گروه‌هاي تأثيرگذار در جريان ملي شدن صنعت نفت

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛ در تاريخ معاصر جامعه ايران زماني كه از تجربه سياسي و جريان هاي سياسي صحبت مي‌شود بايد توجه داشت كه متن اصلي جامعه، يك جامعه مسلمان و شيعه است و روحانيت نيز به عنوان رهبران مذهبي در جامعه حضور گسترده دارند و در شبكه وسيعي از مساجد، تكايا و حوزه‌هاي علميه تاثيرگذار هستند.

بستر اصلي جامعه ايراني فرهنگ اسلامي است نه احزاب

در واقع جريانات سياسي به وجود آمده، جريان اصلي جامعه شيعي ايران نيست بلكه متن اسلامي و فرهنگ اسلامي، بستر اصلي جامعه ايراني است كه در درون آن نيز جريان‌هايي به وجود آمده‌اند.

 

حزب توده در مهر ماه 1320 به طور رسمي تشكيل مي‌شود، البته سابقه شكل‌گيري آن به مدتي قبل تر بر مي‌گردد.

 

53 نفر از افرادي كه داراي تمايلات و افكار كمونيستي و سوسياليستي بودند در طي دوران 20 ساله حاكميت رضاخان يكي يكي دستگير شدند و چون محوريت آنها با «تقي آران»، از كمونيست‌هاي با سابقه و با سوادتر بود، به عنوان طرفداران تفكر كمونيست شناخته شدند.

تشكيل هسته اوليه حزب توده درون زندان بود

اين افراد از قبل با يكديگر آشنا نبودند بلكه به اتهام پيروي از مرام اشتراكي (سوسياليست به زبان عربي به معني «اشتراكيه» است) دستگير و با يكديگر در زندان آشنا شدند و پس از تبعيد رضاخان هسته اوليه حزب توده را در زندان تشكيل دادند.

 

تفكر سوسياليستي مقداري جذابيت براي مردم داشت؛ زيرا براي مردمي كه تحت ظلم بودند و اختلافات طبقاتي فاحشي در جامعه حاكم بود، تفكري كه ادعا مي‌كرد همه چيز بايد در حوزه اقتصاد مشترك باشد و همه مردم با يكديگر مساوي‌اند و آنها و با قشر ثروتمند يك‌جور هستند در نگاه مردم جذابيت داشت.

تمايلات جامعه به حزب توده در حوزه اقتصاد بود

اگر تمايلاتي در جامعه نسبت به اين حزب به وجود آمد عمدتا در حوزه اقتصاد بود و ابدا در حوزه فلسفي ورود نداشتند طوري كه حتي افرادي در شوراي مركزي حزب بودند كه نمي دانستند «فلسفه ديالكتيك» چيست يا فلسفه ماركسيست چيست؟ مانند بهمن كشاورز، متخصص كودكان يا دكتر يزدي كه نمي‌دانستند ماركسيست چيست و در زندان به بقيه مي‌گويد: شما اگر مي‌دانيد ماركسيست چيست به من هم بگوييد.

 

حزب توده بعد از انقلاب هم تا سال 61-62 به فعاليت خود ادامه مي دهد و اولين گروهي كه به دليل ارتباط با شوروي در سال 61 دستگير مي‌شود، «كيا نوري» است و بقيه اعضاي آن در سال 62 دستگير مي‌شوند و عمر 42 ساله حزب توده به پايان مي‌رسد.

حزب توده؛ حزبي با تشكيلات قوي

حزب توده به دليل وابستگي به شوروي از كميته «حزب كمونيست» و به خصوص «كميته حزب كمونيست باكو» مورد حمايت مالي و سياسي قرار مي‌گرفت؛ لذا از نظر تشكيلاتي قوي بودند و در همه شهرها دفتر داشتند.

 

بسياري از افرادي كه به حزب توده متصل بودند اين گونه نبود كه همگي ماركسيست را قبول داشته باشند براي مثال «سلمان ميرزا اسكندري» شخصيت اوليه حزب كه پايه گذار حزب نيز هست نماز هم مي‌خواند، حج هم مي‌رفت و اتفاقا با امام با همديگر حج بودند.

فداييان اسلام با چه هدفي تشكيل شد؟

در سال 1324، فداييان اسلام توسط «سيد مجتبي نواب صفوي» تشكيل شد؛ علت تشكيل آن، فعاليت‌ها و اقداماتي بود كه «احمد كسروي» در جامعه انجام مي‌داد. وي عقايد ضد اسلامي و ضد شيعي داشت و در صدد بود مكتب و مرامي براي خود پايه‌گذاري كند.

