عرفان اسلامي بيش از ساير رشته‌هاي اسلامي در ميان غربيان مخاطب دارد

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛ اسلام در ابعاد وسیع خود فراتر از مرزهای کشورهای اسلامی نیز مطالعه می شود؛ آنجا که علم و تکنولوژی چيره دارد و شاید در نگاه اول به نظر آید که علاقه به چنين مسائلي سال هاست رنگ باخته و معناي خود را از دست داده است، هستند عده بسیاری که سال هاست مشتاقانه به کاوش در قرآن و حدیث، عرفان و حکمت، فقه و حقوق، تاریخ و تمدن اسلامی می پردازند و با این حال راه درازی را نيز پیش روی خود می بینند.

«مطالعات اسلام» که خود دارای گرایش ها و زیر مجموعه هایی است، در دانشگاه های بزرگی چون جرج واشنگتن و هاروارد امریکا، مک گیل کانادا و کمبریج انگلیس سالانه مخاطبان مختلفی را از ادیان گوناگون جذب می کند.

انکار نمی کنیم کاری که خاورشناسان آغاز نموده اند، گاه خصمانه و در پی کسب نتایجی غیرمنصفانه و تبلیغ علیه اسلام بوده است؛ اما در این میان کم نیستند کسانی همچون جان دیون پورت، هانری کربن، رینولد نیکلسون، آنه ماری شیمل، ادوارد هنری وینیفیلد، ساچیکو موراتا، جان آرتور آربری، ویلیام سی چیتیک، فرانکلین دی لوئیس و افراد دیگری که جذب فرهنگ اسلامی شده و نقش مهمی را در معرفی آن به جهان ایفا نموده اند.

روی آورد آنها حداقل در درجه اول حاکی از جذابیتی است که اسلام پس از گذشت هزار و چهارصد سال برای این دانشمندان بزرگ که بیشتر عمر خود را در کتابخانه به مطالعه و تحقیق گذرانده اند، دارد.

هریک از این دانشمندان بنا به طبع خود به اسلام و فرهنگ اسلامی توجه کرده و از ظن خود یار اسلام شده اند. برخی چون جان دیون پورت انگلیسی به قرآن، برخی مانند ساچیکو موراتای ژاپنی به بررسی فقه اسلامی و برخی دیگر چون هانری کربن امریکایی به فلسفه اسلامی و فرهنگ شیعی پرداخته اند و عده ای چون آنه ماری شیمل آلمانی جذب عرفان اسلامی و زندگی پیامبر(ص) شده اند.

از آنجا که بررسی تمام ابعادی که شرق شناسان را شیفته خود ساخته است، در این مقاله کوتاه نمی گنجد و حتي مستحق چند جلد کتاب است، ما در اینجا بحث را منحصر به عرفان اسلامی نمودیم؛ زیرا شايد در درجه اول بيش از ساير رشته هاي اسلامي در ميان غربيان مخاطب دارد.

 

اهميت اين بحث در آن است كه آبشخور عرفان اسلامي، بيش از هرچيزي خود اسلام اعم از قرآن، سنت و اخلاق اسلامي است، به گونه اي كه فهم آن بدون مراجعه به قرآن و حديث امكان ندارد؛  «به اعتراف تمامی عرفان شناسان و اشراق مداران، قرآن و حدیث آبشخور اصلی این مکتب در معارف و تعالیم آن است.» 

از اينرو عرفان اسلامي مي تواند مقدمه اي براي معرفي اسلام و جذب دانشمندان غربي به مطالعه و پژوهش در ساير جنبه هاي آن باشد و همچنين فرصتي است براي زدودن چهره اي كه در ذهن برخي به خاطر تبليغات سوء ايجاد شده است.

 

در عرفان اسلامي چهره هاي بسياري هستند كه توجه جهانيان را به خود جذب كرده اند همچون بايزيد بسطامي، ابوالحسن خرقاني، عطار نيشابوري؛ اما در اين ميان مولانا پديده اي بي نظير و غير قابل مقايسه با ديگران است كه هر روز با مثنوی خود افراد بیشتری را از اقصا نقاط دنیا و يا از هر کیشی به خویش می خواند.

قرآن کریم به صورت هاي گوناگون اعم از اقتباس، تلمیح، تأویل، تفسیر و ترجمه در مثنوی معنوی متجلی شده است. در جهانی که عرفان های کاذب همچون بیماری مسری عده ای از عامه مردم را بدون هيچگونه مطالعه و تحقیقی مجذوب خود ساخته، شاهکار مولانا که زاییده در فرهنگ قرآنی و اسلامی و بالیده در ایران است، شمار بسیاری از دانشمندان را به خود جذب کرده است و  هر شش دفتر آن به زبان های زنده دنیا چون انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، اتریشی، اسپانیایی، روسی، ترکی، عربی و اردو ترجمه شده است.

