشور جهان است که در شمال اوراسیا قرار دارد. این کشور  ۱۴۱ ملیون نفر جمعیت دارد که 19 ملیون و 700 هزار نفر از آنها مسلمان هستند. اسلام دومین دین بزرگ در جمهوری فدراتیو روسیه محسوب می‌شود.
 
بیشتر مسلمانان در مناطقی بین دریای سیاه و دریای خزر زندگی می‌کنند: اورال، اطراف رود ولگا در سیبری و قفقاز شمالی. پرجمعیت‌ترین گروه آنها تاتارها هستند. ۹ جمهوری مسلمان‌نشین بخشی از فدراسیون روسیه را تشکیل می‌دهند و اسلام دومین دین روسیه عمیقاً در تاریخ روسیه ریشه دارد.
 
اسلام در روسیه دارای بیشینهٔ تاریخی بالایی است. اولین مسلمانان روسیه را داغستانی‌ها (در ناحیهٔ دربند) را تشکیل می‌دادند که پس از فتوحات عرب‌ها در قرن ۸ هجری به اسلام گرویدند. ولگا بلغار اولین استان مسلمان‌نشین روسیه بود که تاتار‌ها از آنجا اسلام آوردند. سپس بسیاری از ترک‌های اروپا و قفقاز به اسلام گرویدند.
 
تاریخ مسلمانان روسیه:
 
پیشینه ورود اسلام به روسیه به قرن ۸ قمری باز می‌گردد و نتیجهٔ آن جمعیتی حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیونی مسلمانان در روسیه فعلی است.

حضور اسلام در روسیه پس از فتح خان قازان در سال ۱۵۵۲ میلادی گسترش یافت. فتوحات روسیه در سده ۱۸ و ۱۹ میلادی در شمال ناحیهٔ قفقاز سبب شد تا بسیاری از مسلمانان داغستان، چچن، اینگوش و استان‌های دیگر به روسیه بپیوندند. فتح چرکس و آبخاز باعث شد تا مردم این نواحی به مکان‌های دیگر مهاجرت کنند. پس از تصرف ناحیهٔ شمالی قفقاز توسط امپراتوری روسیه، و فتح شمال قفقاز سبب شد تا ایالت‌های مستقل آسیای میانه و آذربایجان نیز که مسلمان‌نشین بودند به روسیه بپیوندند.

قرآن برای اولین بار در سال ۱۸۰۱ در قازان چاپ و منتشر شد. از رویدادهای مهم در تاریخ اسلام در روسیه، جنبش ویسی است که در سده ۲۰ آغاز شد. حزب اتفاق المسلمین نمایندهٔ اقلیت مسلمان روسیه در دوما بود.
 
اسلام همبستگی قومی را بین ملیت های روسیه، تاتار، باشقیر، چچن، اینگوش، كاباردینا، داغستان و سایر ملیت ها ممكن ساخت. اسلام توانست ویژگی های منحصر بفرد ملی را برای آنها حفظ كند.
امروز مسلمانان روس متعلق به 40 قومیت هستند. عمده ترین آنها تاتارها هستند (بیش از 5 میلیون و4 درصد از جمعیت روسیه كه پس از روس ها جایگاه دوم را دارند)، باشقیری ها (بیش از یك میلیون) و چچن ها (در حدود یك میلیون). 
 

مسلمانان روسیه: دوره شوروی
 
با واقعه سال 1917، موقعیت مسلمانان روسیه کاملا تغییر کرد. دهه اول حکومت شوروی، و پس از آن، اتحاد جماهیر، حوادث پر تلاطم نظامی- سیاسی و تغییرات بنیادین اقتصادی به دنبال داشت. به همین خاطر معتقدین دینی دستشان از حکومت کوتاه شد.
 
