«مسجد»، قلب تپنده حیات اسلام و کانون فعالیت‌های جامعه اسلامی

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛ «قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُواْ وُجُوهَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ» (اعراف-29)

در فرهنگ دینی، نام «مسجد» یادآور بندگی و کرنش در پیشگاه خداوند متعال است. «مسجد» یعنی: جایگاه سجده، و سجده اوج عبادت و بندگی انسان برای خداست; «السجود منتهی العبادة من بنی آدم.»( بحارالانوار،ج 82، ص 164) در حقیقت، برترین و اصیل ترین محل برای عبادت و تقرب جستن به خداوند متعال مسجد است.

مسجد جایگاه عبادت و پرستش خالصانه خداوند است; « وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا » (جن- 18) مسجد جایگاه زمزمه و نجوای صادقانه با معبود است.«... وَأَقِيمُواْ وُجُوهَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ» (اعراف-29)

 

مسجد پایگاه عروج انسان از خاک به افلاک است; «سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الأَقْصَى...»(اسراء-1) مسجد زیارتگاه خاص باری تعالی است; پیامبر اکرم(ص) مي فرمايند: «الا طوبی لعبد توضا فی بیته ثم زارنی فی بیتی»; خوشا به حال بنده ای که در خانه خویش وضو بگیرد، آن گاه مرا در خانه ام زیارت کند. (وسائل الشیعه- ج 3- ص 422) 

«ان بیوتی فی الارض المساجد تضی ء لاهل السماء کما تضی ء النجوم لاهل الارض.» انوار تابناک و بی آلایش پرستش در مسجد، برای عرش نشینان پرتو افکنی می کند، آن سان که ستارگان آسمان برای ما خاک نشینان نور افشانی می کنند. (وسائل الشیعه - ج 1- ص 268)

مسجد قلب جامعه اسلامی

مسجد در اسلام قلب تپنده حیات اسلام و کانون و محور فعالیت های جامعه اسلامی است. محمد سلیمان تاکیوچی، عضو جامعه قوم شناسی ژاپن در پاسخ به این سؤال که چرا از میان تمامی مذاهب خاور دور و خاور میانه، دین اسلام را پذیرفته و مسلمان شده، در مقاله ای می نویسد:

«... مذهب بودا و مسیحیت علایق معنوی را از علایق مادی جدا کرده و انسان را به کناره گیری از جامعه ترغیب می کند. بعضی از فرقه های بودایی و مسیحی معبدها و صومعه ها را در کوه ها و اماکن دور از دسترس جامعه بنا می کنند، اما در اسلام مساجد در قلب اجتماعات، در روستاها و شهرها بنا می شود و نیایش با جماعت و در خدمت جامعه مورد تقدیر است. من اطمینان دارم این زمان بهترین فرصت برای اشاعه اسلام در ژاپن است.» 

 

اگر چه هدف اصلی بنای مسجد، ایجاد مکان خاصی برای عبادت و راز نیاز با خداوند متعال است و علت نامگذاری آن به مسجد، از آن روست که جایگاه سجده و تواضع در پیشگاه خداوند متعال است؛ اما نباید از جنبه‌های دیگر مسجد غافل گردید.

با نگاهی گذرا به تاریخ صدر اسلام و پس از آن، درمی‌یابیم که مسجد از آغاز پیدایش تاکنون به عنوان مرکز مهمی برای انجام رسالت رسول خدا (ص)، منشأ تحولات و خدمات، و پایگاهی برای ابلاغ پیام های الهی به شمار می‌رفته است.

در حال حاضر نیز مساجد در زمینه‌های مختلف دارای فعالیت های گسترده می‌باشد و هر قدر این فعالیت ها و کارکردها از تنوع بیش‌تری برخوردار باشد مسلماً از جذابیت و اقبال بیش‌تری برخوردار شده و مورد استقبال گسترده‌تری از سوی تمامی اقشار جامعه، به‌ویژه قشر جوان قرار خواهد گرفت که نتیجة آن افزایش اعتقادات مذهبی و دین‌باوری در سطح جامعه می‌باشد.