خبرهایی همچون دومین کتاب پرفروش شدن مثنوی معنوی در امریکا (2007) و چهار سال پیاپی کتاب سال امریکا بودن،  خود حاکی از اقبال فراوان مردم عادی امریکا به آن است.

شاهکار مولانا در میان اندیشمندان و محققان جایگاهی دیگر دارد؛  محققانی هستند که بیشتر عمر خود را در راه مطالعه و پژوهش در مثنوی و مفاهیم عمیق آن صرف نموده اند؛ مثلاً رینولد الین نیکلسون خاورشناس انگلیسی و متخصص در عرفان و تصوّف اسلامی که به تصحیح و ترجمه مثنوی معنوی همراه با شرح کامل آن در جهان معروف است؛ وی اساس تعالیم اخلاقی مولانا را کشتن نفس به منظور منزّه شدن روح به وسیله عشق و پیوند و اتّصال با خدا عنوان می‏کند.

یا آنه ماری شیمل _خاورشناس و مولوی شناس آلمانی که شرقی تر از غربی نامیده می شود_ با نکته سنجی و موشکافی دقیق، اندیشه‏های والای عرفانی مولانا را در قالب کتاب ها و مقالات خود به جهان غرب عرضه داشته است.

از جمله کتب او که به فارسی ترجمه شده است، می توان به شکوه شمس، من بادم و تو آتش، ابعاد عرفانی اسلام، محمد رسول خدا، درآمدی بر اسلام، نام های اسلامی اشاره کرد. او به دقت مسائل گوناگونی نظیر اسماء و صفات الهی، تکامل انسان، جبر و اختیار، خدا و عشق  را در مثنوی حلاجی کرده است   

 

شیمل برآن است که «از میان تمام عارفان، مولوی تنها کسی است که کاملترین اصول زندگی عرفانی را ارائه می‏دهد که هر چند با فاصله‏ای طولانی شاید برای زندگی تمام انسان ها مصداق داشته باشد و طریق مولوی، طریق ایده‏آل برای هر معلّمی است که می‏خواهد با شاگردان خود صادق باشد.»

ویلیام چیتیک نیز نمونه دیگری است که خود را وقف اسلام پژوهی و مولوی شناسی کرده است؛ براي تأييد اين مطلب، کافی است به شمار مقالاتی که وی در این باره دارد نگاهی بیندازیم. به نظر وی، بخش عمده تعلیمات مولانا به ماهیّت پیامبران و به خصوص اولیاء و ضرورت اقتداء به ایشان اختصاص دارد. 

چيتيك همچنين در خلال مثنوي پژوهي خود به مباحث مهم عرفان اسلامي همچون فقر، وجود و عدم، فنا و بقا،  پرداخته است. «از دید چیتیک مولوی چون بسیاری صوفیان دیگر، بیان روشن اصل بنیادین فنا و بقا را در کلمه شهادت «لا اِلهَ اِلّا اَللّه» مشاهده می‏کند. قسم اوّل کلمه دالّ بر نفی جهان و قسم دوم اثبات وجود خداست. بنابراین شهادت یعنی هر آنچه بصورت غیر خدا به چشم می‏آید، چه در جهان خارج ما قرار داشته باشد و چه در درون ما به خودی خود عدم است. از سوی دیگر به این معناست که هر آنچه موجودست، خداست؛ زیرا واقعیّتی به غیر از واقعیّت خدا وجود ندارد.»

 

آنچه گفته شد، اشاره ای بسیار کوتاه و موجز به گرایش اندیشمندان غربی به مطالعات اسلامی و به ویژه عرفان اسلامی و مخصوصاً مثنوی معنوی بود؛ اما این رشته سر دراز دارد و مطالب جالب درباره اشتیاق آنها به مطالعات اسلامی چیزی نیست که بتوان در این مختصر از آن گفت و گو کرد.

وظیفه ما در این میان، پرورش  اندیشه های ناب اسلامی و ارائه آنها به جهان است، که خوشبختانه ادبیات عرفانی فارسی با جاذبه های فراوانی که دارد می تواند در درجه اول از پس این نقش به خوبی برآید.

مثلاً پژوهش در آثار عرفایی همچون فخرالدین عراقی یا شیخ محمود شبستری_که مملو از اندیشه های اسلامی است_ و معرفی آن به جهان که تشنه اینگونه مطالب است، می تواند نخستین گام برای جلب کردن توجه جهانیان به اسلام و مطالعات اسلامی باشد. که به نظر می آید ما بسیار در این زمینه کوتاهی کرده ایم.