سال 1927، مبارزه اساسی با دین آغاز شد: تمام مدارس دینی تعطیل شد و برنامه های مدارس تغییر کرد، برنامه ها بر اساس اصول بی دینی تنظیم شد، و مساجد را تخریب کردند، به همین خاطر تعداد علمای دینی به شدت کاهش یافت. رییس مرکز دینی اداره امور مسلمین در سال 1930 در این خصوص اظهار داشت: «تمام سازمان¬های دینی مسلمین در شرف انهدام کامل و یا برچیده شدن از روی زمین پیش می روند. 87% محتسبات (مراکز منطقه ای مسلمانان)، از 12000 مسجد، بیش از 10000 بسته شده و از 90 تا 97% امامان و موعظه کنندگان اجازه ترویج دین و فرهنگ سلب شده است».

 

برای اولین بار از زمان حضور اسلام در روسیه، مبارزه سخت ایدئولوژیک علیه این دین آغاز شد که هدف آن ریشه کن کردن آگاهی دینی در مردم بود. وظیفه این کار بر عهده سازمان های دولتی حکومت شوروی بود که کار خود را با کنترل شدید و همه جانبه بر فعالیتهای مساجد و سازمان های مذهبی مسلمانان آغاز کردند.

 

در دوره شوروی، موقعیتی کاملا متفاوت و متناقض در جامعه نسبت به دین بوجود آمده بود. فردی که اعتقادات خود را حفظ می‌کرد و آداب اسلام را به جای می آورد، خائن به حساب می‌آمد. رفتن به مسجد ممکن بود باعث شود که فرد را به دادگاه بکشانند، وی را از محل تحصیل اخراج می‌کردند، امکان قرار گرفتن در پست مناسب برای خطوط تولید را از وی می گرفتند. جوانان در حال تحصیل و افراد تحصیل کرده به ندرت به مسجد می رفتند، اما معتقدین هر جمعه پنهانی در خانه‌های شخصی جمع می‌شدند، برای گذشتگان قران می‌خواندند و در ماه رمضان روزه می گرفتند.

 
در امپراطوری روسیه در آغاز قرن بیستم حدود 12 هزار مسجد وجود داشت؛ در اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی در اواسط دهه 80 قرن بیستم تعداد آن به 343 مسجد رسید كه اكثر آنها در آسیای میانه قرار داشتند. با شروع تحولات ساختاری در سال 1985 جریان برگرداندن مساجد قدیمی و ساخت مساجد جدید آغاز شد.
 
مسلمانان در روسیه امروز:

 

اواسط سالهای 80، آغاز تغییرات ریشه‌ای در برخورد دولت با دین در کشور ما به شمار می رود. فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و نظام کمونیستی، امکان انجام آزاد وظایف دینی را برای معتقدین فراهم ساخت. مسلمانان احساس آزادی کردند، زیرا نظارت دایم بر حرکات دینی مردم از میان برداشته شده بود. ترس در مردم از بین رفت و احتیاط و نگرانی هنگام رفتن به مسجد دیگر وجود نداشت. بسیاری از مردم آشکارا به اعمال دینی خود می پرداختند و این کار باعث کنار گذاشته شدن آنان از جامعه نمی‌شد. والدینی که قبلا فرزندان خود را بر مبنای اصول قرانی تربیت کرده بودند (به صورت مخفیانه)، حال سایر علاقه مندان را نیز در اطراف خود گرد می آوردند و اسلام را آموزش می‌دادند. 
 
تا سال 2000 میلادی در قلمروی فدراسیون روسیه (كه بسیار كوچكتر از قلمروی شوروی است)، تعداد مساجد نزدیك به نیمی از تعداد آنان تا پیش از انقلاب روسیه رسید. بطور رسمی 6000 مسجد ثبت شده اند، اما در حقیقت تعداد آنها بیشتر است.
 
در داغستان بین 1600 تا 3000 مسجد وجود دارد. در قفقاز شمالی نیز چنین وضعیتی مشاهده می شود. . در تاتارستان طی ده سال اخیر تعداد مساجد از مرز هزار فراتر رفته است. در پایتخت روسیه كه در آن بیش از یك میلیون مسلمان زندگی می كنند، 5 مسجد وجود دارد. طبق ارزیابی كارشناسان روسی، می توان گفت كه حداقل 7000 مسجد در فدراسیون روسیه وجود دارد.

