شيخ اشراق، فيلسوفي كه عمر كوتاه مانع ماندگاري اش نشد

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»؛ شيخ شهاب الدين سهروردي كه در سال 549 هجری قمری در قریه‌ سهرورد زنجان ديده به جهان گشود، در نوجواني نزد جیلی، فقیه مشهور آن زمان فقه را آموخت و در همانجا و نزد همین استاد با فخر رازی، منتقد بزرگ فلسفه مشا، همدرس بود.

 

وي پس از تکمیل تحصیلات به اصفهان رفت تا نزد ظهیرالدین فارسی، علم منطق را بیاموزد و در همين شهر بود که برای نخستین بار با افکار ابن سینا روبرو شد و پس از مدتی تسلط خاصی بر آن پیدا کرد، سهروردی پس از اتمام تحصیلات رو به عرفان و سلوک معنوی آورد.

 

شیخ همیشه در بیان مسائل، بخصوص احکام و مسائل مربوط به دین بی باک بود و همین صراحت بیان او بود که سرانجام فقهای قشری عامه علیه او شوریدند، او را مرتد خوانده و سخنانش را خلاف اصول دین دانستند، این کینه و عناد به جایی رسید که پادشاه زمان را تشویق به قتل او کرده و علي رغم ميل باطني پادشاه، او را مجاب کردند که فرمان قتل شیخ را صادر کند و شيخ در سن 36 یا 38 سالگی بخاطر اعتقاداتش به قتل رسید.

 

 

اشراق به معنی تابیدن نور است و این اصطلاح اشاره به این امر است که باید کاری کرد که نور معرفت از قلب بتابد و قلب روشن شود، برخی بر این باورند که روش اشراقی را ابن سینا بنیان نهاده و معتقدند ابن سینا در کتاب منطق المشرقین و سه فصل آخر کتاب اشارات و تنبیهات به آن اشاره کرده است، اما با تمام این احوال همه دوستداران فلسفه معتقدند اگر ابن سینا بینانگذار فلسفه اشراق باشد یا نباشد، این سهروردی است که حکمت اشراق را به حد اعلا و تکامل رسانده است.

 

سهروردی در کتاب حكمت اشراق به نوعی از بحث وجود رسیده که تنها به نیروی عقل و قیاس برهانی اکتفا نمی کند، بلکه شیوه استدلالی محض را با سیر و سلوک قلبی همراه می سازد.

 

وي برای تدوین فلسفه خویش منابع متعددی داشت که با گردآوری آنها و تنظیم شگفت انگیزشان در کنار هم فلسفه نوین خود را پایه گذاری کرد.

 

سهروردی بر خلاف فیلسوفان پیشین که تنها به ارسطو توجه ویژه ای داشتند، شیفته فیثاغورث و امپدکلوس و بویژه افلاطون بود، تا حدی که افلاطون را پیشوای حکمای اشراق می داند.

 

حکمت مشايی يعني حكمت از نظر كساني كه به معرفت ظاهري رسيده اند و از ذوق وعرفان بي بهره اند نيز در سهروردي بسيار تاثيرگذار بوده؛ به طوري كه به عقيده خودش حكمت مشايي مقدمه‌ اشراق شده است.

 

سهروردی با گردآوری آثار مشائین بخصوص ابن سینا توانست اینگونه از آرا مشاء را در حکمت اشراق استفاده کند.

 

البته وي علاقه‌ خاصي نيز به حکمت پارسی باستان بخصوص شخص زرتشت داشت. او در کتاب «حکمت الاشراق»، زرتشت را حکیم فاضل نامیده و حتی خودش را زنده کننده حکمت ایران باستان دانسته است.

 

سهروردی پهلوانان فرزانه ‌ای چون کیومرث و تهمورث و حکیمانی چون زرتشت و جاماسپ را برای نخستين بار در فلسفه معرفی كرده است.

 

 

وی واقعیت اشیاء را به نور تمثیل می کند و آنچه را که تفاوت میان آنهاست در شدت و ضعف نورانیت آنها می داند و معتقد است که نوری واحد عامل آشکار شدن اشیاء است و هستی مطلق و نور محض را «نورالانوار» خداوند می داند.

 

سهروردی، سلسله مراتب فرشتگان را از دو منظر طولی و عرضی مورد بحث قرار داده است.

 

در بالای سلسله طولی، فرشتگان مقرب جای دارند که برترین آن ها نورالاعظم یا نورالاقرب (یا بهمن) نامیده می شود.

 

این فرشته که نزدیک ترین فرشته به نورالانوار است، فرشته مقرب پایین تر از خود را بوجود می آورد که این فرشته پایین تر، از آن و نیز از نور الانوار کسب نور می کند.

 

نورالانوار و مباحث وجود در نظر سهروردی بنابر نظر سهروردی، واقعیت های مختلف، چیزی غیر از نور نیستند که از لحاظ شدت و ضعف با یکدیگر تفاوت دارند.

  

 

از سهروردی در طول عمر کوتاه خود حدود 50 کتاب و رساله به یادگار مانده است كه تمام آنها به طرز شگفتی از نظر فصاحت و بلاغت تحسین شده و دارای نثری پخته و قوی است.

 

برخي کتاب های سهروردي صرفا فلسفی و به زبان عربی است كه «تلویحات»، «المقاومات» و «مطارحات» و معروف ترین کتاب فلسفی وی «حکمت الاشراق» از این جمله اند.

 

عقل سرخ، آواز پر جبرئیل، سفیر سیمرغ و لغت موران به پارسی و هیاکل النور و کلمة التصوف به عربی رساله های عرفانی سهروردي هستند که به زبان پارسی و برخی به عربی است.

 

او همچنين ترجمه ها و شروحی مانند ترجمه‌ فارسی رسالة الطیر ابن سینا و شرحی بر اشارات و تنبیهات ابن سینا و تفاسیری بر چند سوره قرآن کریم را بر کتب پیشینیان، قرآن و احادیث نوشته است دعاها و مناجات نامه هاي سهروردي به زبان عربی است و آنها را الواردات و التقدیسات نامیده است.