 

نواب كه طلبه‌اي در نجف بود براي پاسخگويي به شبهاتي كه از طرف كسروي در جامعه منتشر مي‌شد نجف را رها كرد و به ايران آمد و چند جلسه‌اي هم به بحث و مباحثه با وي پرداخت ولي هنگامي كه ديدند كسروي به عقايد خود ادامه مي‌دهد و در صدد انحراف افكار جامعه است، لذا نواب و جمعي از افرادي كه پيرامون او بودند فدائيان اسلام را تشكيل دادند.

گروه‌هاي درگير در ملي شدن صنعت نفت

در دهه 30 بحث نفت مطرح شد؛

يك شركت انگليسي طبق قرارداد «دارسي» نفت ايران را استخراج مي كرد كه اين قرارداد در سال 1933 م. يا 1312 ه. ش در زمان رضاشاه تجديد مي شود و به قرارداد بسيار بدتري تبديل مي‌شود، يعني مدت زمان آن طولاني‌تر مي‌شود.

 

بعد از فرار رضاشاه، بحث نفت به طور جدي در بين مردم و احزاب مطرح شد، در جريان نفت دو شخصيت عمده تاثيرگذار آيت‌الله كاشاني و مصدق هستند كه با همكاري و اتحاد با يكديگر توانستند، صنعت نفت را ملي كنند ولي در اين ميان نقش «فدائيان اسلام» در نهضت ملي شدن نفت به فراموشي سپرده شده است.

 

از سال 1323 با شروع مجلس چهاردهم همواره مسئله نفت در مجلس مطرح و طرح‌ها و لوايح مختلف براي جلوگيري از چپاول اموال كشور در مجلس مطرح شد.

 

نقش فدائيان به اين صورت بود كه عوامل مراحل مسير ملي شدن صنعت نفت را برداشتند.

 

در انتخابات شانزدهم مجلس شوراي ملي (آن زمان مدت هر دوره مجلس دو سال بود) دربار و انگليس در انتخابات دست بردند و نمايندگان طرفدار خود را به مجلس فرستادند.

 

جمعي از رجال سياسي در اعتراض به اينكه دربار در انتخابات دست برده بود، جلوي كاخ گلستان، دفتر شاه، جمع شدند كه حدود 20 نفر انتخاب مي‌شوند تا داخل دربار شوند و سخن خود را مطرح كنند، آنها يكي، دو روز هم اعتصاب مي‌كنند سپس خارج مي‌شوند.

نحوه شكل‌گيري جبهه ملي چگونه بود؟

حرف جمع اين بود كه انتخابات تقلبي دوباره برگزار شود، وقتي از دربار خارج شدند، ديدند حرف زدند ولي مشكلي حل نشد لذا اين 20 نفر به اين نتيجه رسيدند كه براي انجام كارهاي سياسي‌شان يك جمعي تشكيل دهند تا به اهداف خود برسند.

 

در سال 1328، جبهه ملي شكل گرفت، براي اين منظور «جبهه» به كاربرده شده چون طيف‌هاي مختلفي درون آن بودند در حاليكه در حزب، فقط يك طيف وجود دارد.

 

هنگاميكه جبهه ملي شكل گرفت نتيجه انتخابات هنوز پابرجاست كه يك اتفاقي از طرف فدائيان اسلام مي‌افتد، اين اتفاق تاثيرگذار چه بود؟

زمينه تجديد انتخابات مجلس شانزدهم با اقدام فدائيان اسلام تأمين شد

 عبدالحسين هژير، وزير دربار وقت كه انتخابات زير نظر او برگزار مي‌شد، توسط فدائيان اسلام ترور شد تا زمينه براي تجديد انتخابات فراهم گردد، در نتيجه در انتخابات جديد نمايندگان استقلال طلب كه وابسته به انگليس نبودند وارد مجلس مي‌شوند.

 

 در جريان اين انتخابات مصدق به مجلس راه مي‌يابد، آيت الله كاشاني هم كه در تبعيد بود از سوي مردم تهران انتخاب شد.

در 15 بهمن سال 1327 هنگامي كه شاه ترور شد از جيب ترور كننده، ناصر فخرآرايي، كارت مربوط به روزنامه «پرچم اسلام» خارج شده بود كه روزنامه را به آيت‌الله كاشاني مرتبط دانستند و او را به لبنان تبعيد كردند كه در 20 خردادماه 1329 برگشت.
 

 

ادامه دارد ...