 

مردم سنین مختلف، موقعیت های مختلف اجتماعی با تحصیلات متفاوت، دانشمندان و تجار به مسجد می آمدند. آنچه که از گذشته باقی مانده بود، ناگهان امکان پیدا کردن پاسخ به سوالات دینی را فراهم می‌کرد، سوالاتی که در اذهان مردم به صورت اجتناب ناپذیر شکل می گرفت. 

 

از اواخر سالهای 80 در روسیه مدارسی وابسته به مساجد تاسیس شد که علاقه مندان می توانستند اصول اسلامی و وظایف مسلمانان را در آن جا آموزش ببینند. به عنوان مثال در مسجد جامع مسکو، چنین ساختاری از سال 1989 ساخته شده است.
 
اگر برای مسلمانان روسیه مساله‌ای در رابطه با مسایل دینی - معنوی پیش بیاید، قبل از هر چیز به مسجد می رود. تولد و نامگذاری کودک، ازدواج، مرگ نزدیکان، خاک سپاری، نجات از بیماری، راه نجات از شرایط دشوار و غیره... در تمام موارد به مسجد، ملا و امام مراجعه می‌کند. مسجد همه افراد را چه فقیر و چه ثروتمند، جوان و پیر، تاتار و روس، همه و همه را می¬پذیرد. هیچ سازمان و اتحادیه‌ای حتی با بکار بردن نام اسلام نمی¬تواند جایگزین مسجد باشد.
 

مسلمانان روسیه: نگاهی به آینده

 

فردای مسلمانان روسیه به چه صورت خواهد بود؟ روشن کردن این قضیه برای ما بسیار پر اهمیت است که بدانیم هر مسلمان در روسیه از تحصیلات غیر دینی بسیار خوبی برخوردار است و یا حداقل تحصیلات متوسطه را به پایان رسانده. بدانیم بخش اعظم کسانی که امروز به مساجد می‌آیند، از تحصیلات عالیه برخوردارند یا خیر. مسلمانان امروز روسیه در حال رشد بوده و در فضای غیر دینی تربیت شده‌اند، به عبارت دقیق تر، در فضای فرهنگی زیبایی شناسانه اروپایی رشد کرده‌اند، آثار پوشکین، لرمانتوف و تولستوی را خوانده‌اند، فیلم های معاصر را تماشا می‌کنند، به تئاتر می روند و از هنر به خوبی سر در می آورند.
 
برای مسلمان روسیه، هدف از جستجوهای دینی، پیدا کردن پاسخ مسایل فلسفی و جهان بینی ای است که در زندگی معاصر و در کار و فعالیت اجتماعی وی رخ می‌دهد، مسایلی که در زمان ارتباط وی با نمایندگان سایر ادیان و پیروان آنان و یا مطالعه کتاب و تماشای فیلم به وقوع می-پیوندند.
 

امروز برای مسلمانان روسیه درک این مساله مهم است که دین  اسلام  برای تمام دنیا فرستاده شده، این دین جهانی است و از خصوصیاتی برخوردار است که شرایط انتشار آن را در میان تمام انسان های کره زمین فراهم می‌کند. درست به همین خاطر است که اسلام در اروپا، امریکا و حتی ساکنین قاره های کوچک و بزرگ به چشم می‌خورد.
 