 

گرچه پرداختن به تمام کارکردهای مسجد از صدر اسلام تاکنون در این نوشتار نمی‌گنجد؛ ‌اما معرفی برخی از کارکردهایی که امروزه در بسیاری از مساجد قابل اجرا است، خالی از فایده نخواهد بود:
 

 

روزگاری مسجد، یگانه پایگاه مهم آموزشی در کشورهای اسلامی است. متأسفانه مسئله آموزش در مساجد کم‌رنگ شده و مناسب است با برنامه‌ریزی و متناسب با امکانات موجود و استفاده از کارشناسان، برنامه‌هایی از قبیل: آموزش احکام و قرآن، مخصوصا برای بانوان و نوجوانان و پاسخ به سؤالات و... برگزار گردد.

جایگاه جلسات علمی و آموزشی در مسجد از نگاه پیامبر اکرم(ص) به مراتب والاتر و ارجمندتر از جلسات دعا است؛ چنانکه در روایت است که روزی رسول خدا(ص) به مسجد وارد شدند. در مسجد، دو مجلس جداگانه برپا بود. گروهی در حال یاد دادن و فراگرفتن دانش بودند و جمعی نیز به دعا و راز و نیاز با خداوند مشغول بودند. پیامبر(ص) فرمود: هر دو گروه به سوی نیکی گام برمی‌دارند؛ دسته‌ای خدا را می‌خوانند و گروهی نیز آموزش می‌بینند و نادانان را تعلیم می‌دهند؛ ولی این گروه (تعلیم و تعلم) کار برتری انجام می‌دهد. من نیز به منظور آموزش دادن مردم مبعوث شده‌ام. آنگاه پیامبر(ص) در میان گروهی که سرگرم آموزش بودند، نشست. (بحارالانوار ، ج 1، ص 206)

البته توجه به این نکته لازم است که در مسجد هر آموزشی توصیه نمی‌شود؛ چنانکه امام کاظم(ع) می‌فرمایند: رسول خدا(ص) وارد مسجد شدند و متوجه گردیدند که گروهی اطراف مردی حلقه زده‌اند، پرسیدند:« این مرد کیست؟» گفتند: «علامه است.» فرمود:«علامه چیست؟» گفتند: «آگاه‌ترین مردم نسبت به اصل و نژاد عرب، سرگذشت آنان، روزگار جاهلیت و اشعار عربى.» پیامبر(ص) فرمود: «ذَاکَ عِلْمٌ لَا یَضُرُّ مَنْ جَهِلَهُ وَ لَا یَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ ثُمَّ قَالَ النَّبِیُّ  إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آیَةٌ مُحْکَمَةٌ أَوْ فَرِیضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ وَ مَا خَلَاهُنَّ فَهُوَ فَضْلٌاین»؛ دانشی‌است که هر که نداند، زیانی برایش ندارد و هر که فراگیرد، نفعی برایش نبخشد، سپس پیامبر خدا (ص) فرمود: «همانا علم سه چیز است: آیة محکمه (اصول اعتقادی)، فریضة عادله (علم اخلاق) و سنت قائمه (مسائل فقهی و دیگر علوم مورد نیاز جامعه)،‌ غیر از اینها فضل است.» ؛( الکافى،ج 1، ص 32) یعنی فراگرفتنش خوب است؛ ولی اگر کسی نداند عیبی بر او نیست.

2. فرهنگى

 

پس از نقش عبادی و آموزشى،‌ نقش فرهنگى در بین دیگر نقش ها و کارکردهای مسجد، دارای بیش‌ترین اهمیت می‌باشد. پیامبر اسلام(ص) محیط مسجد را کاملاً فرهنگى می‌دانستند، تا جایی که در حضور آن حضرت و با اجازة ایشان برخی مسابقات برگزار می‌شد و حضرت ضمن ابراز خرسندی از این کار، با حوصله و بردباری کامل از چنین مسائلی استقبال می‌کردند.گرچه امروزه مراکز آموزشی و فرهنگى گسترش یافته است؛ اما نباید از این کارکرد مهم مسجد و بارور نمودن فرهنگى آن غافل شد.

 

برگزاری جلسات شبی با قرآن، مسابقات، کتابخوانی و... از جمله برنامه‌هایی هستند که می‌توان با حمایت مسئولان منطقه به اجرا درآورد. همچنین حضور امام جماعت مدتی قبل و بعد از نماز در مسجد برای پرسش و پاسخ، مشاوره و... شرایطی ویژه جهت رشد فرهنگى مردم را به وجود می‌آورد.