سه سازمان بزرگ كه در روسیه فعالیت دارند عبارت است از: «شورای مفتیان روسیه» (مركز آن در مسكو قرار دارد). ریاست آن را مفتی "راوی عین الدین" بر عهده دارد و بیش از 1500 شاخه مذهبی بدان مربوط می شوند.« اداره دینی مركزی مسلمانان» (مركز آن در اوفا قرار دارد). ریاست آن بر عهده مفتی طلعت تاج الدین است و حدود 500 شاخه مذهبی به آن مرتبط هستند.«مركز هماهنگی مسلمانان شمال قفقاز» كه ریاست آن را مفتی كاراچایووا-چركیسیا و كرانه استاوروپل اسماعیل بردیف بر عهده دارد و در حدود 800 شاخه مذهبی بدان مربوط می شوند. 
 
رابطه سایر شهروندان روسیه نسبت به مسلمانان روسیه
 

از كسی پوشیده نیست كه برخی سعی دارند به نام اسلام اقدامات ناشایسته ای صورت دهنده و عده دیگری از افرادی كه با اسلام آشنایی ندارند درصدد تاریك جلوه دادن تعالیم اسلام هستند. این مسئله در مورد بسیاری از كشورهای اروپایی، همچنین آمریكا و البته روسیه نیز وجود دارد. در این شرایط مهمترین وظیفه برقراری گفتگو بین مقامات رسمی و امت مسلمان، كار در زمینه برقراری گفتگوی بین دینی است.
 
روسیه كشوری با ملیت ها و ادیان مختلف است، این مطلبی است كه اغلب در اظهارات سران سیاسی روسیه شنیده می شود. البته این امری طبیعی است؛ چرا كه مسلمانان 20 میلیون پتانسیل رای دهنده هستند، كه نمی تواند از لحاظ سیاسی آنها را نادیده گرفت. چندی پیش دمیتری روگوزین رهبر حزب وطن و نماینده مجلس دوما، اعلام كرد كه مسلمانان از لحاظ سیاسی بخش فعال جامعه هستند. از این رو ممكن نیست كه سیاستمداران علاقمند به اسلام نباشند.

 

در رابطه با همكاریهای بین ادیان در روسیه باید اظهار داشت كه در روسیه براساس قوانین شورای بین ادیان عمل می كند كه در آن نمایندگان ارتدكس، یهودی، مسلمان و بودایی وجود دارند. در بین چهره های مذهبی از مذاهبی مختلف، تفاهم در رابطه با اكثر مسائلی كه مورد بحث و بررسی قرار می گیرند، حكمفرمایی می كند. آنان همراه با هم در مناطق مختلف روسیه، مراسم نیكوكارانه، برنامه هایی برای مبارزه با اعتیاد و تظاهرات علیه تروریسم برگزار می كنند. با هم به پرورشگاه های و زندان ها سر می زنند، یكدیگر را به جشن های مذهبی دعوت می كنند.

 

در شهرهای روسیه، پس از فروپاشی شوروی، مهاجرین بسیاری از جمهوری های سابق شوروی به سوی روسیه روانه شدند. آنان در اصل از آسیا و جمهوری های قفقاز بودند. مذهب این مهاجرین باعث نگرانی اهالی روسیه نیست، تنها این مهاجرین هنوز در جامعه روسیه حل نشده اند و به آنها عادت نكرده اند. برای تحقق این امر چندین نسل لازم است. اما یافتن تفاوت بین مسلمانان و مسیحیانی كه ساكنین قدیمی و اصیل یك منطقه هستند، بسیار دشوار است. آنان به یك اندازه با جامعه روسیه همگرا شده اند و كمتر كسی به مذهب و قومیت همسایه خود فكر می كند.

 

با توجه به عدم درك عده ای از اصول و تعالیم حقیقی اسلام و انجام اقدامات تروریستی به نام این دین بزرگ و آسمانی بسیاری از ساكنان این كشور آسیایی - اروپایی نیست به دلیل عدم اطلاع نتوانسته اند میان اسلام و تروریسم تفاوتی قائل شوند؛ البته در روسیه نیز همانند سایر كشورها، در سطوح بالای دولتی به كرات گفته شده است كه نباید بین تروریسم و اسلام علامت مساوی قرار داد، مفتیان روسیه ترورها را محكوم كرده اند./انتهای پیام/