مارسل بوازار در کتاب L, Humanisme de L, Islam در بخش «اسلام در جهان امروز»، در این باره می نویسد: «مسجد عامل نیرومندی در همبستگی و اتحاد مسلمانان جهان است و اهمیت اجتماعی و فرهنگی آن را از این بابت، نمی توان نادیده گرفت، به خصوص در روزگار معاصر، که مسلمانان شور و حرارت صدر اسلام را دوباره از خود نشان می دهند، مساجد به صورت مراکز تربیت روحانی و پایگاه جنبش امت مسلمان نسبت به ستمگران و سلطه جویان در آمده است.

اندک اندک مساجد موقعیت سال های نخستین ظهور اسلام را به دست آورده اند. تاسیس کتابخانه ها و تالار اجتماعات در درون مساجد این حقیقت را آشکار می سازد که مساجد در اسلام بدان گونه که بعضی پنداشته اند، منحصرا برای ادای فریضه نماز نیست و یقینا یکی از مراکز سیاسی و فرهنگی مهم اسلام است.

اقامه نماز جمعه وسیله ای است برای گردهمایی مسلمانان در روز تعطیل و طرح مسائل مهم اجتماعی و بحث و گفت وگو در باب کمبودهای رفاهی; نظیر بهداشت، مسکن، تصمیم گیری های سیاسی، مسائل حرفه ای و غیر آن. در حقیقت، برپایی نماز جمعه به کار گرفتن عبادت خداوند است در راه خدمت به امت. گردهمایی جمعه، به ویژه در سال های اخیر، در ممالک آزاد شده توسط اسلام، تاثیر و کارایی بسیاری داشته است.

 

در این سال ها، علی رغم تفرقه و پراکندگی سیاسی مردم، گردهمایی مسلمانان ناخشنود از حکومت های ستمگر فاسد، در درون همین مساجد طرح قیام عمومی و مبارزه علیه ستمگران را ریخته و تزلزلی در ارکان فرمان روایی دست نشاندگان استعمار غرب پدید آورده است; کاری که احزاب و گروه های سیاسی مخالف در ممالک غرب از انجام آن هنوز ناتوانند.

امام جماعت

البته رکن اصلى هر مسجد، امام جماعت آن است و مهم ترین مسئله درباره وى، مقبولیت اجتماعى است. پیشوایان اسلام بر مقبولیت و پذیرش وى و رضایت نمازگزاران از او، بسیار تأکید کرده اند. رسول گرامى اسلام (ص) مى فرماید: «یا عَلِىُّ ثَمانِیَةٌ لا یَقْبَلُ اللّهُ مِنْهُمْ الصَّلاةَ... وَاِمامُ قَوْمٍ یُصَلِّى بِهِمْ وَهُمْ لَهُ کارِهُونَ؛ هشت طایفه اند که خداوند نماز آنان را نمى پذیرد... . و اما قومى است که امام جماعت آنها را بر عهده دارد؛ در حالى که مأمومین او را خوش نمى دارند.»

خرسندى نمازگزاران از امامى که به وى اقتدا کرده اند، رابطه اى عاطفى و صمیمى، میان امام و مأموم ایجاد خواهدکرد و نمازگزاران از سر شوق و رغبت در نماز جماعت حضور خواهند یافت.

قابل ذکر است که انجام تکالیف و مسئولیت هاى مربوط به امام جماعت از هر کسى برنمى آید؛ بلکه تنها فردى توان انجام این مهم را دارد که از شرایط لازم برخوردار باشد. عدالت، مروت، پرهیز از خود محورى، فضل، پارسایى، برخوردهاى همراه با عطوفت، مهربانى و گشاده رویى، احترام به آرا و نظریات دیگران، مشورت با نمازگزاران درباره امور مسجد، رعایت حال ضعیفان در نماز و خوددارى از برگزارى برنامه هاى طولانى خسته کننده، از جمله آن موارد است.

آنچه در مساجد شیعه برخى کشورها وجود دارد، اختصاص مکانى در کنار آن به عنوان چاى خانه است. این مکان، قبل و بعد از نماز جماعت، پذیراى افراد است تا ضمن رفع خستگى از کار روزانه و گفت و گویى با دوستان مسجدى، سبب شود که ایشان با آمادگى بیش ترى در نماز شرکت کنند. همچنین زیر زمین این محل هاى مقدس براى ورزش و تفریح جوانان مهیا شده است تا ضمن استفاده از امکانات فرهنگى و پرکردن اوقات فراغت در هنگام اذان، همگى براى اقامه نماز حاضر شوند.
 

ادامه دارد ...